מיין שווער און ניקאלאס קאפערניקוס (מייסטערווערק)

דער אשכול איז געווידמעט פאר קאמענטארן און דיסקוסיעס אויף מיין שווער און ניקאלאס קופערניקוס

צום אלעם ערשט וויל איך באדאנקען די רעדאקציע פון @מייסטערווערק פאר'ן נעמען אויף זיך די ארבעט פון פארשפרייטן טיפזיניגע אידישע ליטעראטור. עס איז מיר באמת א כבוד אז מ'האט אויסגעוועהלט אז די ארטיקל מיינער זאל ערשיינען אין די אינאָגערעל אישוּ.

ווי איך האב געשריבן, איז אט די ארטיקל אינעם ברייטערן סעריע מיינער על הרעות (וואו איך האב, לדוגמא, צוגעברענגט דעם טעלעאלאגישן ארגומענט פון דיזיין און אירע שוועריקייטן והמסתעף, וועלכעס ווערט אביסל אויסגעברייטערט אין די ארטיקל). ווי ארויסגעברענגט אינעם יעצטיגן ארטיקל, איז דאס אנטראָפּאָסענטריק מבט פונעם מענטש, אז ער איז "תכלית" הבריאה, א יסוד פארוואס ער איז קובל על הרעות בהעולם. און ווען די פּערספּעקטיוו ווערט געטשעלענדזשד, האט דאס השלכות צו אפשוואכן דעם פראבלעם פון שלעכטס בכלל. וואס אט דאס איז דער רמב"ם'ס גישה דערצו אויך.

זייענדיג אז איך האב אריינגעגעבן די ארטיקל צום מערכת פונעם וועקער אזא צוויי יאר צוריק, האב איך ביי מיר דורכאויס די צייט נאטירט ומונח בכתבים הערות אויף דעם, וועלכע איך גיי פארעפענטליכן דא אין דעם אשכול. און אזוי ווי @מייסטערווערק האט ארויסגעברענגט, איז אט די אשכול געווידמעט פאר קאמענטארן פונעם ליינערשאפט בכלל אויף מיין ארטיקל.

צוצוענדיגן מעין הפתיחה, ייש"כ מערכת @מייסטערווערק וצלח ורכב. כה לחי!

אין די אשכול און מיינע תגובות דארט זענען דערמאנט געווארן עטליכע פון די פונקטן אינעם ארטיקל. ועיין ג״כ כאן.

אין די אשכול האב איך דערמאנט דעם געדאנק פונעם מולטיווערס פון א מדע מבט. ובנוגע הקשר לזה צום ארגומענט פון דיזיין אונעם פראבלעם פון שלעכטס האב איך עס דא דערמאנט. עס איז סתם אזוי דערמאנט געווארן מערערע מאל בין כותלי השטיבל.

פון דא און ווייטער הא׳מיר דערמאנט סייקליק/אַסילעיטינג מאדעלן וואס האט אויך א שייכות דערצו.

די געדאנק פון פיִקונד יוּניווערסעס/קאסמאלאגישע נאטורליכע סעלעקשאן פון דר. ליִ סמאָלין, וואס איך האב דערמאנט דא, האט אויך א שייכות דערצו וואו די יוּניווערסעס מיט די בעסערע פּאַראַמעטערן ווערן סעלעקטעד פאר.

‏דא האט @ונבנתה העיר און דא האט @פארוואס? גע׳ענטפערט דעם אַנטראָפּיק פּרינציפּ בקיצור צו @זוכער׳ס טענות פון פיין-טוּניִנג.

כמובן האט די מולטיווערס היפאטעזיע א שטארקע שייכות מיט די אינפיניט מאלפע טעארעם און די געזעץ פון עכט גרויסע נומערן. ועיין מכאן ולהלן באריכות.

***

עס איז מן הראוי לציין צום מימרא פון אלבערט קאמוס (בתוך זיין פילאזאפיע פון עמבּרעיסען דאס אַבּסורדקייט פון ״לעבן״):

You will never be happy if you continue to search for what happiness consists of. You will never live if you are looking for the meaning of life

‏דא [פון 6:38] טענה׳ן דר. ריטשערד סווינבּורן, דר. ראבּין קאלינס, און דר. ראָסעל סטענערד אז פאזיטירן א מאָלטיווערס טוהט נישט אונטערמינעווען דאס מציאות פון ג-ט. ווי אויך טענה׳ט דר. סווינבּורן אז די מאָלטיווערס אליין, אין דאס אז עס קען ארויסגעבן פון זיך א יוניווערס מתוכה וואס איז געאייגענט פאר לעבן, איז אליין פיין-טוּנד - עס רוקט ארויף די פיין-טוּניִנג איין מדריגה ארויף און האט אויך א ״געזעץ״ איבער ווי אזוי עס ברענגט נאך יוּניווערסעס וכו׳. דא (לבסוף) טענה׳ט דר. פּאָל דעיוויִס דאס זעלבע פון א פיזיקס מבט.

***

ווי דר. ראַבּערט לאָרענס קוּהן איז מסביר [פון 24:59] זענען דא דריי מעגליכקייטן פאר׳ן פיין-טוּנינג:

1). א טיפערע געזעץ פון פיזיקס וכו׳ וואס איז דאס אלעס מכריח

2). דאס מולטיווערס

3). א רעאליטעט ווייטער ווי נאטורעליזם: ווי ג-ט, צי א סימיולעישאן, צי קוואנטום רעטראָ-קאָזעישאן וכו׳

דער פיזיקער דר. וויקטאר סטענגער איז מאריך לסתור עפ״י פיזיקס דאס גאנצע הנחה אז ס׳איז בכלל פיין-טוּנד מעיקרא.

‏דא, דא, דא, דא און דא האט דר. קוּהן עפּיזאדן איבער׳ן אנטראפּיק פּרינציפּ והמסתעף. דא זאגט אים דר. אנטאני גרעילינג אז א שאלה וואס איז מעיקרא אויסגעשטעלט נישט צו קענען האבן א צופרידענשטעלענדן ענטפער, ווי די שאלה פון ״פארוואס איז דא עפעס אנשטאטס גארנישט?״, גייט נישט אריין בגדר ״שאלה״ כלל. ‏דא רעדט ער אויך מיט מדענים איבער דעם געדאנק פון מערערע יוּניווערסעס.

דא און דא רעדט דר. מעט אָ׳דאַוּד ארום דערוועגן און וועגן פיין-טוּניִנג און דעם מולטיווערס. עס איז אויך מערקווידיג ווי אזוי ער שטעלט צאם [7:43-8:15] די צוויי פּרינציפּן, די אנטראפּיק און קאָפּערניקען פּרינציפּן, וואס ווי דערמאנט אינעם ארטיקל זעהן נישט אויס מעיקרא צו גיין אין איינקלאנג צוזאמען, אז:

We should find ourselves in a typical region of the cosmos [Copernican] that is consistent with us being observers [Anthropic]

ער דערמאנט דארט אויך [17:10-17:40] דר. סווינבּוּרנ׳ס קשיא.

דר. מעקס טעגמארק האט איינגעטיילט מולטיווערסעס אין צו 4 סארטן:

1). פשוט אלס דאס גרויסקייט פונעם יוּניווערס, ואולי אינפיניט, זענען דא אסאך ערטער דאס זעלבע אא״וו. וואס קען זיין אנדערש זענען פשוט די אינישעל קאנדישאנס פון וואו עס האט זיך אָנגעהויבן

2). וואו אינפלעישאן שאפט באזונדערע pockets וואו די עצם געזעצן/קאנסטענטס פון פיזיקס זענען (אביסל) אנדערש איינע פונעם אנדערן; אנדערע ״עפעקטיוו״ געזעצן, הגם זיי זענען אויף א ״פונדאמענטאלע״ לעוועל דאס זעלבע. דאס קען אויך אַנהאלטן א יוּניווערס ״בתוך״ א שווארצע לאך

3). עווערעט׳ס באקאנטע ״אסאך-וועלטן״ אפטייטש אין קוואנטום מעכאניקס, וואו אלע קוואנטום מעגליכקייטן אינעם וועיוו-פאָנקשען זענען טאקע אמת, און רעאליטעט האלט זיך אין איין אפטיילן עפי״ז אין צו א געוואלד ״צווייגן״, וואס דער מענטש זעהט נאר די איינס אין וואס ער איז

4). וואו אנדערע יוּניווערסעס (פון די ״בּרעינס״ בתוך די לענדסקעיפּ פון/בתוך סטרינג/M טעאריע) האבן אנדערע מאטעמאטיקס וממילא פונדאמענטאלע געזעצן בכלל


דער פיזיקער דר. בּרייען גרין שרייבט אז עס זענען דא (כאטש) 9 סארטן געדאנקן אין דעם ״מולטיווערס״:

1). קווילטעד - אין אינפיניט פלאץ וועלן זעלבע קאנדישאנס זיך האלטן אין איין איבער אויסשטעלן

2). אינפלעישאנערי - אינפלעישאן וואס האלט אין איין זיך פארשפרייטן אין באשאפט אזוי נייע ״בּאָבּל״ יוניווערסעס פון וואס אונז זענען איינס

3). בּרעין - אונזער יוּניווערס איז אויף א 3D ״בּרעין״, וואס די בּרעין אליין איז אין העכערע דיימענשאנס, און עס איז יתכן אנדערע יוּניווערסעס אויף אנדערע בּרעינס

4). סייקליק - אויב צוויי בּרעינס קראכן אריין איינע אין דאס אנדערע קען דאס גורם זיין א בּיג בּענג וואס ברענגט אפיר נאך א יוּניווערס שפעטער אין צייט

5). לענדסקעיפּ - עפ״י סטרינג/M טעאריע אז מ׳שטעלט צאם אינפלעישאן מיט די וועגן וויאזוי די קאמפּעקטיפיקעישאן [״צוקוועטשן״] פון אנדערע דיימענשאנס ברענגט אפיר אנדערע סארט וועקיוּם סטעיטס און די סטעיטס זענען אין אנדערע ״בּאָבּלס״ פון ספּעיס ע״י אינפלעישאן

6). קוואנטום - כנ״ל עווערעט׳ס באקאנטע ״אסאך-וועלטן״ אפטייטש אין קוואנטום מעכאניקס, וואו אלע קוואנטום מעגליכקייטן אינעם וועיוו-פאָנקשען זענען טאקע אמת, און רעאליטעט האלט זיך אין איין אפטיילן עפי״ז אין צו א געוואלד ״צווייגן״, וואס דער מענטש זעהט נאר די איינס אין וואס ער איז

7). האלאגרעפיק - אונזער יוּניווערס איז בעצם אויף א 2D בּרעין, צי אויף די סוּרפעס פון א שווארצע לאך, און אונזער 3D מציאות איז א האלאגרעם דערפון

8). סימיולעיטעד - אונזער יוּניווערס איז א סימיולעישאן בתוך א קאמפיוטער וכדומה; עס קענען זיין אנדערע

9). אָלטימעט - יעדעס מעגליכע יוּניווערס וואס קען ווערן מוסבר עפ״י א קאנסיסטענט מאטעמאטישע מהלך איז ״עכט״. ועפי״ז זענען אלע אויבנדערמאנטע ״מולטיווערסעס״ עכט (ועיין כאן טאקע איבער דר. טעגמארק'ס מאטעמאטישע יוּניווערס היפּאטעזיע, וג"כ כאן)

א חשוב'ע מיטגליד האט מיר געשיקט באישי:

חשוב'ע מיטגליד

איך האב געטראכט אז לעתיד לבוא וועט דאך זיין (ירמיה לא כא) נְקֵבָה תְּסוֹבֵב גָּבֶר. און קופערניקעס האט אויך געטוישט פון הארץ לעולם עומדת צו הארץ מסובב החמה. קומט אויס אז עס איז דא א שייכות צווישן דיין שווער - וואס איז דיין ווייב'ס טאטע - און קופערניקעס...

👍 😃

דר. דוד ווירמער איז מסכם דעם פרק יג אין ח"ג ממו״נ:

But the resulting interpretations differ widely: Some come to the conclusion that Maimonides completely rejects Aristotelian final causes, some that he adopts a moderate criticism denying solely external finality, some that he accepts final causes in nature and only rejects the conception of God as a necessary rather than a freely and designedly acting cause

ער ברענגט ארויס אז דער רמב״ם אין פכ״ה האט יא געהאלטן פון אריסטו׳ס 4 סארטן פעולות/causes [חומר, צורה, פועל, ותכלית] וואס איינע פון זיי איז די טעלעאלאגישע (וכעין מה שציין הנרבוני שם למש״כ הרמב״ם בח״א פס״ט), נאר ער האט געהאלטן אז דאס איז נאר ביי דברים פרטיים - נישט לכלל הבריאה כולה. און דאס וואס ער זאגט אין פי״ג אז אפילו פרטיים בעצם האבן נישט קיין תכלית (וואס אונז קענען פארשטיין) איז תלוי אין דעם טאמער מען נעמט אָן אז דער מענטש האט געקענט עקזיסטירן אָן זיי; וואס דארט נעמט ער אזוי אָן. אבער אין פכ״ה נעמט ער אָן אז הקב״ה האט נישט געקענט באשאפען דעם מענטש אָן זיי [לדוגמת בע״ח], ווייל דאן איז דאס א נמנע אף ממנו כביכול, וממילא האט דאס יא א תכלית פרטי פאר׳ן מענטש. אבער דאס, דער מענטש, איז נאך אלס נישט קיין תכלית כללי פאר׳ן וועלט ווייל הקב״ה איז שלימות אָן די עבודה פונעם מענטש אויך.

דר. יצחק (דזשוּליאוּס) גוטמאן האט אבער גע׳טענה׳ט אז לפי״ז אז די וועלט איז אויסגעשטעלט במכוון ביי ג-ט בפרטיה אבער על הכלל כולו האט נישט קיין תכלית (חוץ עצמותו), איז דאס א ״פעולת הבל״ ווי דער רמב״ם איז דאס מגדיר בפכ״ה. ווי דר. ווירמער ברענגט ארויס:

What this shows more fundamentally is that on behalf of the Law Maimonides has to employ two contradictory conceptions of divine will. Providence requires a will that is led by purposes and is in this sense end-directed. Creation, on the contrary, requires an autonomous will that is not conditioned by any purpose or end

הבל הבלים אמר קהלת הבל הבלים הכל הבל.

ולגבי דעם רמב"ם במו"נ ח"ג פי״ג און דאס׳ן אפלאזן דאס אַנטראָפּאָסענטריק געדאנקענגאנג, איז דאס בתורתו של דר. ישעיהו ליבוביץ:📎 IMG_3206.jpeg

דער ביאלאגיקער אלפרעד ראָסעל וואַלאַס, הגם ער איז געווען א חבר פון דארווין און געהאלטן פון עוואלושאן, האט אבער געשריבן א מאנאגראף Man’s Place in the Universe וואו ער האט געהאלטן אז דאס אלעס איז געווען אויף צו ענדגילטיג גרייכן למען בריאת האדם. דער באקאנטער אמעריקאנער שרייבער מאַרק טוועין האט געשריבן א סאטירישע עסיי אים אפצוענטפערן. ווי אויך איז דאס געווען א שפאט קעגן די דזשארגאן וואס סייענטיסטן באנוצן זיך אין זייערע דזשורנאלן. אט איז דאס:

Was The World Made For Man?[/b]
I seem to be the only scientist and theologian still remaining to be heard from on this important matter of whether the world was made for man or not. I feel that it is time for me to speak

I stand almost with the others. They believe the world was made for man, I believe it likely that it was made for man; they think there is proof, astronomical mainly, that it was made for man, I think there is evidence only, not proof, that it was made for him. It is too early, yet, to arrange the verdict, the returns are not all in. When they are all in, I think they will show that the world was made for man; but we must not hurry, we must patiently wait till they are all in

Now as far as we have got, astronomy is on our side. Mr. Wallace has clearly shown this. He has clearly shown two things: that the world was made for man, and that the universe was made for the world — to stiddy it, you know. The astronomy part is settled, and cannot be challenged

We come now to the geological part. This is the one where the evidence is not all in, yet. It is coming in, hourly, daily, coming in all the time, but naturally it comes with geological carefulness and deliberation, and we must not be impatient, we must not get excited, we must be calm, and wait. To lose our tranquility will not hurry geology; nothing hurries geology

It takes a long time to prepare a world for man, such a thing is not done in a day. Some of the great scientists, carefully ciphering the evidences furnished by geology, have arrived at the conviction that our world is prodigiously old, and they may be right, but Lord Kelvin is not of their opinion. He takes a cautious, conservative view, in order to be on the safe side, and feels sure it is not so old as they think. As Lord Kelvin is the highest authority in science now living, I think we must yield to him and accept his view. He does not concede that the world is more than a hundred million years old. He believes it is that old, but not older. Lyell believed that our race was introduced into the world 31,000 years ago, Herbert [Joseph] Spencer makes it 32,000. Lord Kelvin agrees with Spencer

Very well. According to Kelvin’s figures it took 99,968,000 years to prepare the world for man, impatient as the Creator doubtless was to see him and admire him. But a large enterprise like this has to be conducted warily, painstakingly, logically. It was foreseen that man would have to have the oyster. Therefore the first preparation was made for the oyster. Very well, you cannot make an oyster out of whole cloth, you must make the oyster’s ancestor first. This is not done in a day. You must make a vast variety of invertebrates, to start with — belemnites, trilobites, jebusites, amalekites, and that sort of fry, and put them to soak in a primary sea, and wait and see what will happen. Some will be a disappointments – the belemnites, the ammonites and such; they will be failures, they will die out and become extinct, in the course of the 19,000,000 years covered by the experiment, but all is not lost, for the amalekites will fetch the home-stake; they will develop gradually into encrinites, and stalactites, and blatherskites, and one thing and another as the mighty ages creep on and the Archaean and the Cambrian Periods pile their lofty crags in the primordial seas, and at last the first grand stage in the preparation of the world for man stands completed, the Oyster is done. An oyster has hardly any more reasoning power than a scientist has; and so it is reasonably certain that this one jumped to the conclusion that the nineteen-million years was a preparation for him but that would be just like an oyster, which is the most conceited animal there is, except man. And anyway, this one could not know, at that early date, that he was only an incident in a scheme, and that there was some more to the scheme, yet

The oyster being achieved, the next thing to be arranged for in the preparation of the world for man, was fish. Fish, and coal to fry it with. So the Old Silurian seas were opened up to breed the fish in, and at the same time the great work of building Old Red Sandstone mountains 80,000 feet high to cold-storage their fossils in was begun. This latter was quite indispensable, for there would be no end of failures again, no end of extinctions — millions of them — and it would be cheaper and less trouble to can them in the rocks than keep tally of them in a book. One does not build the coal beds and 80,000 feet of perpendicular Old Red Sandstone in a brief time — no, it took twenty million years. In the first place, a coal bed is a slow and troublesome and tiresome thing to construct. You have to grow prodigious forests of tree-ferns and reeds and calamites and such things in a marshy region; then you have, to sink them under out of sight and let them rot; then you have to turn the streams on them, so as to bury them under several feet of sediment, and the sediment must have time to harden and turn to rock; next you must grow another forest on top, then sink it and put on another layer of sediment and harden it; then more forest and more rock, layer upon layer, three miles deep — ah, indeed it is a sickening slow job to build a coal-measure and do it right!

So the millions of years drag on; and meantime the fish-culture is lazying along and frazzling out in a way to make a person tired. You have developed ten thousand kinds of fishes from the oyster; and come to look, you have raised nothing but fossils, nothing but extinctions. There is nothing left alive and progressive but a ganoid or two and perhaps half a dozen asteroids. Even the cat wouldn’t eat such

Still, it is no great matter; there is plenty of time, yet, and they will develop into something tasty before man is ready for them. Even a ganoid can be depended on for that, when he is not going to be called on for sixty million years

The Palaeozoic time-limit having now been reached, it was necessary to begin the next stage in the preparation of the world for man, by opening up the Mesozoic Age and instituting some reptiles. For man would need reptiles. Not to eat, but to develop himself from. This being the most important detail of the scheme, a spacious liberality of time was set apart for it — thirty million years. What wonders followed! From the remaining ganoids and asteroids and alkaloids were developed by slow and steady and pains-taking culture those stupendous saurians that used to prowl about the steamy world in those remote ages, with their snaky heads reared forty feet in the air and sixty feet of body and tail racing and thrashing after. All gone, now, alas — all extinct, except the little handful of Arkansawrians left stranded and lonely with us here upon this far-flung verge and fringe of time

Yes, it took thirty million years and twenty million reptiles to get one that would stick long enough to develop into something else and let the scheme proceed to the next step

Then the Pterodactyl burst upon the world in all his impressive solemnity and grandeur, and all Nature recognized that the Cainozoic threshold was crossed and a new Period open for business, a new stage begun in the preparation of the globe for man. It may be that the Pterodactyl thought the thirty million years had been intended as a preparation for himself, for there was nothing too foolish for a Pterodactyl to imagine, but he was in error, the preparation was for man. Without doubt the Pterodactyl attracted great attention, for even the least observant could see that there was the making of a bird in him. And so it turned out. Also the makings of a mammal, in time. One thing we have to say to his credit, that in the matter of picturesqueness he was the triumph of his Period; he wore wings and had teeth, and was a starchy and wonderful mixture altogether, a kind of long-distance premonitory symptom of Kipling’s marine:

‘E isn’t one O’the reg’lar Line, nor ‘e isn’t one of the crew,
‘E’s a kind of a giddy harumfrodite–soldier an’ sailor too!

From this time onward for nearly another thirty million years the preparation moved briskly. From the Pterodactyl was developed the bird; from the bird the kangaroo, from the kangaroo the other marsupials; from these the mastodon, the megatherium, the giant sloth, the Irish elk, and all that crowd that you make useful and instructive fossils out of — then came the first great Ice Sheet, and they all retreated before it and crossed over the bridge at Behring’s strait and wandered around over Europe and Asia and died. All except a few, to carry on the preparation with. Six Glacial Periods with two million years between Periods chased these poor orphans up and down and about the earth, from weather to weather — from tropic swelter at the poles to Arctic frost at the equator and back again and to and fro, they never knowing what kind of weather was going to turn up next; and if ever they settled down anywhere the whole continent suddenly sank under them without the least notice and they had to trade places with the fishes and scramble off to where the seas had been, and scarcely a dry rag on them; and when there was nothing else doing a volcano would let go and fire them out from wherever they had located. They led this unsettled and irritating life for twenty-five million years, half the time afloat, half the time aground, and always wondering what it was all for, they never suspecting, of course, that it was a preparation for man and had to be done just so or it wouldn’t be any proper and harmonious place for him when he arrived

And at last came the monkey, and anybody could see that man wasn’t far off, now. And in truth that was so. The monkey went on developing for close upon 5,000,000 years, and then turned into a man – to all appearances

Such is the history of it. Man has been here 32,000 years. That it took a hundred million years to prepare the world for him is proof that that is what it was done for. I suppose it is. I dunno. If the Eiffel tower were now representing the world’s age, the skin of paint on the pinnacle-knob at its summit would represent man’s share of that age; and anybody would perceive that that skin was what the tower was built for. I reckon they would, I dunno

בתוך דעם אנטראפּיק פּרינציפּ און קאָפּערניקען פּרינציפּ און דאס אבזערווירן פון אונזער מבט דייקא האט דר. ניק בּאסטראם געזאגט אַן ענליכן פּרינציפּ פון די סעלף-סעמפּלינג עסאָמפּשען. והיינו, אז אַן אַבּזערווירער זאל חשבונ׳ען אז בסתם איז ער כאילו רענדאמלי סעלעקטעד פון אלע אקטועלע עקזיסטירענדע אַבּזערווירערס אזוי ווי אים אין די קאנטעקסט/רעפערענץ פון זיין אַבּזערוואציע, וואס זענען געווען סיי פונעם עבר הוה ועתיד. אויב ברייטערט מען דאס אויס צו אלע ״מעגליכע״, לעומת ״אקטועלע״, אַבּזערווירערס בכלל דאן איז דאס די סעלף-אינדיקעישאן עסאָמפּשען. (עס מאכט א חילוק לגבי דאס ענטפערן אויפ׳ן סליִפּיִנג בּיוּטי פראבלעם דעם ענטפער פון 1/2, לפי דעם ״סעמפּלינג״ מהלך, אדער 1/3, לפי די ״אינדיקעישאן״ מהלך.)

ועפ״י די ערשטע פארמולאציע דערפון זאגט דר. בּרענדאן קאַרטער זיין דוּמסדעי ארגומענט. ער טענה׳ט (אין גאר קורצן) אז אויב האט מען צוויי בּאַקסעס וואס אין איינס זענען דא בּאָלס מיט נומערן דערויף פון 1 ביז 10 און אין די צווייטע זענען דא בּאָלס מיט נומערן דערויף פון 1 ביז 1,000 און מען ציהט ארויס פון איין בּאַקס (נישט וויסענדיג וועלכע) א בּאָל מיט׳ן נומער 5, איז עס דאך מער יתכן אז מ׳האט דאס געצויגן פונעם בּאַקס וואס האט נאר 10 מיט 1/10 שאנס, ווי פון די בּאַקס וואס האט 1,000 מיט די 1/1,000 שאנס. איז דאס זעלבע דא. מיינענדיג, אז זייענדיג אז ביז אהער האבן שוין געלעבט אויפ׳ן וועלט בערך 110,000,000,000 מענטשן/אַבּזערווירערס, איז וועלכע פון די צוויי מער מסתבר:

1). אז דו ביסט יעצט וואו עס וועלן נאך זיין אזוי סאך מענטשן/אַבּזערווירערס (צי אפילו 20 מאל אזוי סאך) ווי ביז דיר יעצט, והיינו מ׳וועט גיין עקסטינקט אין נישט צי לאנג [אויף א דזשיִאָלאַדזשיק/קאסמאלאגישן טיימסקעיל]?

2). אדער אז דאס מענטשהייט וועט נאך דא זיין נאך דיר דערנאך פאר טריליאנען טריליאנען טריליאנען יארן יארן יארן לאנג?

וואו אין צייט איז מער פּראַבּעבּל אז דו אלס אן אַבּזערווירער זאלסט זיין? אינדערמיט פון די קלענערע סעט אדער אין אָנהויב אָנהויב אָנהויב פונעם ריזיגן ריזיגן סעט? עס איז דאך מער מסתבר און פּראַבּעבּל אז מ׳איז אינדערמיט פונעם קלענערן סעט. ונמצא מזה אז בערך האלב ימי קיום מין האדם על הכלל איז שוין דורך.

(לכאורה קען יעדעס אַבּזערווירער אין היסטאריע, וואו אימער ער איז און אין וועלכע עפאכע, מאכן אזא סארט ארגומענט. די געדאנק איז נאר אז מ׳נעמט א רענדאָם מענטש וואס האט גענוצט דעם ארגומענט, זיין ״רעפערענץ קלאס״, איז דאך מער פּראַבּעבּל אז ער איז אינדערמיט ווי איידער ביים אָנהויב. עס איז טאקע א חילוק צווישן סעלף-סעמפּלינג, וואו מ׳חשבונ׳ט אויף די ״אקטועלע״ אַבּזערווירערס, און סעלף-אינדיקעישאן, וואו מ׳חשבונ׳ט אויף אלע ״מעגליכע״ אַבּזערווירערס.) 📎 IMG_1089.jpeg עס איז אינטרעסאנט ווי דר. ניק בּאסטראם איז מסביר די פראבלעמען דערין אינעם ארגומענט לפי ווי אזוי אדה״ר און חוה וואלטן ווען געטראכט לגבי האבן קינדער אויב עס איז שווער און זיינע תירוצים דערויף.

אביסל מאידך גיסא איז דא די געדאנק פונעם לינדי עפעקט וואס לויטעט אז אויב איז א זאך אלט איז עס מער יתכן צו ווייטער אָנציהן. ולפי״ז זענען אונז (עכ״פ) נישט ביים סוף אויך נישט. לגבי דעם עפעקט בכלל טרעפט מען א משהו ענליך בגיטין כח. דכיון דאיפליג איפליג ע״ש.

דער פיזיקער דר. דזשאַן ריטשערד גאַט האט געזאגט ענליך ועפ״י דעם קאָפּערניקן פּרינציפּ. ער זאגט אז עפ״י דעם פּרינציפּ דארף מען דאך אָנצונעמען אז אונז זע׳מיר נישט אינעם אָנהויב פונעם משך ימי האנוש און נישט ביים סוף; אונז זע׳מיר נישט ״ספעציעל״ נאר אינעם בערך מיטן און עוורידזש. וממילא אויב ווילן מיר למשל זיין 95% זיכער ווי לאנג דאס מענטשהייט וועט נאך אָנגיין, דארפן מיר צו קלערן אז אונז זע׳מיר נישט אין די 5% חלק וואס איז ״ספעציעל״ - נישט אין די אָנהויב 2.5% און נישט אין די סוף 2.5%. וויבאלד אונז ווילן זיין 95% זיכער אין ווי לאנג דאס מענטשהייט וועט נאך אָנגיין רעכען איך דערויף א z-סקאָר פון 0.025. דאס ארבעט דורך דעם אז איך נעם די ספק אין קאַנפידענס וואס איך וויל דא האבן, והיינו 5%, און איך צוטייל דאס אין צוויי (פאר די צוויי זייטן פון 2.5% פאר יעדעס זייט כנ״ל). דערנאך דיווייד איך 0.975 ביי 0.025. און אויך פארקערט 0.025 ביי 0.975 וואס דאס געבט מיר 39 און 1/39. דערנאך רעכן איך ווי לאנג גייט שוין דאס מענטשהייט אָן ביז מיר? דאס איז בערך 200,000 יאר זייט אונזער מין פון האָמאָ-סעפּיענס זענען דא אויפ׳ן וועלט. דאן מאָלטיפּליי איך דאס ביי 1/39 (מיינענדיג איך דיווייד 200,000 ביי 39), שהוא 5,100, וואס דאס זאגט מיר א 95% ״כאטש״ אויף ווי לאנג דאס וועט נאך אָנגיין. און איך מאָלטיפּליי די 200,000 ביי 39, וואס געבט מיר 7,800,000, וואס דאס זאגט מיר א 95% זיכער אינעם שאנס פון די לימיט ״ביז״ דאס וועט נאך אָנגיין.

די זעלבע געדאנק קען מען טוהן ביי יעדעס זאך צו רעכענען ווי לאנג דאס וועט נאך אָנהאלטן, ווענדענדיג אין די פראצענט ווי זיכער איך וויל זיין כנ״ל (א קלענערע פראצענט זיכערקייט וועט געבן א קלענערע רעינדזש). עס ארבעט אז מ׳נעמט אלס אָן אז דו ביסט נישט ספעציעל: דו זעהסט דאס נישט נישט ביים אָנהויב ממש און נישט ביים סוף.

לגבי די געדאנק פון ״דאס בעסטע פון אלע מעגליכע וועלטן״ מאכט דזשים האָלט א הוכחה אז די וועלט איז עוורידזש עפ״י משנתו של דר. דערעק פּאַרפיט. והיינו, דר. פּאַרפיט נעמט אָן אז יעדעס לאגישע מעגליכקייט קען בעצם זיין; אין דעם איז אויך נכלל אַיִן הגמור. איינע פון די מעגליכקייטן מוז לאגיש זיין - אפילו טאמער עס איז אַיִן איז עס אבער דאך איינע פון די מעגליכקייטן. איז דאן די שאלה וואס האט ״סעלעקטעד״ פאר די פונקטליכע מעגליכקייט ומציאות וואס אונז זעהן מיר? איינמאל מ׳נעמט אָן א סארט ״סעלעקטאר״ וואס האט סעלעקטעד פאר די וועלט, למשל ״גוטס״ טאמער איז די וועלט די בעסטע וכדומה, דאן שטופט דאס די שאלה ארויף אז ״וואס האט סעלעקטעד דעם סעלעקטאר?״ וכן הלאה.

דר. פּאַרפיט האט אים אויך געזאגט:

We may doubt that our world could be even the least good part of the best possible universe

האָלט נעמט אָן צוויי אקסיאמן:

1). לייבניץ׳ס פּרינציפּ פון סאָפישענט ריִזען, אז אלעס וואס קען האבן א סיבה האט א סיבה

2). אז אַן אמת איז זיך נישט אליינס מסביר

דאן שטעלט ער דאס אויס אזוי אלס א טיילווייזע משל פון מעגליכע סעלעקטאָרס: 📎 IMG_2655.jpeg והיינו, אויב איז די סעלעקטאָר ביים ערשטן לעוועל ״פשטות״ דאן גייט דאס סעלעקטן ״אַיִן״ וואס איז די פשוט׳סטע. אויב איז דאס ״גוטסקייט״ וועט דאס וועהלן דאס בעסטע מעגליכע וועלט. אויב איז דאס ״פולקייט״ וועהלט דאס אלע וועלטן. אויב איז נישטא קיין סעלעקטאָר בכלל דאן איז עס רענדאם וועלכע מעגליכקייט ווערט געוועהלט.

יעצט, מ׳קען נישט זאגן אז עס איז נישטא קיין סעלעקטאָר ביים ערשטן לעוועל בסתם בלי טעם און די וועלט עקזיסטירט פשוט ווייל עס עקזיסטירט, ווייל דאן גייט דאס קעגן הנחה א׳. און זאגן אז עס איז נישטא קיין סעלעקטאָר ווייל ביים העכערן לעוועל איז נישטא קיין סעלעקטאָר קען גיין קעגן הנחה ב׳.

דאס לאזט נאר איבער ״פשטות״ אלס א סעלעקטאָר ביים צווייטן/העכערן לעוועל. ״פולקייט״ גייט דאך וועהלן אלע סעלעקטאָרס וואס דאס איז א סתירה איינע מיט דאס אנדערע. און ״גוטסקייט״ וועהלט דאך ״גוטסקייט״ וואס איז קעגן הנחה ב׳. אויב איז ״פשטות״ די סעלעקטאָר ביים צווייטן/העכערן לעוועל דאן וועהלט דאס אלס א סעלעקטאָר ״גארנישט קיין סעלעקטאָר״ ביים ערשטן לעוועל, וואס דאן איז עס דאך רענדאם און באדייט אז דאס וואס קומט ארויס זאל זיין עוורידזש. (ואפילו טאמער קען מען יא זאגן אז ״פולקייט״ איז די צווייטע-לעוועל סעלעקטאָר און וועהלט דערנאך אלע סעלעקטאָרס, איז גייען די אלע סעלעקטאָרס זיך אויסעוורידזשען צו אויך סעלעקטן אַן עוורידזש וועלט/מעגליכקייט.)

עס בלייבט אבער נאך אלס איבער אז ״פשטות״ ביים צווייטן-לעוועל גייט נישט האבן קיין הסבר און יא זיין א בּרוּט פאקט.

דר. האנס האלווערסאן (בעצם א טעאיסט) טענה׳ט אז די פיין-טוּנינג ארגומענט פרעגט זיך אליינס אפ: טאמער איז די פּראבּעבּיליטי פון דאס עקזיסטענץ פון ג-ט הויך מכח דעם אז אונז לעבן אין א פיין-טוּנד יוּניווערס, דאן איז די די פּראבּעבּיליטי פון דאס עקזיסטענץ פון ג-ט נידעריג מכח דעם אז אונז לעבן אין א פיין-טוּנד יוּניווערס. דאס איז ווייל די קליינע פּראַבּעבּיליטי פון א יוּניווערס זאל דערלאזן לעבן איז דאך ביחס געזעצן פון פיזיקס; די בּעקראַוּנד פיזיקס מאטעמאטיקס דערפון. אבער דאס, די בּעקראַוּנד הנ״ל, איז דאך לפי דער טעאיסט אויך און פונקט אזוי באשאפן געווארן דורך ג-ט! (אחוץ טאמער מ׳גייט טענה׳ן, ווי אינעם ערשטן ארטיקל אינעם סעריע, אז עס איז בגדר לאגיש מוכרח בעולם מחומר, ולכן נמנע אף ממנו ית׳ כביכול אויסצושטעלן די בּעקראַוּנד אנדערש.)

ער מאכט א משל למה הדבר דומה, צו ווען א ליסטים כאפט א מענטש ל״ע און צווינגט אים צו שפילן Russian Roulette מיט א רעוואלווער וואס קען האלטן ביליאנען קוילן. דער ליסטים פילט אָן אלע פון זיי מיט קוילן אחוץ איין chamber, און צווינגט דער מענטש דאס צו לייגן צו זיין קאפ און שלעפן דעם טריגער. ער שלעפט דאס און צום מזל לעבט ער איבער. גייט ער יעצט קלערן אז דער ליסטים האט עס דייקא אזוי אויסגעשטעלט כדי ער זאל איבערלעבן? אויב יא, פארוואס האט ער אָנגעפילט ״אלע״ אחוץ איינס? אין אנדערע ווערטער, דאס אז מ׳זעהט אז אלע זענען אָנגעפילט בכלל, נידערט גאר דאס פּראַבּעבּיליטי אז עס איז במכוון אויסגעשטעלט אז דער מענטש זאל איבערלעבן.

און דאס זעלבע דא, טאמער נעמט מען אָן אז ג-ט וויל (בלשון מושאל) אז עס זאל זיין א וועלט פון לעבן, איז דאס אז פיזיקס איז בעצם אזוי אויסגעשטעלט אז עס זאל כמעט זיין מן הנמנע אז דאס זאל פאסירן, וואס די גאנצע סעט פון פיזיקס וויל מען דאך זאגן אז ג-ט האט אויך באשאפן, איז גאר א פירכא צו דאס עקזיסטענץ פון אזא סארט ג-ט.

‏הגם אז מ׳קען לכאורה ענטפערן דערויף אז עס איז אזוי אויסגעשטעלט און באשאפן מיט די בּעקראַוּנד געזעצן כדי די פיין-טוּניִנג זאל טאקע זיין ניכר.

ער שרייבט:

The fine-tuning argument has a veritable army of distinguished philosophers and scientists among its supporters, e.g., Bradley 2001, 2002; Collins 1999, 2003, 2005, 2009; Holder 2002; Koperski 2005, 2014; Leslie 1997, 2002; Plantinga 2011; Pruss 2005; Roberts 2012; Swinburne 1998, 2003, 2004, 2005, 2009; White 2011. And it has an equally impressive group of detractors, e.g., Colyvan et al. 2005; Howson 2011; McGrew et al. 2001; Monton 2006; Oppy 2013; Philipse 2012; Priest 1981; Weisberg 2010, 2012. (For a collection of recent articles, see Manson 2003; and for a short survey, see Manson 2009.) The fine-tuning question is also regularly discussed in mainstream media outlets, and in popular expositions of contemporary physics. And the argument has become a favorite stratagem among contemporary Christian apologists such as Francis Collins, William Lane Craig, Tim Keller, John Lennox, and Eric Metaxas

דר. וויליאם לעין קרעיג ענטפערט אז מ׳קען דאס באטראכטן פארקערט: ג-ט האט אויסגעשטעלט און באשאפען לעבן וכו׳ מחומר, און די פיין-טוּנד געזעצן זענען דערנאך א הכרח׳דיגע אפשפיגלונג דערפון.

דער קאסמאלאג און פיזיקער דר. שׁאַן קעראל פרעגט דא ענליך אויף די פיין-טוּנינג ארגומענט, צווישן אנדערע שוועריקייטן, אין זיין דעבאטע מיט דר. וויליאם לעין קרעיג.

דאס איז ענליך צו וואס דר. עריק ווילענבערג ברענגט צו פון בּערטראנד ראָסעל און דזשאן סטוערט מיל לגבי פראבלעמען מיט׳ן ארגומענט פון דיזיין. ער ענטפערט אבער טאקע דערויף אז אויב זאגט מען אז אנדערש איז עס א סתירה מיניה וביה, און אויך מן הנמנע אצל הבורא כביכול, איז דאס נישט בעצם שווער:

Russell championed a different kind of objection. This one focuses on omnipotence:

Design implies the necessity of using means, which does not exist for omnipotence. When we desire a house, we have to go through the labor of building it, but Aladdin’s genie could cause a palace to exist by magic. The long process of evolution might be necessary to a divine Artificer who found matter already in existence, and had to struggle to bring order out of chaos. But to the God of Genesis and of orthodox theology no such laborious process was needed

It is likely that Russell got this objection from John Stuart Mill, who, as it happens, was Russell’s godfather. In Part II of his essay “Theism,” Mill writes:

It is not too much to say that every indication of Design in the Kosmos is so much evidence against the Omnipotence of the Designer. For what is meant by Design? Contrivance: the adaptation of means to an end. But the necessity for contrivance – the need of employing means – is a consequence of the limitation of power. . . . A man does not use machinery to move his arms. If he did, it could only be when paralysis had deprived him of the power of moving them by volition. . . . The evidences, therefore, of Natural Theology distinctly imply that the author of the Kosmos worked under limitations

This is a clever attempt to turn the argument from design on its head. The idea is that the very features of the universe that suggest the existence of an intelligent designer also suggest that the designer is not omnipotent. The presence in nature of means to ends indicates intelligent design, but the use of means to achieve ends simultaneously indicates a lack of power in the designer. An omnipotent designer would simply bring about his ends directly, without using any means at all, as in Mill’s example of moving one’s arms and Russell’s example of building a house. The implication is that a design produced by an omnipotent designer would be devoid of any indication that it had been designed at all

The argument relies on the following principle, which we’ll term Mill’s Principle: The use of means to achieve an end always indicates a lack of power in the being who uses the means

This principle is false for at least two reasons. First, there is the simple point that an end is a goal, and it is possible to have as one’s goal the attainment of a particular end by a particular means. For instance, it is perfectly conceivable to have as one’s goal moving one’s arm using complicated gadgetry. One may have this as one’s goal even if one is capable of moving one’s arm in the usual more direct fashion. An inability to move one’s arm directly is one possible reason one might use complicated machinery to affect the move, but it is not the only possible reason. Applying this point to Russell’s earlier remarks, we can say that while it may not have been necessary for the God of traditional Christianity to use evolution to create human beings, it is possible that God’s goal was not merely that there be human beings but that human beings come into existence via evolution

A second reason the principle is false is that some ends are logically and intrinsically impossible to bring about directly, even by an omnipotent being

דר. לוּק בּאַרנס ענטפערט דערויף אז די געדאנק פונעם ארגומענט איז בּעיסיען אין טערמינען פון שטעלן טעאיזם נגד נאטורעליזם. והיינו מ׳פרעגט, ״לפי די עווידענס וואס אונז האבן יעצט לפנינו, וועלכע איז מער פּראַבּעבּל: דאס גיווען טעאיזם אדער דאס גיווען נאטורעליזם?״ עס איז אבער נישט א ראיה און זאגט גארנישט פאר טעאיזם, וממילא ג-ט׳ס יכולת, גרידא פאר זיך.

ומענין לענין באותו ענין, דארט אין פי״ג זאגט דער רמב״ם:

ואם הגלגלים היו בעבור האדם כל שכן שאר מיני בעלי החיים והצמחים. וזה הדעת כשיחקר כמו שצריך למשכילים שיחקרו הדעות יתבאר מה שבו מן הטעות… ובגלל הדבר הזה הדעת האמיתי אצלי לפי האמונות התוריות והנאות לדעות העיוניות הוא שלא יאמן בנמצאות כולם שהם מפני מציאות האדם אבל יהיו גם כן שאר הנמצאות כולם מכוונות לעצמם לא מפני דבר אחר.

ע״ש באריכות. והיינו, אז די געדאנק פון מציאות הבע״ח איז נישט בעבור האדם (דלא כמש״כ בההקדמתו לפירוש המשניות שהבאתי).

כלפי מה דברים אמורים. מיין זוהן האט מיר געהאט געפרעגט, ״מה כל הרעש אז א מין/ספּיִשׁיִס בע״ח גייט עקסטינקט? פארוואס באדערט דאס אזוי אז מ׳דארף נעמען ענווייראמענטאל שריט דאס צו פארמיידן?״ איך גלייב אז די שאלה האט ביסודו א זייער אַנראָפּאָסענטריק בּייעס, וואו אלעס דרייט זיך ארום אונז דאס מענטשהייט און אנדערע זאכן מאכן נישט (אזוי ווייט) אויס. אויב אבער פארשטייט מען אז בע״ח עקזיסטירן ענדגילטיג פאר׳ן זעלבן (אי-)תכלית וואס דער מענטש עקזיסטירט פאר, דאן איז די שאלה ווייט נישט אזא שאלה.

לשבר את האוזן האב איך אים מסביר געווען מיט אַן עקסטרעמע משל: לא׳מיר זאגן אז אלע בע״ח וואס זענען נישט דאָמעסטיקעיטעד בשו״א, כעין טיגערס, לייבן, עלעפאנטן, אָדלערס, וכו׳ וכו׳ וכו׳, פון וואס ״דער מענטש״ האט בעצם נישט קיין ״ניצן״, גייען חלילה עקסטינקט פון איין מינוט צום צווייטן, וואלט נישט ״געפעהלט״ פון די בריאה? קענסט מגדיר זיין ״פעהלט״ ווי אזוי די ווילסט. די תירוץ איז לכאורה א פשטות׳דיגן שטארקן מעכטיגן ״יא״! ואי הכי דון מינה אפילו ווען איין מין ווערט בטל (וכידוע זענען דורכאויס ימי העולם איבער 99% פון מינים בטל געווארן). וממילא אז דאס מענטשהייט קען עפעס טוהן דאס צו פארמיידן דארף מען טוהן וואס מ׳קען דאס ארויסצוהעלפן.

‏דאס גייט אין איינקלאנג מיט׳ן געדאנק פון ״אנטי״-טעאדיסי און ווי אזוי מ׳דארף ״למעשה״ באקעמפן שלעכטס ווי איידער דן זיין אין דעם טעארעטיש.

ובכלל עיין באשכול זו.

והגם אז אונז זעה׳מיר אין די משנה (סוף קידושין פ״ד מי״ד), און טאקע בנוגע עפעס וואס רירט אָן צום פראבלעם פון שלעכטס:

רבי שמעון בן אלעזר אומר ראית מימיך חיה ועוף שיש להם אומנות והן מתפרנסין שלא בצער, והלא לא נבראו אלא לשמשני ואני נבראתי לשמש את קוני אינו דין שאתפרנס שלא בצער, אלא שהרעותי מעשי וקפחתי את פרנסתי.

וואו עס זעהט אויס ווי מ׳נעמט יא אָן אז הבע״ח נבראו לשמש את האדם. אבער די געדאנק אין דעם איז לכאורה ווייטער פון אונזער פּערספּעקטיוו וואו עס זעהט אויס אזוי און אפילו לפי״ז מסביר צו זיין פארוואס די ק״ו האלט נישט אויס אפילו ממבטינו.

ובכלל זעהט מען דערפון, מיט די לשון נוכח וואס די משנה נוצט, א מער דירעקטע סארט עונש פאר׳ן מענטש אליין אויף עמל הפרנסה, ווי איידער רק מכח חטא אדה״ר. (ועיין כאן.)

איך פארשטיי אז רש״י זאגט עה״פ מאדם עד בהמה (בראשית ו ז) עפ״י המדרש (ב״ר כח ו) וסנהדרין קח. הכל נברא בשביל האדם וכיון שהוא כלה מה צורך באלו ע״כ, ועיין בצפנת פענח. אין די שיעור [35:59-41:19] רירט ר׳ יצחק לאווי/@לעיקוואד אָן דערויף ולפי פשט הכתוב.

***

וז״ל המו״נ בח״ג פכ״ה:

ודע שרוב הספקות המביאות למבוכה בבקשת תכלית מציאות העולם בכללו או תכלית כל חלק מחלקיו אמנם שרשם טעות האדם בעצמו ודמותו שהמציאות כולו בגללו לבד

***

עס איז אינטרעסאנט צו באמערקן אז דר. ניקאלאס קאפּאלדי האלט אז דוד הום האט בעצם יא געהאלטן און מודה געווען צום ארגומענט פון דיזיין.

‏דא רעדט הרב דר. מיכאל אברהם ארום איבער דעם טעלעאלאגישן ארגומענט. ער זאגט אז בעצם ארבעט דאך די ראיה אז אונז זעה׳מיר אלעס איז מיט אזא סדר מוז דאך זיין אז עס איז דא א מסדר. איז אבער קען מען פרעגן אויף דעם (ענליך ווי מ׳פרעגט אויפ׳ן קאסמאלאגישן ארגומענט) אז דער מסדר איז דאך דעמאלטס אויך מיט אזא סדר, איז מוז זיין אז דאס אליין האט א מסדר? ובאנו לאינפיניט ריגרעס.

איז צו ראטעווען דערפון פון דעם ריגרעס מוז מען זאגן אז ערגעץ ביים אָנהויב איז דא א מחוייב המציאות וואס דארף נישט א מסדר וכו׳. אבער דאן קען מען דאך טענה׳ן אז די געזעצן פון נאטור אליין זענען די מחוייב המציאות און דאס איז ״ג-ט״ [פּאנטעאיזם]? זאגט ער אז איה״נ, דאס מערסטע וואס מ׳קען אויפווייזן עפי״ז איז טאקע נאר דאס אליין. (והיא כעין מה שאמר אבן סינא לגבי הוכחתו על מציאות הא-ל.) אזויפיל ווייזט דאס אויף אז עס איז יא ראציאנאל צו גלייבן אין א ג-ט.

אין זיין זעקסטע מאמר רעדט ער ארום איבער דעם ענטראפּיק פּרינציפּ. ער טענה׳ט אז די מולטיווערס היפאטעזיע איז אויסגעדרייט בּערטראנד ראָסעל׳ס באקאנטע ״טשייניק אין ספּעיס״ ארגומענט אויפ׳ן אטעאיסט!

ער רעדט אויך ארום איבער דעם אינפיניט מאלפעס טעארעם, וועלכעס האט א שייכות מיט׳ן דיון, זייענדיג אז עס לויטעט אז מיט א געוואלד און אינפיניט טרייעלס פון מאלפעס ביי טייפּרייטערז וועט ארויסקומען סדר ואפילו די ווערק פון שׁעיקספּיר. (און ווי דר. טעאדאר מאצקין האט געזאגט איז עפ״י מאטעמאטיקס אי-סדר בהחלט ומכל וכל, מן הנמנע.)

***

דר. דזשעימס קרענשׁאָ זאגט אז דאס וואס הקב״ה במענה לאיוב מן הסערה דערמאנט נישט איבער נפלאות הבריאה (חוץ ברמיזה ממש) דער מענטש איז כדי צו טאקע אוועקנעמען די אַנטראָפּאָסענטריזם פון איוב׳ס טענות.

***

‏דא זאגט הרב דר. מאיר טריביץ אז פונקט אזוי ווי אונז קענען נישט פרעגן על מהו תכלית העולם ממבטו של כביכול הקב״ה, קענען מיר נישט פרעגן ממבטו של הלכה והתלמוד פארוואס דער תלמוד איז קאנאניזירט געווארן ביי כלל ישראל. (ר׳ יצחק לאווי/@לעיקוואד האט ארומגערעדט דערוועגן אין זיין סעריע סעריע ארטיקלען.)

ער דערמאנט אויך א נאך שטערקערן געדאנק פון הרב דר. נתן סליפקין׳ס געדאנק פון דאס ״קענאניקעל אטאריטעט״ פון חז״ל אפילו במקום שטעו בהמדע. והיינו, עכ״כ אז אונז דארפן מיר היינט-צו-טאג נעמען אין באטראכט, ווען מ׳וויל וויסן די הלכה אין עפעס א קאנטעקסט בנוגע א מאדערנע טעכנאלאגישע ערפינדונג וכדומה, דארף מען דאס באטראכטן ווען מען קען צוריקגיין אין צייט און זיי דאס ווייזן אין זייער תקופה; אָן דאס’ן זיי מסביר זיין. אין אנדערע ווערטער, לפי מבטם און לויט זייער טעות והבנה אין די מדע דערפון.

אפילו איך האב געוויסט אז איך וועל נישט פארשטיין די טיפע ווערטער פון @מי אני, האב איך דאך מחליט געווען צו ליינען די גאר רייכע ארטיקל,
און ווי פאראויסגעשאצט האב איך טאקע נאכנישט ממש פארשטאנען, אבער דאס ביסל וואס יא, וויל איך אביסל אויסקלארן, איך פארשטיי אז @מי אני האט שוין מן הסתם אמאל ערגעץ מער מסביר געווען, למעשה האב איך נישט געליינט וועקער #18 און #19 וואס די דערמאנסט , און כהיום קען מען שוין נישט באקומען די וועקער בכלל (חוץ די ערשטע 6 וואס מ'קען דאונלאדען בחינם)

אויף די שטיקל

והגם מ’קען און מ’זאל טאקע אננעמען אז שלעכטע מאורעות אויף א מענטש רופן און וועקן אים צו תשובה ותיקון מעשיו, ווי דער רמב”ם אליין זאגט אין הל’ תענית (פ”א ה”ג) און ווי צוגעברענגט אינעם פריערדיגן מאמר, איז אבער דאס מאכן חשבונות אויף וואס “וויל” דער באשעפער פון “אים”, נישט אין פלאץ. דאס קומט פון דער אי-הכרה אז דער מענטש, הכלל או הפרט, איז נישט דער צענטער ועיקר פון דער בריאה אז די קאסמאָס וכל אשר בה דרייען זיך ארום אים, וממילא איז שפעקולירן על מה עשה ה’ ככה “לו” בכלל א טעות מיסודו.

קודם כל, איז דעס נישט קיין סתירה?
אויב פארשטייט מען אז די שלעכטע מאורעות אויף די מענטש רופן און וועקן צו תשובה און תיקון המעשים, איז דאך פשט אז דאס וויל דער באשעפער פון אים, אויב נישט, פארוואס זאל עס אים רופן און וועקן פאר תשובה ותיקון מעשיו,

והשינת, ווי אזוי רש''י איז מפרש די פסוק אין איכה ג' ל''ח זעהט אויס אז די שלעכטע מאורעות אויף די מענטש, איז יא וועגן זיינע מעשים דייקא

"מפי עליון וגו'" - ואם באתי לומר לא מידו באה אלי הרעה הזאת מקרה היא שהיה לי אין זאת כי אם בין רעות בין טובות מי זה אמר ותהי אם ה' לא צוה ומפיו לא תצא הן רעה הן טובה אבל מה יש להתאונן אדם חי גבר על חטאיו כל איש ואיש יתאונן על חטאיו כי הם המביאים עליו הרעה מפי עליון לא תצא אמר רבי יוחנן מיום שאמר הקב"ה (דברים ל') ראה נתתי לפניך את החיים ואת הטוב וגו' לא יצא רעה וטובה מפיו אלא הרעה באה מאליה לעושה רע והטוב לעושה טוב לפיכך מה יתאונן למה יתרעם האדם אם לא על חטאיו

(חוץ אז מ'וועט טאקע אנעמען אז רש''י איז נישט גערעכט)

טראץ וואס איך פארשטיי אז לכאורה זענען דיע זאכן געווארן אויסגעשמועסט, אכ''ז אז איך וועל נישט פרעגן וועל איך זיכער נישט וויסן

און ש'כח פאר די שיינע ארטיקל

ייש״כ פאר די דברי שבח!

לגבי דעם רמב״ם בהל׳ תענית, קוק דא וואו איך האב געשריבן:

מי אני #

מי אני

מי אני

ענליך קען מען זאגן בנוגע דאס וואס ער זאגט אין אנהויב הל׳ תענית (א ג):

אבל אם לא יזעקו ולא יריעו אלא יאמרו דבר זה ממנהג העולם אירע לנו וצרה זו נקרה נקרית הרי זו דרך אכזריות וגורמת להם להדבק במעשיהם הרעים ותוסיף הצרה צרות אחרות

והיינו, אז איה״נ עס איז אמת אז עס איז טאקע געקומען ממקרי העולם, אבער דאס אליין צו זיין נתון תחת המקרים גרידא איז טאקע צושטאנד געקומען מחמת דאס׳ן נישט אפהיטן די תורה, וואס ווען מ׳היט דאס אפ פירט דאס צו אינטעלעקטשואלע שלימות ודביקות, וממילא השגחה. און טאמער פאררעכט מען דאס נישט איז אט דאס די אכזריות, ווייל עס גייט גורם זיין צו ווייטער בלייבן אזוי אונטער המקרים וואס וועט בהכרח גורם זיין נאך רעות ווייטער. עס איז ענליך צו וואס אונז הא׳מיר פריער געזאגט בנוגע שכר ועונש.

חזי מאן גברא רבה קמסהיד עליה! דא [1:13:20-1:18:50] זאגט @לעיקוואד ממש דאס. שפעטער דארט זאגט ער די וואס זענען מפרש דעם רמב״ם אין פכ״ג (עיין בשם טוב בסוף ובאפודי שם) אז איוב איז טאקע צוגעקומען צו די הכרה אין השגחה און אזוי ווי דער שם טוב איז דאס ווידער מסביר אין פנ״א. עס לוינט זיך אויסצוהערן דעם גאנצן שיעור וואס רירט שטארק אָן אין די גאנצע נושא.

דאס איז די לשון הרמב״ם במו״נ (ח״ג פל״ו), עפ״י תרגומו של אבן תיבון:

וכן המצוה אשר צונו לצעוק אליו ית' בעת צרה, רצוני לומר אמרו "והרעותם בחצוצרות" וגו׳, היא מזה הכלל, מפני שהיא פעולה שיתחזק בה הדעת האמיתי והוא שהאלוק ית' משיג ענינינו ובידו לתקנם אם נעבדהו ולהפסידם אם נמרהו, לא שנאמין שזה מקרה ודבר שארע. וזהו ענין אמרו "ואם תלכו עמי קרי", רצונו לומר שאני כשאביא לכם אלו הצרות לענוש אתכם אם תחשבו בהם שהם מקרה אוסיף לכם מן המקרה ההוא כפי מחשבתכם יותר חזק ויותר קשה, והוא ענין אמרו "והלכתם עמי בקרי והלכתי עמכם בחמת קרי". כי האמינם שהוא במקרה, ממה שמחייב התמדתם על דעותם הרעות ועל מעשי העול ולא ישובו מהם, כמו שאמר ״הכיתה אותם ולא חלו". ולכן צונו להתפלל אליו ולהתחנן לו ולצעוק לפניו בעת צרה.

איז דארט דער אפודי מפרש וז״ל:

מה שנאמר בזה הפרק מבואר בעצמו, והוא ביאור כי מן הדעות ההכרחיות [״שקרים קדושים״, ועיין לעיל שם במו״נ בפכ״ח] הוא שנאמין שהשי״ת מביא הרע בעצם לרשעים לא מצד מקריות תנועות הגלגל כלל אלא מצד רשעתם, וזהו אמרו אם תלכו עמי בקרי והלכתי אף אני עמכם וגו׳, כי אם יאמינו בני אדם שזה הרע בא להם מצד מקריות לא ישובו מן העול אשר בידיהם כמו שאמר הכית אותם ולא חלו.

וז״ל של הנרבוני שם:

כי האמינם שהוא במקרה ממה שיחייב התמדתם על הדעות ועל מעשה העול ירצה ויחוייב שיוסיף להם מן המקרה ההוא.

שפעטער אין פמ״ד איז די לשון המורה:

המצוות אשר כלל אותם הכלל התשיעי הם המצוות אשר ספרנום ב"ספר אהבה" וסיבת כולם מבוארת. רצוני לומר שכונת העבודות ההם, זכרון האלוק תמיד ואהבתו ויראתו ושמירת המצוות כולם ושיאמן באלוק ית' מה שהוא הכרחי לכל בעל דת שיאמינהו והם התפילה וקריאת שמע וברכת המזון.

און דער אפודי זאגט דארט ווייטער וז״ל, ״הסתכל אמרו מה שהוא הכרחי, וכבר כתב הרב ז״ל קצת אמונות הכרחיות בפכ״ח מזה החלק״ עכ״ל. ווי אויך זאגט דער נרבוני דארט, ״הבן אמרו מה שהוא הכרחי לכל בעל דת שיאמינהו וכו׳״.

אין קורצן, די געדאנק איז אז להרמב״ם ארבעט השגחה ״ושמירת״ הקב״ה אלס א סארט ‏״פּאסיווע״ מלמטה למעלה, זיך ווענדענדיג נאטורליך, לפי דעם רמב״ם׳ס אריסטאטעליען סיסטעם, אין וואס דער מענטש טוהט. ווי איידער א סארט ״אקטיווע״ מלמעלה למטה מאת הקב״ה איבער וואס ער ״וויל״ וכדומה. ולכן איז די געדאנק פון תיקון מעשים ווען מ׳זעהט עפעס שלעכט פאסירט, איז כדי זיך ארויסצוזעהן פונעם פיזיקעל דיטערמעניסטישן סייקל, דורכ׳ן זיך מקשר ומדבק זיין צום שכל הפועל און א ראציאנאלישן לעבנסשטייגער (וואס, לויט די רמב״ם, איז אט דאס חיי התורה) וואס דאס ברענגט אים נאטורליך השגחה און הייבט דאדורך זיין פּראַבּעבּיליטי פון זיך ארויסזעהן פון און פארמיידן פראבלעמען.

ולגבי די פסוק באיכה (ג לח) האב איך ארומגערעדט דערפון אין יענעם אשכול. לדוגמא דא ברענג איך ארויס ווי פשטנים זענען דאס מפרש ג״כ על זו הדרך של אומדירעקטע ״מלמטה למעלה״ כנ״ל:

מי אני #

די פשטנים זענען טאקע מער מפרש די פסוק אין איכה אז עס איז מקושר עם הפסוק שלפניו ״מפי עליון לא תצא הרעות והטוב״, והיינו אז עס איז נישט בגזירה ״דירעקט״ מעליון, נאר איידער אזא סארט ״אומדירעקט״ און מער נאטורליך, וואו חטא ועון ברענגט אטאמאטיש נאטורליכע שלעכטס עפ״י פיזישע דיטערמעניזם ועזיבה למקרים גרידא (ועיין בראב״ע שם ובאיכ״ר ג מ). וואס דאס גייט דאך אין איינקלאנג מיט׳ן ראציאנאלן מהלך הרמב״ם וואס איז דא דורכאויס די ארטיקלען און דעם אשכול אויסגעשמועסט געווארן באריכות. אנדערש האט פשוט נישט געקענט זיין א וועלט מחומר, ונמנע אף ממנו ית׳ וככל הנ״ל.

און מ׳קען דאס פונקט אזוי אריינלערנען אין רש״י דארט: עס איז נישט אז ג-ט ״טוהט״ דירעקט עפעס להאדם מחמת מעשיו, ווי איידער, אזוי ווי די מדרש רש״י ברענגט דארט צו זאגט, הרעה באה מאליה לעושה רע והטוב לעושה טוב. מלמטה למעלה, ווי איידער מלמעלה למטה וככל הנ״ל.

דער שרייבער דאָגלעס עדעמס האט געמאכט א פּעראדי פונעם טעלעאלאגישן ארגומענט עפ״י א פיקטיווע מין פיש באשעפעניש (וואס קען אריינפיטערן בּרעינוועיווס אויף צו מאכן פארשטיין יעדעס סארט שפראך):

The argument goes something like this: "I refuse to prove that I exist," says God, "for proof denies faith, and without faith I am nothing"

"But," says Man, "the Babel fish is a dead giveaway isn't it? It could not have evolved by chance. It proves you exist, and therefore, by your own arguments, you don't. QED"

Oh dear," says God, "I hadn't thought of that," and promptly vanishes in a puff of logic

ווי באקאנט האט ער פארגליכן דעם ארגומענט צו דאס וואס א סענטיענט פּאָדל וואלט געקלערט אז דאס לאך וואס זי געפינט זיך אין, איז גענוי אויסגעשטעלט פאר איר בכוונת מכוון:

This is rather as if you imagine a puddle waking up one morning and thinking, 'This is an interesting world I find myself in — an interesting hole I find myself in — fits me rather neatly, doesn't it? In fact it fits me staggeringly well, must have been made to have me in it!' This is such a powerful idea that as the sun rises in the sky and the air heats up and as, gradually, the puddle gets smaller and smaller, frantically hanging on to the notion that everything's going to be alright, because this world was meant to have him in it, was built to have him in it; so the moment he disappears catches him rather by surprise. I think this may be something we need to be on the watch out for

‏דא און דא שרייבט דר. וויליאם לעין קרעיג איבער די פירכא און משל פונעם פּאָדל, וואו די וואסער איז אויסגעשטעלט לפי די לאך און נישט פארקערט:

This objection is just the old appeal to the Anthropic Principle using a congenial new illustration of it. The Anthropic Principle is the idea that you shouldn’t be surprised at the fine-tuning of the universe because if the universe were not fine-tuned you wouldn't be here to be surprised about it. And given that you are here, therefore you should expect the universe to be fine-tuned. This objection is fallacious because while it's true that given the fact that you've evolved within the universe you should expect to observe a finely tuned universe, that doesn't in any way follow that it's probable that a finely tuned universe should, in fact, exist. It’s enormously improbable, and therefore you really should be surprised that it exists and should be seeking for some sort of an explanation. Moreover, the analogy is just flawed because holes and puddles are not fine-tuned. The puddle could be any different size or shape. The puddle isn't like life which requires a narrow range of parameters in order for the universe to be life-permitting. The shape and size of the puddle are not essential to it. With life, there has to be this finely tuned set of constants and quantities otherwise the life would not exist, not simply the life would take some other form like another shape or size in the case of the puddle. The puddle would still exist, it would just be a different shape or size. With life, if there were not this fine-tuning it wouldn't be there. There wouldn't even be matter or chemistry much less life in the universe. So the analogy, however congenial, is simply flawed and doesn't do anything to undermine the argument for fine-tuning

וע״ע כאן בדבריו בזה.

‏דא זאגט ער בנוגע די טענה אז אקאם׳ס רעיזאר איז דערקעגן מיט׳ן פאזיטירן א ג-ט:

Occam's razor says don't multiply causes beyond necessity. You only posit such causes as are necessary to explain the effect. But obviously Occam’s razor does not say don't posit any causes! Otherwise you would never have any scientific explanation. You would just remain with the data and would explain nothing. But Occam's razor is a principle of economy that says you are justified in positing only such causes as are necessary to explain the effect. And that's exactly what the theist does in inferring to God as the cause of the beginning of the universe, or the source of the fine-tuning of the universe for intelligent life, or the applicability of mathematics to the physical world. It's not in any way a violation of Occam's razor

דר. עדעם שפירא טענה׳ט בכלל אז די וואס האבן גענוצט די טעלעאלאגישע ארגומענט בימי הביניים און בעפאר די מאדערנע תקופה, איז זייער מטרה קיינמאל נישט געווען דייקא ״אויפצוווייזן״ מציאת הא-ל אזוי ווי אונז פארשטייען די מושג פון ״באווייז״ און ״פּרוּף״ כהיום. עס איז געווען א ברייטערע אפהאנדלונג אין ווי אזוי זיי האבן בכלל פארשטאנען עפּיסטעמאלאגיע בימיהם און וואס און ווי אזוי איז שייך ״וויסן״ בכלל לפי מבטם אז; ווי אזוי מענטשן טראכטן ואפילו געמישט מיט געפיהל און נישט ריין לאגיק.

ער שרייבט לגבי וויליאם פּעילי׳ס באקאנטע ראיה צווישן דעם חילוק פון זעהן א שטיין אויפ׳ן וועג און זעהן א האנט-זייגער:

More debatably, Paley’s writing indicates that the world seems to minimise purposeless suffering and permits creatures to experience pleasure without any apparent ulterior purpose – a suggestion that there is goodness in the governance of the world

***

דאס איז וואס דר. וואָרען זאב האַרוויִ שרייבט בנוגע דעם אז ענדגילטיג איז שפינאזע׳ס פילאזאפיע געווען מורא׳דיג באאיינפלוסט פונעם רמב״ם:

With gusto Maimonides reviled what he considered to be the errors of the imagination. Among his favorite targets was anthropocentrism. "Every ignoramus," he wrote, "imagines that all that exists exists with a view to his individual sake!" (MN 3:12) "It is thought [by the ignorant] that the finality of all that exists is solely the existence of the human species so that it should worship God." (ibid 3:13) Maimonides' own position is unequivocal: "It should not be believed that all things exist for the sake of the existence of man. On the contrary, all other beings too have been intended for their own sakes and not for the sake of something else." Spinoza, echoing Maimonides' report of the anthropocentric view, writes: "It is commonly supposed… that all things in nature work toward some end… for it is said that God made all things for man, and man that he might worship Him." For his own part, Spinoza flatly states that all final causes are figmenta

Both Maimonides and Spinoza denied the notion that the universe has any final end outside of itself (or God), and both maintained that it was owing to the prejudice of anthropocentrism that the notion had ever gained currency. Furthermore, both argue against the universe's having a final end on the dual grounds that it makes no sense to speak about the perfect God's needing to work either through means or for an end

דר. תומר פרסיקו שרייבט לגבי די נושא (אין זיין רעצענזיע אויף דזשים האָלט׳ס בוך אויף די נושא):

למה שבכלל יהיה משהו? כלומר, למה יש משהו ולא אין-כלום? למה העולם קיים, ממשי, הווה, מתמשך? האם לא היה פשוט יותר, אולי אפילו אסתטי יותר, שלא יהיה דבר? כלומר, לא שהחלל יהיה ריק, אלא שגם לא יהיה חלל, שלא יהיה כלום, שלא יהיה קיום?

השאלה הזאת – אשר וויליאם ג'יימס כינה "השאלה האפלה ביותר בפילוסופיה כולה", אשר ארתור לאבג'וי קבע שהניסיון לענות עליה הוא "אחד ממפעלותיו המפוארים ביותר של השכל האנושי", אשר דיויד יוּם סבר שכל תשובה עליה אינה אלא "פלפולי שווא ואשליות", אשר פרידריך שלינג הצהיר כי היא "התפקיד העיקרי של הפילוסופיה", אשר מרטין היידיגר קבע שהיא "מרחיקת הלכת, העמוקה והיסודית מכל השאלות", אשר רוברט נוזיק טען שמי שמציע לה תשובה "בלתי מוזרה" מגלה שפשוט "לא הבין את השאלה" – השאלה הזאת היא שאלה מצויינת.

. . .

אם [הקיום] נס הוא אכן אירוע הנמצא מחוץ למעגל התופעות הטבעיות, הרי שנס חייב לקרות ללא סיבה, ללא הסבר. הנס בעולם אינו דומה לשום דבר אחר, שכן הוא היחיד הבא פתאום, נפלא, משום מקום. בעוד היקום כולו כפוף לחוקי הטבע המדוייקים והמוגדרים, הנס שובר אותם, פוער קרע במציאות, ומופיע. כי זהו בדיוק נס: שסע במרקם האחיד והשטוח של המציאות, וכניסה, באיבחה, של משהו שאינו מן העולם הזה. הנס הוא שבירה של הקיים, וכל שבירה הינה תמיד יצירתית, ויצירה מתוך שבירה הינה בריאה.

הנס הוא תמיד בריאה, ואכן הנס הראשון, מתוך שלושה, והגדול ביותר, הוא הקיום עצמו. העובדה המופלאה כי קיים משהו כלל, כי יש יש והוויה, היא מיסתורין מוחלט. שכן על פי ההיגיון הרבה יותר מובן שלא יהיה כלום: שיהיה שקט וריק וחף. הרבה יותר פשוט להישאר בלית דבר, בלי מה, בחופש העצום של הדממה.

אך יש משהו, קיים קיום, והקיום נמצא. במקום שהיה יכול להיות שממה ברוכה והגיונית, צצה הוויה, עלתה לה ממשות, וזו גם מתעקשת להמשיך ולהיות. במקום לא כלום יש מה, וזהו נס אדיר. מצב המציאות כולה אינו שלילי, וגם אינו ניטרלי וסתמי – הוא חיובי. קיים משהו. משהו הווה, ומסרב להעלם לתוך החושך, ובוודאי שמסרב לשלול את עצמו. יש משהו ועצם העובדה הזו היא פלא הפלאים, והיא אומרת הרבה יותר משניתן לחשוב, כי עצם העובדה שיש עובדה, עצם מציאות המציאות נותנת גובה, אומרת טוּב ומבשרת חסד. כי לא היה חייב להיות. כי הגיוני יותר שלא היה, כי בכל זאת יש – כי זהו נס.

לא נאריך על כך, אבל ברור כי האונטולוגיה הפלאית הזו משמעותה גם אתיקה ואסתטיקה שונות ולא הגיוניות. אם הכל קיים וקיים בצורה חיובית, הרי שהכל גם, ברמה מסויימת, טוב ויפה. מכאן שמה שאנו מזהים באופן שגרתי כצדק הינו בעצם מידת סדום. כך גם מה שאנו מזהים באופן שגרתי כיופי הנו פעמים רבות קיבעון הנגזר ממוגבלות הטבועה בנו. פעמים אחרות היופי הוא צורה פרטית של נס.

. . .

לקיום עצמו יש, נדמה לי, משמעות אתית-תיאולוגית ברורה: הקיום הוא טוב. המשהו הזה שקיים הוא חיובי. הוא בעד. הוא עשיר. הוא חי. הוא עסיסי. אין לא-כלום. יש יש. כלומר המציאות קיימת, ולכן היא חיובית – ולא נייטרלית. המציאות היא תוספת, יתר, התגברות, יתרון, עודף, שפע, חסד. הקיום עצמו הוא טוב.

‏דא זאגט דער פילאזאף הוּבּערט דרייפוס אז עפ״י מארטין היידעגער איז די פראגע, ״פארוואס איז דא עפעס אנשטאטס גארנישט?״ מעיקרא א פראבלעם. אונז קענען דאס נישט פרעגן, וויבאלד אונז אליין זענען דאך א חלק פון דעם ״עפעס״, און אונז מוזן זיין אינדרויסן מזה צו קענען שטעלן די פראגע.

דארט שטעלט דאס דר. ראבּערט לאָרענס קוּהן אין צו עטליכע מעגליכקייטן:

1). ״גארנישט/אַיִן הגמור״ איז אבּסורד

2). עס פעהלט נישט אויס קיין הסבר

3). מקרה

4). וועליוּ און פּערפעקשאן זענען די גרונט פון וואס אלעס און ״עפעס״ קומט. און די וועליוּ און פּערפעקשאן איז נישט שייך בלא זה

5). מיינד און קאַנשׁעסנעס זענען די גרונט פון וואס אלעס און ״עפעס״ קומט. און די מיינד און קאַנשׁעסנעס איז נישט שייך בלא זה

***

בן גוריון האט געשריבן:

What is the meaning of our being, what is the meaning of our meaningless momentary existence? Who will answer? - the grave, is the only answer, the only purpose

דר. ירון אזרחי זאגט אז ס׳איז יתכן אז דאס איז געלעגן אונטער זיין דרייוו מייסד צו זיין די מדינה און נאכלאזן א שטארקן שארית.

דר. טים טריפּלעט שרייבט לגבי די (עקזיסטענשעליסט) סאָבּיעקטיווע געפיהל פון דאס אימפּראַבּעבּיליטי אז מ׳פונקט עקזיסטירט אלס א ספעציפישן אינדיווידואל (ער רירט אויך אָן אויף די מהלך דערין לפי לייבניץ וואס אונז הא׳מיר דערמאנט אין די קאנטעקסט פון די ערשטע צוויי ארטיקלען אין די סעריע):

The no-nonsense naturalist: The posterior probability of your having come into existence is one. The chain of events leading to your conception followed the laws of physics, chemistry and biology. If determinism is true, your existence was fully determined by prior conditions. Even if determinism is false, there was nothing extraordinary about the course of events leading to your conception and birth. Sorry, but no choir of angels announced your coming

The theist: God has a plan for everyone. He created you for a reason, perhaps to be revealed in the course of your life. And, actually, there might have been a choir of angels singing in celebration of your coming to be. But that would be true for every person God chose to bring into this world. The naturalist is right that there’s nothing cosmically special about you that wouldn’t apply to everyone else created by God. But your existence is the result of the loving deliberation of God, not the indifferent forces of nature

The Leibnizian: My theist confrere does not have it quite right. God, in his infinite powers and infinite goodness, created the best of all possible worlds. His failure to do so would have diminished the perfection of his creation. Since sentient life is a good, God has created such life to the maximum extent possible. All the possible people that could exist (consistent with this being the best of all possible worlds) actually do exist, or did exist, or will exist. So there is nothing astonishing about you coming to be, for this is only to say that there’s nothing inherent in your nature incompatible with being part of God’s creation

The cosmological physicist: Your existence is indeed inevitable, but not because of any God or gods. The physical universe is spatially infinite. In such a space, every physically possible combination of atoms occurs, and reoccurs infinitely. There is nothing extraordinary or astonishing about your existence because the Universe contains multiple versions of you, and everyone else – indeed, minute variations of each individual – and even more: each variation repeated infinitely!

. . .

The response of the no-nonsense naturalist (and, for that matter, the weary parent) does not take into account the particular significance of the subjective perspective. This sort of naturalist is exemplified by one of the professors I had in graduate school. He defended the idea that one’s existence is unremarkable by gesturing toward a section of bricks in the wall we were standing next to. He asked me to consider the particular order of the atoms composing that part of the wall. The chance of those atoms being arrayed in exactly that order was just as extraordinarily small, at some time prior to the bricks being manufactured, as was the chance of your existence, he said. Right, I agreed. So, he asked, we don’t think there’s anything remarkable about those atoms being arrayed just like that – why should you think you’re any different? Because, I replied, that array of atoms is not home to a subjective point of view that would allow it to form any attitude about the utter contingency of its coming to exist in just this atomic configuration

דער פיזיקער דר. מעקס טעגמארק טענה׳ט קעגן דעם געדאנק פונעם מולטויווערס ועפ״י דעם מעזשוּר/מעסטונג פראבלעם אין קאסמאלאגיע לגבי (עטערנאל) אינפלעישאן (דאס איז נישט די זעלבע ווי די באקאנטע מעזשוּרמענט/מעסטונג פראבלעם אין קוואנטום פיזיקס). די געדאנק פון ״סייענס״ איז לגבי אינדאָקשען און פאראויסזאגן פענאמענא און געשעהענישן באזירט אויף עמפּירישע מדע וואס מ׳ווייסט פון פריער. לדוגמא אונז ווייסן אז אַן איין-קאפיגע קוה איז מער מצוי פון א צוויי-קעפיגע קוה אין א יוּניווערס. ועפי״ז קען מען סייענטיפיש פאראויסזאגן אז אַן איין-קאפיגע קוה גייט געבוירן ווערן. משא״כ אין אַן אינפיניט מאלטיווערס זענען דאך ביידע אינפיניטלי מעגליך. וואס האט דא פאסירט צו דעם מדע׳נישע/סייענטיפישע זיכערקייט איך האב געהאט מעיקרא? אין אנדערע ווערטער, יעדעס זאך אין פיזיקס קען מען בעצם געבן א רעישׁיאו פון צוויי ברירות איינע קעגן דאס אנדערע. אבער ווען איך נעם דאס צו אינפיניטי פאלט דאס בעצם צאם, ואפילו עפ״י מאטעמאטישע לומדות זענען דא עטליכע אנדערע וועגן צו געבן דעם רעישׁיאו וואס שטימען נישט איינע מיט דאס אנדערע. ועפי״ז טענה׳ט דר. טעגמארק אז אפילו אונזער יוּניווערס אליינס איז נישט אינפיניט.

לגבי דעם מעזשוּר/מעסטונג פראבלעם האבן פיזיקער געוואלט געבן דערצו א צייט-״אפשניט״ וואס נאר ביז דארט רעכען איך די סארט רעישׁיאוס. די פראבלעם איז אבער אז טאמער איז דא א יוּניווערס וואס איז נאר 13 ביליאן יאר אלט לעומת אונזער 13.8 ביליאן יאר אלט יוּניווערס, און עס זענען פארהאן אין יענע יוּניווערס אבזערווירערס, דאן באדייט דאס אז עס איז ארויס פון אינפלעישאן שפעטער פון אונזערס. וואס דאס באדייט אז עס האט זיך פארשפרייט בכמות ע״י אינפלעישאן פיהל מער ווי אונז און עס איז פארהאן דארט א געוואלד געוואלד מער אבּזערווירערס לעומת אונז. און אז מ׳נעמט דאס נאך ווייטער קומט אויס אז ווי שפעטער עס גייט ארויס פון אינפלעישאן איז דאך יתכן אז עס זאלן דארט זיין כמעט אומצאליגע יונגע [״בּעיבּי״] בּאָלטצמאן מוחות לעומת אונז. ‏(אגב, דא מאכט דר. אלכסנדר פּרוּס אוועק דעם געדאנק אז ס׳איז מער מצוי אז אונז זאלן זיין בּאָלטצמאן מוחות. ער זאגט ווארט צו א מינוט און זעה צי דו הייבסט אָן אויסצובּלעקן. אויב נישט ביסטו דאך לכאורה א געהעריגע מח.)

וואס מ׳קען טוהן איז מאכן די ״צייט-אפשניט״ פּראפּארציאנאל צום מאס אינפלעישאן וואס דאס איז דורכעגאנגען און ווען עס איז ארויס דערפון, אויב עס איז שפעטער ארויס איז די צייט-אפשניט פאר יענעם מקום פריער.

עס קומט סתם אזוי אויס אַן אינטרעסאנטער פראבלעם אז וואס טוהט זיך בנוגע טאמער די צייט-אפשניט, וואס איז דאך בעצם אויף פענאמענא בכלליות, ווען עס איז בהכרח עווענטועל בתוך און אינדערמיט פון דאס לעבן פון א געוויסע דור פון אַבּזערווירערס? די שפעטערע חלק פון זיייערע לעבנס (מיט די געזעצן דערין וכו׳) ווערן נישט גערעכענט? דאס ווערט גערופן דעם גוּט-ווענטשוּרין פּאראדאקס.

אין דעם זאגט דר. שׁאַן קעראל:

The final problem is what we might call the
holography/complementarity
problem. As I explained a while ago, thinking about
black hole entropy
has led physicists to propose something called “horizon complementarity” — the idea that one observer can’t sensibly talk about things that are happening outside their horizon. When applied to cosmology, this means we should think locally: talk about one or another pocket universe, but not all of them at the same time. In a very real sense, the implication of complementarity is that things outside our horizon aren’t actually real — all that exists, from our point of view, are degrees of freedom inside the horizon, and on the horizon itself

If something like that is remotely true, the conventional story of eternal inflation is dramatically off track. There isn’t really an infinite ensemble of pocket universes — or at least, not from the point of view of any single observer, which is all that matters. This helps with the measure problem, obviously, since we don’t have to take fractions over infinitely big ensembles. But one would be right to worry that it brings us back to where we started, wondering why inflation really helps us solve naturalness problems at all

. . .

The one I fret about the most is the “unitarity” or “Liouville” problem. This is essentially Penrose’s original critique, updated to eternal inflation. Liouville’s Theorem in classical mechanics states that if you take a certain number of states and evolve them forward in time, you will end up with precisely the same number of states you started with; states aren’t created or destroyed. So imagine that there is some number of states which qualify as “initial conditions for inflation.” Then eternal inflation says we can evolve them forward and get a collection of universes that grows with time. The problem is that, as this collection grows, there is an increasing number of states that look identical to them, but which didn’t begin with a single tiny inflating patch at all. (Just like an ice cube in a glass of water will evolve to a glass of cooler water, but most glasses of cool water didn’t start with an ice cube in them.) So while it might be true that you can generate an infinite number of universes, at the same time the fraction of such states that actually began in a single inflating patch goes to zero just as quickly. It is far from clear that this picture actually increases the probability that a universe like ours started from inflation

There is an obvious way out of this challenge, which is to say that all of these “numbers of states” are simply infinite, and this purported calculation just divides infinity by infinity and gets nonsense. And that’s very plausibly true! But if you reject the argument that universes beginning with inflation are an infinitesimally small fraction of all the universes, you are not allowed to accept the argument that there’s some small probability inflation starts and once it does it makes an infinite number of universes. All you can really do is say “we can’t calculate anything.” Which is fine, but we are left without a firm reason for believing that inflation actually solves the naturalness problems it was intended to solve

דער פיזיקער דר. דזשאָרדזש עליס טענה׳ט אויך קעגן דעם געדאנק פון זאגן אז די מולטיווערס היפאטעזיע איז סייענטיפיש, עפי״ז אז עס איז נישט ניתן להיפרך, און ווי אויך אז אַן אקטועלע אינפיניטי עקזיסטירט נישט. ער טוהט דורך 7 ארגומענטן דערפאר אז עס איז יא סייענטיפיש און פרעגט זיי אפ. די פערטע ארגומענט בעד דאס מאָלטיווערס איז טאקע אז דאס איז א (סייענטיפישע/פיזישע) הסבר אויף די פיין-טוּניִנג. אויף דעם שרייבט ער:

The existence of a multiverse is the only physical explanation for the fine-tuning of parameters that leads to our existence

The multiverse is a reasonable theoretical explanation of the fine-tunings, but this does not help in observationally confirming the hypothesis. The issue here is, which is more important in cosmology: theory (explanation) or observations (tests against reality)? The essential proposal is that one should downgrade observational testing in favour of theory — a dangerous road to take. In any case, the major problem with this proposal is that it can explain anything at all, because in a multiverse with an infinite or extremely large variety of universe properties — for example, the 10⁵⁰⁰ possibilities allowed by the landscape of string theory — virtually anything can happen. In that case, the hypothesis does not predict any specific testable fact. The existence of universes with giraffes is certainly predicted by many multiverse proposals, but universes where giraffes do not exist are also predicted. Observing a giraffe neither confirms nor disproves the multiverse

עפ״י סטרינג/M טעאריע איז נאכ׳ן ״צוקוועטשן״ [compactification] די 11 דיימענשאנס, וואס פעהלן אויס פאר׳ן טעאריע עפ״י אירע מאטעמאטיקס, צו אונזערע 4 [פון ספּעיסטיים], געבט דאס א ״לענדסקעיפּ״ פון בערך 10⁶⁰⁰ מעגליכע יוּניווערסעס מיט אנדערע קאַנסטענטס. די פיזיסיסט דר. לאָראַ מערסיני-הוּטאן האלט בתוך די מולטיווערס היפאטעזיע אז אויב שטעלט מען צו צו די ״לענדסקעיפּ״ די וויִלער-דוּוויט עקוועישאנס דערצו (דאס איז בעצם די באקאנטע שראָדינגער׳ס עקוועישאן אין קוואנטום פיזיקס, וואס געבט די פּראַבּעבּיליטיס פון וואו וכו׳ א קוואנטום פּארטיקל זאל זיין, נאר צו קאסמאלאגישע סקעילס), נאכ׳ן רעכענען די סיבות פון דאס דיִקאָהערענס פון די ענטענגעלמענט פונעם יוּניווערסאל וועיוו-פאָנקשען [די וועיוו-פאָנקשען פונעם גאנצן יוּניווערס as a whole], דאן זענען אונזערע סארט וועלטן מיט א הויכע ענערגיע בּיג בּענג מער מצוי און פּראַבּעבּל.

זי שרייבט:

Later on, Fred Adams and I and two other colleagues, the pioneering physicist Stephon Alexander at Brown University and Evan Croh, then at the University of Michigan, expanded our investigation into the merits of the anthropic arguments. We inquired whether the fine-tuned values of the constants of nature observed in our universe provided the only possible conditions for life. For life to arise, we need a handful of requirements, including a certain amount of complexity of at least 10¹⁵ particles in the universe and long-lived stars that act as factories to produce heavy elements from lighter elements under the gravitational pressure inside the star's core

The result of our investigation surprised even us: Habitable universes could exist even if we made the strength of gravity a lot weaker or a lot stronger and even if we changed other constants of nature (like the constant that controls the strength of electro-magnetism) by many millions of times from their known values. We concluded that the constants of nature in our universe are not specially selected to allow for habitation. Even worse for the anthropic argument, we found that our universe seemed only borderline habitable based on the anthropic selection rules. There were many other possible universes with very different constants of nature from ours that would be more likely to allow life to arise

עפי״ז האבן זי מיט חברים פארגעזאגט אז די CMB פונעם בּיג בּענג וועט האבן א גרויסע חלל פון די איבערבלייבענישן ווען די וועלט איז געווען ענטענגעלט בשעת די וועיוו-פאָנקשען מיט אנדערע. מ׳האט עס געטראפן אזוי ווי זיי האבן פארגעזאגט. דאס איז איינע פון די 7 פּרעדיקשאנס זיי האבן געמאכט עפ״י זייער מאדעל. 6 פון זיי האט מען בעצם געזעהן ווי זיי; דאס זיבעטע איז inconclusive. (איינע פון זיי איז אז עפי״ז איז אומעגליך צו טרעפן סוּפּערסימעטרי פּאַרטיקלס ביי די זעלבע ענערגיע ווי די היגס בּאָסאַן פּארטיקל נאר ביי בערך א ביליאן מאל העכער.) וויבאלד דאס אלעס קען נאר געזעהן ווערן אויף איין סעמפּל, אונזער יוּניווערס, איז דאס אלעמאל סטאטיסטיקעלי רפוי; דאס רופט זיך, אין קאסמאלאגיע, קאסמיק וועריענס.

זיי זענען אויך קעגן דעם געדאנק פון עטערנעל אינפלעישאן הנ״ל וויבאלד דאס קען נישט אָנגיין פאר אייביג, מכח דעם ווייל ספּעיסטיים ווערט דאדורך ווייניגער און ווייניגער ״גלאט״, וואס פעהלט אויס אז א ״בּאָבּל יוּניווערס״ זאל קענען צושטאנד קומען.

זי פארציילט און שרייבט:

A few years ago, I was debating this shift at the annual How The Light Gets In festival at Hay-on-Wye in Great Britain with a conservative opponent of the multiverse. Exasperated by the arguments in favor of the multiverse, he declared to me and the audience: "But half of the physics community does not believe in a multiverse!" He paused briefly in order to let his grave statement settle in, and to lighten the mood, I replied jokingly: "So you are agreeing that the other half of the community does believe in the existence of the multiverse?" Everyone laughed. And in my heart, I knew that we were both right

The German philosopher Arthur Schopenhauer put it best when he said, "Truth passes through three stages. First, it is ridiculed. Second, it is violently opposed. Third, it is accepted as being self-evident." Today, many scientists view as self-evident the possibility of our cosmos being vaster than a single universe

דר. ראַדזשער פּענרוֺיס האלט פון א סיקווענשאל סארט יוּניווערס (עיין מכאן ולהלן), וואו דורך די ״היץ-טויט״ פונעם יוּניווערס הערט זיך דאך צייט אויף בכלל. דערנאך קען מען/זיך עס ריסקעילען צו קליין אָן פארלירן קיין שום אינפארמאציע (א conformal transformation). און דערנאך הייבט זיך עס פון דארט (בע״כ) צוריק אָן. (עס גייט נישט קעגן דעם צווייטן געזעץ פון טערמאָדינאמיקס, וויבאלד צייט האט זיך בכלל אויפגעהערט.)

‏ועיין בדף זו.

א חשוב׳ע מיטגליד האט מיר געפרעגט אין אישי:

חשוב'ע מיטגליד

אפשר איז עס לאו דוקה כפירה דירעקט, אבער גייט עס דען נישט אנטקעגן די יסודות הדת?

צו זאגן אז די וועלט איז לאו דוקה די תכלית, און די מענטש איז ביי טשענס געווארן איז דאך קעגן אידישקייט לגמרי, נישט אזוי?

1).  אין א וועג גאר פארקערט: לפי הרמב"ם ווען מ'זאגט אז "אונז", די מענטשהייט, זענען תכלית הבריאה, וממילא עסקרייבט דאס דאך און עס געבט אינדירעקט אן א סארט אנטראפאמארפישע "רצון" צו ג-ט, איז דאך אט דאס כפירה (עפ"י עיקרו הג').

2). ווען מ'זאגט דא אז דער מענטש איז געווארן ביי "טשענס", מיינט מען דאך דא אין דעם קאנטעקסט [ממבטו כביכול שבכביכול של הקב"ה] די זעלבע סארט וועג און "טשענס" וויאזוי די שטערנס און די ברייטע קאסמאס זענען געווארן; הבריאה בכלליות וואס איז לכו"ע נישט די "תכלית". דארט פארשטייט מען אז מ'קען דערונטער, די "טשענס", שטעלן ג-ט וויאזוי אימער, אלס פּרינציפּ פון בּיִאיִנג צי וויאזוי אימער. מיינענדיג, אויב דארט האט מען נישט די פראבלעם איז לכאורה האט מען עס דא אויך נישט. (ואגב, ע"ש במו"נ להלן פי"ד וואו ער זאגט אז די שטערנס/גלגלים זענען בעצם נאך חשוב'ער ווי אונז במבט היצירה ע"ש. הגם דאס איז אבער פון זיין אריסטיטיליען קאסמאלאגישע/קאסמאדזשעניק מאדעל, וועלכע ווערט טאקע אויסגעשמועסט אין מיין דריטע ארטיקל.)

***

אין זיין עסיי וועלכעס האט געוואונען קעגן קאנט׳ס, האט רמ״ד געשריבן איבער די אנטאלאגישע הוכחה [בקיצור, אז אויב קען מען זיך פארשטעלן אין קאפ דאס מערסטע פּערפעקט בּיִאיִנג, דאן מוז דאס עקזיסטירן, ווארום אויב עקזיסטירט דאס נישט דאן קענסטו דיר דאך פארשטעלן א בּיִאיִנג וואס עקזיסטירט יא און איז דעריבער מער פּערפעקט] און די טעלעאלאגישע הוכחה. ער האט געהאלטן אז די אנטאלאגישע הוכחה איז שטערקער אבער די טעלעאלאגישע הוכחה רעדט מער צום געפיהל וכו׳ פונעם מענטש, וואס דאס איז וויכטיג.

***

לגבי די ארגומענט פון ״שוואכע״ דיזיין שרייבט דר. עלען האַזשעק:

Look at a watch. You see that it is intricate, aesthetically pleasing, and behaves in a regular way. You also know that it had an intelligent designer. Now look at the world. You see that it is intricate, aesthetically pleasing, and behaves in a regular way. By analogical reasoning, you should conclude that (plausibly) it too had an intelligent designer – namely, God. Or so the argument goes. Its spirit is captured by the old hymn that begins:

All things bright and beautiful
All creatures great and small
All things wise and wonderful
The Lord God made them all

However, both the argument and the hymn are easily parodied. Look again at the watch. Despite its agreeable properties, it also has flaws – it keeps time imperfectly, its batteries occasionally need replacing, it is easily scratched. So you should conclude that it had a flawed designer. Now look again at the world. It too has its flaws. Monty Python began cataloguing them:

All things dull and ugly
All creatures short and squat
All things rude and nasty
The Lord God made the lot

You should conclude that the world too had a flawed designer, which is not how God is normally conceived. Hang on! The argument from design is in danger of ‘proving too much’

***

דר. גרעהעם אַפּיִ שרייבט:

It might be alleged that Naturalism entails that our lives have no meaning and no purpose because, if Naturalism is true, then there is no epic cosmic melodrama in which human beings feature as central characters. Here, again, we make the same kind of reply. The meaning and purpose that we find in familial relationships, friendships, exercises of moral and intellectual virtue, and engagements in intrinsically rewarding individual and collective pursuits does not – and, indeed, plausibly, cannot – depend upon whether there is an epic cosmic melodrama in which human beings feature as central characters. Even if – as Naturalists may well believe – it is impossible for there to be an epic cosmic melodrama in which human beings feature as central characters, this does nothing to undermine the intrinsically valuable goods of the Aristotelian good life

ועיין כאן.

אין 1277 איז דער בישאף פון פאריז, עטיִען טעמפּיער, ארויס בחרב וחנית קעגן 219 פילאזאפישע פאזיציעס פון אריסטו און זיי באטיטלט אלס ״כפירה״. די 34׳סטע איז געווען דאס אז עס איז נאר דא איין יוּניווערס. דאס איז וויבאלד עס איז מגדיר די יכולת פון ג-ט אז ער קען נישט באשאפען מער.

טאמאס אקינאס האט געהאט גע׳טענה׳ט אז די שלימות פון ג-ט באדייט אז עס זענען נישטא נאך יוּניווערסעס. וויבאלד אויב זענען זיי אנדערש באדייט דאס אז די וועלט ער האט דא באשאפען איז נישט דאס בעסטע מעגליך וזה חסרון בחיקו, און ווידעראום אויב זענען זיי די זעלבע איז דאס זיי באשאפען א פעולת הבל (ועיין במו״נ ח״ג פכ״ה); מ׳האט דאס שוין. ווי אויך דארף דאס גיין צוזאמען מיט דעם אז ער איז ״אחד״ אז ער באשאפט איין פּערפעקטע וועלט/יוּניווערס (דאס איז מיוסד אויף אפלטון).

זשאַן בּוּרידען האט אויך גע׳טענה׳ן אז הגם ג-ט קען באשאפען מער ווי איין וועלט, איז דאס אבער נישט מסתבר ווייל אז ער וואלט געוואלט ״מער/גרעסער״ וואלט ער פשוט געמאכט די וועלט גרעסער.

טאמאס פון שטראסבורג האט גע׳טענה׳ט אַן ענליכע טענה ווי וואס מ׳טענה׳ט נאך בימינו: אז ״יוּניווערס״ באדייט דאך ״אלעס (בחומר) וואס איז פארהאן״, איז ווי אזוי איז שייך א ״מולטיווערס״? אויב איז עס ״פארהאן״ איז עס דאך נכלל בתוך ״יוּניווערס״? אבער ווי דר. פרענק ווילטשעק איז דאס מסביר איז די הגדרה פון ״יוּניווערס״ = ״די דאמעין פון פיזישע פענאַמענאַ וואס איז יתכן צו זיין accessible צו מענטשליכע אבזערוואציע״ - ״מולטיווערס״ איז וואס איז אינדרויסן פון דעם. (ועפי״ז איז טאקע אפשר שווער אויף די, ווי צב״ש דאס וואס אונז האבן
צוגעברענגט פון דר. לאָראַ מערסיני-הוּטאן, וואס האלטן אז מ׳קען יא זעהן/אבזערווירן די עפעקטן פונעם ״מולטיווערס״. ואולי אפשר לחלק.)

קריסטען הויגענס האט געהאלטן אז עס זענען מעגליך דא אנדערע וועלטן, און אז אויף זיי זענען דא ברואים בעלי שכל וועלכע האבן נישט קיין קנאה שנאה ותחרית (ער האט נישט געהאלטן אז דאס איז נמנע, ועיין במו״נ ח״ג פי״א).

***

ובתוך דעם געדאנק פון דאס אלעס און דעם מולטיווערס בתוך די פראבלעם פון שלעכטס שרייבט טאם סיגפריד:

The first use of the term Multiverse seems to have been by the philosopher William James. In an address delivered to the Harvard YMCA in 1895, he spoke of the moral mixture that nature presents to human existence. Our sacred books tell us that God made heaven and earth and saw that they were good, James noted. But the realities of life "refuse to be brought by us into any intelligible unity at all." Instead "beauty and hideousness, love and cruelty, life and death keep house together in indissoluble partnership." Rather than unity, reflecting the moral goodness of a god, nature offers a moral diversity. "Visible nature," James proclaimed, "is all plasticity and indifference, a moral multiverse, as one might call it, and not a moral universe." From James's moral multiverse stems today's common dictionary definition of multiverse: "a totality of things and forces that are disparate or lacking in ultimate unity"

James, of course, used multiverse in a moral-philosophical sense. He wasn't thinking about cosmology

***

בּערטראנד ראָסעל האט געשריבן:

In the days before Copernicus, the conception of the “universe” was defensible on scientific grounds: the diurnal revolution of the heavenly bodies bound them together as all parts of one system, of which the earth was the centre. Round this apparent scientific fact, many human desires rallied: the wish to believe Man important in the scheme of things, the theoretical desire for a comprehensive understanding of the Whole, the hope that the course of nature might be guided by some sympathy with our wishes. In this way, an ethically inspired system of metaphysics grew up, whose anthropocentrism was apparently warranted by the geocentrism of astronomy. When Copernicus swept away the astronomical basis of this system of thought, it had grown so familiar, and had associated itself so intimately with men’s aspirations, that it survived with scarcely diminished force — survived even Kant’s “Copernican revolution” and is still now the unconscious premiss of most metaphysical systems

***

דר. סטיפען קעיס ברענגט ארויס אז דאס׳ן טוישן פונעם דזשיאוסענטריק מאדעל און וואו דער מענטש איז דער סענטער פונעם יצירה, האט אויך געשאפן אז מ׳האט געמוזט (בפרט אין נוצרות) טוישן דעם קאנצעפט פון שמים ועולם הנשמות ומקום השכינה פון א פיזיקאלע מקום ״דארטן אויבן ביי/העכער די שטערנס״ צו עפעס א נייע realm אינגאנצן.

דר. פּאָל דעיוויִס טענה׳ט אז טאמער איז די מולטיווערס אמת, דאן זענען דאך דא יוניווערסעס ענליך צו אונזערס צו וואו מ׳איז דארטן גענוג פארגעשריטן אויף צו קענען מאכן קאמפיוטער סימיולעישאנס אין דעם. און דאן איז דאך דא מער קאמפיוטער סימיולעישאנס אין וועלכעס סענטיענט ענטיטיס געפינען זיך, ווי איידער ״עכטע״ יוניווערסעס. וממילא מאכט שוין מער סענס צו זאגן לפי״ז אז אונז געפינען זיך אין א סימיולעישאן (אדער אפילו אין א סימיולעישאן בתוך סימיולעישאן. אדער נאך טיפער, וכן הלאה).

‏דא דערמאנט דאס הרב דר. נתן סליפקין.

‏אגב, א טענה מכח אקאם׳ס רעיזאר קעגן די מולטיווערס און פאר טעאיזם, אזוי ווי דר. סטיפען מעיער טענה׳ט [פון 36:30], איז נישט אזוי פשוט. דאס קומט אראפ צו ווי אזוי מ׳איז מגדיר ״פשטות״.

דר. ריטשערד ברוין טענה׳ט אז די פיין-טוּנינג ארגומענט איז מער אַן ארגומענט פאר דעם אז אונז לעבן אין א סימיוּלעישאן, וויבאלד עס איז בערך אזוי ווי אונז וואלטן אויסגעשטעלט און פראגראמירט א וועלט.

***

ס׳איז ידוע וויאזוי דער פיזיקער דר. סטיווען וויינבערג ענדיגט צו זיין בוך:

The more the universe seems comprehensible, the more it also seems pointless

ער זאגט אויך לגבי דעם:

For me it's part of a larger question, which is 'Why are things the way they are?' That's what we scientists try to find out, in terms of deep laws. We don't yet have what I call a final theory. When we do, it might shed some light on the question of why there is anything at all. The laws of nature might dictate that there has to be something. For example, those laws might not allow for empty space as a stable state. But that wouldn't take away the wonder. You'd still have to ask, 'Why are the laws that way, rather than some other way?' I think we're permanently doomed to that sense of mystery. And I don't think belief in God helps. I've said it before, and I'll repeat it. If by 'God' you have something definite in mind - a being that is loving, or jealous, or whatever - then you're faced with the question of why God's that way and not another way. And if you don't have anything very definite in mind when you talk about God' being behind the existence of the universe, then why even use the word? So I think religion doesn't help. It's part of the human tragedy: we're faced with a mystery we can't understand

‏(ועיין כאן לגבי אבן סינא׳ס הוכחה למוכרח המציאות און די פירכא אז מ׳קען דאס בעצם זאגן אויף די כלל המציאות אליינס.)

דר. וויינבערג האט אויך געשריבן אין דעם:

The problem seems to be that we are trying to be logical about a question that is not really susceptible to logical argument: the question of what should or should not engage our sense of wonder."

***

ולגבי דאס קאָפּערניקען פּרינציפּ בנוגע סטרינג טעאריע און מערערע דיימענשאנס ווי אונזערע 3, האט דער פיזיקער דר. נימאַ אַרקאַני-חמד געזאגט:

The earth is not the center of the solar system, the sun is not the center of our galaxy, our galaxy is just one of billions in a universe that has no center, and now our entire three-dimensional universe would be just a thin membrane in the full space of dimensions. If we consider slices across the extra dimensions, our universe would occupy a single infinitesimal point in each slice, surrounded by a void

דער פיזיקער דר. פּאָל ערענפעסט האט אויפגעוואוזן אז נאר אין 3D קען שייך זיין סטעיבּל אָרבּיטס פון פּלאנעטן. ווי אויך קענען soundwaves נישט געהעריג גיין אין וואו עס איז נאר דא אַן איִווען צאל דיימענשאנס. וממילא איז די געדאנק פון פונקט 3D אויך פיין-טוּנד.

***

ומענין לענין באותו ענין שרייבט דר. דוד וואָלפּערט:

The design of inter-human communication matches that of formal logic and Turing-machine theory. Some philosophers have taken this as a wonderful stroke of fortune. We happen to have a cognitive prosthesis – human language – capable of capturing formal logic. They presume this means we are also capable of fully capturing the laws of the physical universe

A cynic might comment, with heavy irony: ‘How lucky can you get? Humans have exactly the cognitive capabilities needed to capture all aspects of physical reality, and not a drop more!’ A cynic might also wonder whether an ant, who is only capable of formulating the ‘rules of the Universe’ in terms of pheromone trails, would conclude that it is a great stroke of fortune that ants happen to have the cognitive capability of doing precisely that; or whether a phototropic plant would conclude that it is a stroke of fortune that they happen to have the cognitive capability to track the Sun, since that must mean that they can formulate the rules of the Universe

***

דר. מארגארעט ווערטהיים שרייבט אז דאס אז פיזיקס האט אָנגעהויבן פּאזיטירן אז די יוּניווערס איז אינפיניט, האט גורם געווען צו אַן אפשוואכונג ביים אלגעמיינעם מענטש, עכ״פ סאָבּקאַנשׁעסלי, פונעם קאנצעפט פונעם ״נפש״. דאס איז ווייל עס איז שוין נישטא קיין ״מקום״ דערפאר, וואס איז ״עכט״ אין א דזשיאמעטריק סענס, וואו מ׳קען אָנווייזן ששם מקור מחצבתה. זי זאגט אז דעריבער איז דא א דגוש היינט-צו-טאג אויף ניוּראָ סארט סייענסעס וואס ווילן, ווי נישט, דעפינירן ״נפש״ און וואס איז דער ״איך״, פון א סייענטיפישן פּערספּעקטיוו.

‏דא האב איך צוגעברענגט ווי דער מאטעמאטיקער דר. מוסטאפא אבדעלקאדער האט געוואוזן מאטעמאטיש (ע״י מעפּינג) אז מ׳קען נישט אויפווייזן אז די יוּניווערס איז נישט אויף די אינעווייניג פונעם ערד-קוגל. מיינענדיג, אונז געפונען זיך אויף די אינעווייניג פונעם קראָסט און אלעס איז סקעילד אראפ כערך. די געזעצן פון פיזיקס ווערן אויך מעפּט לערכינו אזוי אז, צב״ש, באמת גייען ליכט שטראלן נישט גראד נאר געדרייט און דעריבער זעהט עס אויס ווי די זון גייט אונטער ביינאכט וכדומה. פאר אַן אַבּזערווער אינעווייניג פון די מאדעל, זעהט אלעס אויס אייניג און קאנסיסטענט ווי אינעם קאָפּערניקען מאדעל; עס איז נישטא קיין געהעריגע עקספּערימענט דאס צו פאלסיפיצירן (סיידן אדורכגראבן דעם גאנצן קראָסט ביז אונטן). עס איז אבער כמובן מער קאמפליצירט ווי די פשטות׳דיגע קאָפּערניקען מאדעל, ופשוט.

ווי מארטין גארדנער ברענגט צו:

Abdelkader says his main reason for believing in his inverted model is the relief it brings from the anxiety of thinking the universe is so immense that the earth fades into insignificance. Fritz Braun earlier expressed the same emotion by writing that once you accept his model "the fearful distances of billions of light years, the infinite emptiness and senselessness" of the Copernican model disappears. A Freudian would say that the inside-out universe expresses an unconscious urge to return to the warmth and security of the womb

ער ברענגט אויך צו דערויף די וויץ:

There is an old joke about a drunk who, late one night, found himself leaning against a circular pillar. He walked around it several times, patting it, then sank to the ground. “S’no use,” he groaned. “I’m all walled in

ווי אויך איז אינטרעסאנט צו באמערקן אז דער מיטל-אלטער פילאזאף ניקאָל אָרעסם האט געהאלטן, עפ״י די דזשיִאוֺסענטריק מאדעל שבימיו וואו די ערד איז אינדערמיט והגלגלים מסבבים אותה, אז די גאנצע סיסטעם איז לאגיש יתכן בתוך נאך א גרעסערע סיסטעם וואו דארטן זענען די ברואים נאך גרעסער אא״וו אא״וו. ווי אויך איז לאגיש יתכן אז בתוך אונזער סיסטעם איז דא סיסטעמען פון נאך קלענערע גלגלים וכו׳ וואס אונז קענען נישט זעהן מיט קליינע ברואים אא״וו אא״וו להלאה.

***

דר. ישעיהו ליבוביץ שרייבט במשנתו של הרמב״ם:

אלוקותו של אלוקים אינה מותנית כלל בהיותו בורא העולם. הרמב"ם מבסס את המושג הצרוף של הא-ל הטרנסצנדנטי, שהקשר בינו ובין העולם איננו קשר של סיבתיות נטוראליסטית, ועוד נראה בהמשך דיוננו שהרמב"ם אינו רואה את מושג הבריאה כמהותי להכרת האלוקים. מכאן נפתח פתח להבנת נקודה שבה הרמב"ם נבדל מכל שיטה פילוסופית ומכל תיאולוגיה שהיו רווחות בימי-הביניים ביהדות וגם בנצרות: ביטול האנתרופוצנטריות, שלילה של רעיון מרכזיותו של האדם בבריאה ושל ראייתו כתכליתה. חשיבתו של הרמב"ם היא תיאוצנטרית: היא ההתכוונות לאלוקים, ולא לעולם ולאדם אשר אלוקים הוא אלוקיהם. התיאוצנטריות של חשיבתו ושל תחושת-עולמו אינה סובלת קביעת תכלית כלשהי בבריאה, קביעה העשויה להביא לידי ראיית הבורא ומעשיו כאמצעים לגישומה של תכלית זו. את הפסוק "כל פעל ה' למענהו" מפרש הרמב"ם: למענהו – לא למען האדם (יפה פירש הרב יעקב משה חרל"פ (ב"מי מרום", על שמונה פרקים): "הרמב"ם מראה שאין שום תכלית בעולם, רק רצונו של השי"ת בלבד"). כל שיטה דתית שלא יכלה להשתחרר מן האנתרופוצנטריות צריכה היתה להיפגע קשה מעמדתו של הרמב"ם השוללת מן האדם את מרכזיותו בעולם ואינה מכירה בו כתכלית הבריאה.

לא מקרה הוא שדווקא בנקודה של שלילת מקום האדם כמרכז או כתכלית של הבריאה הרמב"ם מותקף על-ידי חסידי הקבלה, שלהם היה האדם, מבחינה מסויימת, סמל האלוקות: ממושגי-היסוד בתורת הקבלה הוא "אדם הקדמון", שהוא עולם הספירות האלויות. לפיכך לא ייפלא שהרמב"ם הותקף קשה על ידי המקובלים דווקא בגלל שלילתו של מה שנראה להם כמושכל ראשון – של עולם שנברא למען האדם ושתכלית בריאתו היא היות אדם (למשל, בס' עבודת הקודש לר' מאיר גבאי). מצד שני הרמב"ם מותקף על יד אחד מגדולי הוגי-הדעות של הנצרות, תומס אקווינאס, אשר ידע את מורה- נבוכים והשתמש בו להבהרת מושגי פילוסופיה דתית גם בנצרות. אבל הוא תוקף את הרמב"ם בגלל שלילתו את רעיון מרכזיותו של האדם בבריאה; הוא רואה בזה מעין כפירה באמיתת התורה, שפרשת בראשית שבה מעידה לדעתו על היות האדם תכלית הבריאה. ואין אנו תמהים על טענה זו, שהרי למאמין הנוצרי אלוהים הוא מי שהתגלם באדם, ומזה מתחייב שהאדם הוא תכלית הבריאה: הוא אותו חלק של הבריאה שבו עשוי היה אלוהים להתגלם.

רק מבחינת האמונה בא-ל הטראנסצנדנטי, שאינו זקוק לעולם ואינו מתגלם בעולם, אלא הוא האלוהים מצד עצמו – רק מבחינת האמונה הזאת אפשר להגיע לשלילת האנתרופוצנטריות ולראייה תיאוצנטרית מובהקת. שוב נוכל לומר: אין הרמב"ם מגלה אלא מה שגלום באמונה היהודית מלכתחילה.

***

דר. מנחם קעלנער איז אויך מקשר דעם געדאנק פון זיין ״אויסדערוועהלט״ מיט דאס אלטע קאסמאלאגישע קאָנסעפּשאן:

Each of us lives at the center of his or her universe, but few of us mean that literally. Not too very long ago, however, it was a given that human beings literally lived at the center of the universe, at least in Western culture. From our perspective, that universe was very small. It was a sphere that in today's terms was smaller than our own solar system. It was small in other ways as well: spiritual entities aside, all that was thought to exist (or inferred to exist) could be seen by the naked eye: there was nothing either microscopic or nothing telescopic. The world was small in another sense as well: it had no history because it was uncreated and basically unchanging (as Aristotle taught) or because since creation the natural world (miracles aside was as it was meant to be, with no evolution. In this world, populated by only a few million human beings, people's lives were often nasty, brutish, and short since so many of their fellows were often nasty and brutish (and often short as well, given available nutrition). In such a world, it made immediate intuitive sense to think that one's own group had been specially chosen by God: all other groups believed in arrant nonsense, behaved outlandishly, and were often thought to be barely human

ר' שם טוב אבן שפרוט אין זיין פרדס רמונים איז מפרש ביי די אגדה בסנהדרין לח:

אמר רב יהודה א"ר בשעה שבקש הקב"ה לבראות את האדם ברא כת אחת של מלאכי השרת אמר להם רצונכם נעשה אדם בצלמנו אמרו לפניו רבש"ע מה מעשיו אמר להן כך וכך מעשיו אמרו לפניו רבש"ע (תהלים ח ה) מה אנוש כי תזכרנו ובן אדם כי תפקדנו הושיט אצבעו קטנה ביניהן ושרפם

אז:

שאין לבקש תכלית למציאת המציאות אצל השם יתעלה כי היא דבר נמנע להשיגו לאדם והוא אשר רמז באמרו הושיט אצבע קטנה ביניהם ושרפם, כי החקירה במה שאי אפשר מביא לרע בנפש והוא אשר כינוי בשריפה ובגיהנם

***

דער ראי״ה האט געשריבן (מאמרי הראי״ה, על גדולי ישראל, לאחדותו של הרמב״ם) אז דאס וואס דער רמב״ם האט געשריבן איבער תכלית הבריאה און אז דאס איז נישט לצורך האדם, האט געראטעוועט אמונה ודת. וויבאלד ווען מ׳איז געוואור געווארן אז בהתפתחות המדע אז אונז זענען אויסדרוקליך נישט די צענטער הבריאה בכל אופן שהיא, האט דאס געברענגט א געוואלדיגע בראך באמונתם פאר די וואס זייער אמונה איז יא געווען מבוסס דערויף. דער רמב״ם מיט׳ן דאס שוין שולל זיין לגמרי, האט געראטעוועט דעם איש הדתי פון זיין אָנגעוואנדן דערין. וז״ל:

והנה מה שתפסו את רבינו בדבר תכלית הבריאה, שהרמב"ם כתב שאין לצייר שהכל הוא רק בשביל האדם אלא שיש מגמה עליונה של ההויה כולה הידועה רק ליוצרה, הרי אנחנו צריכים להחזיק טובה לרבינו על אשר גילה את דעתו, שהיות כל ההויה כולה בכללותה רק לצורך האדם אין זה יסוד התורה עומדת עליו. כי הלא כל הכופרים שנתרבו בעולם, ביחוד מאז שנתרחבו הגבולים הקוסמיים על פי שיטתו של קופרניקוס והבאים אחריו, לא יסדו את כפירתם כי אם נגד זה היסוד, שחשבו שכל עיקר האמונה מושרש הוא רק על היות האדם מרכז היש כולו. ובעת שהציור היה שהארץ עומדת באמצע והגלגלים סובבים עליה, היה ציור זה נח להתקבל, אבל עכשיו שהציור נתרחב עד כדי התפיסה שכל הכדור הארצי כולו לא נחשב כ"א כמו גרגיר קטן בתהום אין סופי, באו מזה לכפירה מוחלטת. ועל כן צריכים אנו להתפאר בהשקפתו של רבינו שהציל את מעמד האמונה בכללותו במה שהורה שגם אם נאמר שהתכלית של כל ההויה הוא כולל יותר ממין האדם, בכל זאת יש מקום לתורה ואמונה.

***

דר. האָד האָדסאן שרייבט לגבי די פיין-טוּנינג ארגומענט:

Arguments from design are like arguments for skepticism or against free will or about trees falling in abandoned forests — philosophers often adopt the posture that the line of reasoning is transparently bad and trivially easy to refute, but then, once the time for refutation comes, it turns out that these confident folk do not all speak with one voice about just what is wrong with the arguments

The most famous family of arguments from design are theistic arguments, and just a bit of digging around will quickly convince one that there are some remarkably unsophisticated branches of this family. Recently, though, a rather more sophisticated branch of this family has emerged, one whose members are classified under the general heading “Fine-tuning arguments”. As a defense for theism, the Fine-tuning argument is suggestive and intriguing, but it could hardly claim to establish with any authority the existence of something divine. Instead, its proponents aim for something more modest — that whereas it does not establish the truth of theism or even the probability of theism, it does provide very significant evidence which (if left unanswered) can render theistic belief not unreasonable at the end of the day. I would like to emulate this modesty and adapt the Fine-tuning argument to my own ends. For those who do not see the argument as a likely path to God, perhaps it will instead appear to lead to hyperspace

***

דר. סטיווען קעפּנעס ברענגט צו פון דר. טאמאס נעגעל:

The philosopher Thomas Nagel has argued that the ability of Darwin’s theory to fully explain the development of complex biological systems is so compromised that we might as well think of the theory as false. In addition, Nagel suggests that the reality of human consciousness continues to plague the attempt to reduce the mind to the brain. He suggests that philosophy and science must adopt some sort of teleological explanation, something like Aristotle’s telos or the traditional God (although Nagel refuses to go that far) to explain the existence of these most curious of creatures called human beings. This does not mean that scientific cosmologies and biological evolution are to be totally replaced by theism, but, as in classical metaphysics, a role for God as first cause and last telos is added to physics and chemistry to produce a comprehensive explanatory schema

דזשים האָלט זאגט לגבי דאס ענדגילטיגע סוף פונעם יוּניווערס אז ממ״נ דארף די וועלט נישט זיין נצחי: אדער האט עס א תכלית אדער נישט. את״ל אז נישט דאן איז דאס דאך אַבּסורד (וידועים דברי אלבערט קאמוס). את״ל אז יא, דאן איז ווייטער דא צוויי מעגליכקייטן: אדער אז די תכלית ווערט דערגרייכט אדער נישט. את״ל אז נישט דאן איז דאך די גאנצע בריאה סתם אזוי א פעולת ריק (ועיין במו״נ ח״ג פכ״ה). ווידער אויב ווערט דאס יא דערגרייכט איז דאך פון דארט און ווייטער די בריאה א פעולת הבל. וממילא איז די יוּניווערס/בריאה אדער אַבּסורד, א פעולת ריק, אדער עווענטועל א פעולת הבל.

ער זאגט ווייטער:

Despite this cast-iron logic, some thinkers believe that the longer the universe goes on, the better it is, ethically speaking. As John Leslie, a cosmological philosopher at the University of Guelph in Canada, told me, "This is true simply on utilitarian grounds: the more intelligent happy beings in the future, the merrier." Philosophers of a more pessimistic kidney, like Schopenhauer, have taken precisely the opposite view: life is, on the whole, so miserable that a cold and dead universe is preferable to one teeming with conscious beings

די געדאנק ווערט בעצם ארומגערעדט אין מיינע ערשטע ארטיקלען על הרעות.

***

עס איז אינטרעסאנט צו באמערקן ווי דער פילאזאף דר. לוּטשיאַנוֺ פלאָריִדיִ זאגט אז עס זענען אַנטשטאַנען פיר רעוואלוציעס אין ווי אזוי דער מענטש באטראכט זיין שטאנד:

1). ווען קאָפּערניקוס האט געצייגט אז אונז זענען נישט די סענטער פונעם יוּניווערס און די קאַסמאָס

2). ווען דאַרווין האט געצייגט אז דער מין האדם איז ל״ד ספעציעל ביחס צו בע״ח בכלל און שטאמט בעצם פון איין געמיינזאמע ancestor

3). ווען זיגמונד פרויד האט געצייגט אז דעם מענטש׳נס באוואוסטזיין איז ניטאמאל זיין עיקר; עס איז וואס איז אונטערן באוואוסטזיין אינעם סאָבּקאַנשׁעס

4). ווען טוּרינג און דער קאמפּיוטער וכו׳ האט געצייגט פאר׳ן מענטש אז רעאליטעט איז נישט וואס מ׳זעהט און רירט אָן; עס איז וואס מ׳אינטערעקט מיט באיזה אופן

***

דר. שׁאַן קעראל שרייבט לגבי די פיין-טוּנינג ארגומענט:

In the face of these apparent fine-tunings, we have several possible options:

1. Life is extremely robust, and would be likely to arise even if the parameters were very different, whether or not we understand what form it would take
2. There is only one universe, with randomly-chosen parameters, and we just got lucky that they are among the rare values that allow for the existence of life
3. In different regions of the universe the parameters take on different values, and we are fooled by a selection effect: life will only arise in those regions compatible with the existence of life
4. The parameters are not chosen randomly, but designed that way by a deity

ער טענה׳ט:

Generally, not nearly enough credence is given to option #1 in this list. We know very little about the conditions under which complexity, and intelligent life in particular, can possibly form. If, for example, we were handed the Standard Model of particle physics but had no actual knowledge of the real world, it would be very difficult to derive the periodic table of the elements, much less the atoms and molecules on which Earth-based life depends. Life may be very fragile, but for all we know it may be ubiquitous (in parameter space); we have a great deal of trouble even defining “life” or for that matter “complexity,” not to mention “intelligence.” At the least, the tentative nature of our current understanding of these issues should make us reluctant to draw grand conclusions about the nature of reality from the fact that our universe allows for the existence of life

[/left]
ולגבי די טענה אז עפ״י אקאם׳ס רעיזאר איז טעאיזם פשוט׳ער ווי די מאָלטיווערס היפּאטעזיע, טענה׳ט ער אז דאס ווענדט זיך וויאזוי מ׳דעפינירט ״פשטות״, זייענדיג אז א טעאריע וואס ביסודה איז ווייניג געזעצן ופשטות, איז למעשה ״‏פשוט״ הגם עס קען אויסקומען דערפון אינפיניטיס:

Swinburne says:

To postulate a trillion trillion other universes, rather than one God in order to explain the orderliness of our universe, seems the height of irrationality

That might be true, even with the hyperbole, if what one was postulating were simply “a trillion trillion other universes.” But that is a mischaracterization of what is involved. What one postulates are not universes, but laws of physics. Given inflation and the string theory landscape (or other equivalent dynamical mechanisms), a multiverse happens, whether you like it or not

This is an important point that bears emphasizing. All else being equal, a simpler scientific theory is preferred over a more complicated one. But how do we judge simplicity? It certainly doesn’t mean “the sets involved in the mathematical description of the theory contain the smallest possible number of elements.” In the Newtonian clockwork universe, every cubic centimeter contains an infinite number of points, and space contains an infinite number of cubic centimeters, all of which persist for an infinite number of separate moments each second, over an infinite number of seconds. Nobody ever claimed that all these infinities were a strike against the theory. Indeed, in an open universe described by general relativity, space extends infinitely far, and lasts infinitely long into the future; again, these features are not typically seen as fatal flaws. It is only when space extends without limit and conditions change from place to place, representing separate “universes,” that people grow uncomfortable. In quantum mechanics, any particular system is potentially described by an infinite number of distinct wave functions; again, it is only when different branches of such a wave function are labeled as “universes” that one starts to hear objections, even if the mathematical description of the wave function itself hasn’t grown any more complicated

A scientific theory consists of some formal structure, as well as an “interpretation” that matches that structure onto the world we observe. The structure is a statement about patterns that are exhibited among the various objects in the theory. The simplicity of a theory is a statement about how compactly we can describe the formal structure (the Kolmogorov complexity), not how many elements it contains. The set of real numbers consisting of “eleven, and thirteen times the square root of two, and pi to the twenty-eighth power, and all prime numbers between 4,982 and 34,950” is a more complicated set than “the integers,” even though the latter set contains an infinitely larger number of elements. The physics of a universe containing 1088 particles that all belong to just a handful of types, each particle behaving precisely according to the characteristics of its type, is much simpler than that of a universe containing only a thousand particles, each behaving completely differently

Likewise, a multiverse that arises due to the natural dynamical consequences of a relatively simple set of physical laws should not be discounted because there are a lot of universes out there. Multiverse theories certainly pose formidable problems, especially when it comes to making predictions and comparing them with data; for that reason, most scientists would doubtless prefer a theory that directly predicted the parameters we observe in nature over a multiverse ensemble in which our local environment was explained anthropically. But most scientists (for similar reasons) would prefer a theory that was completely free of appeals to supernatural agents

The multiverse is not a theory; it is a prediction of a theory, namely the combination of inflationary cosmology and a landscape of vacuum states. Both of these ideas came about for other reasons, having nothing to do with the multiverse. If they are right, they predict the existence of a multiverse in a wide variety of circumstances. It’s our job to take the predictions of our theories seriously, not to discount them because we end up with an uncomfortably large number of universes

Also, at first glance, the God hypothesis does seem simple and precise – an omnipotent, omniscient, and omnibenevolent being. (There are other definitions, but they are usually comparably terse.) The apparent simplicity is somewhat misleading, however. In comparison to a purely naturalistic model, we’re not simply adding a new element to an existing ontology (like a new field or particle), or even replacing one ontology with a more effective one at a similar level of complexity (like general relativity replacing Newtonian spacetime, or quantum mechanics replacing classical mechanics). We’re adding an entirely new metaphysical category, whose relation to the observable world is unclear. This doesn’t automatically disqualify God from consideration as a scientific theory, but it implies that, all else being equal, a purely naturalistic model will be preferred on the grounds of simplicity

***

‏דא זאגט דר. וויליאם לעין קרעיג אויך אז די פיין-טוּנינג ארגומענט איז בעצם א בּעיסיען סארט: וואס איז די פּראַבּעבּיליטי פון דעם אז די פיזיקס קאנסטענטס זענען פונקט אזוי גיווען טשענס, לעומת דעם אז ס׳איז פונקט אזוי גיווען טעאיזם. אויב איז עס סתם די פּראַבּעבּיליטי, קען מען דאך פרעגן אז מאן יימר אז די פּראַבּעבּיליטי פון ג-ט איז מער?

‏דא ברענגט ער ארויס אז נסים זענען נישט קיין סתירה צו די פיין-טוּניִנג.

***

דר. מארטין בויער:📎 IMG_7112.jpeg

לגבי דעם געדאנק פונעם מידיאַקריטי פּרינציפּ וממילא עקסטערע-טערעסטיעל לעבן (ביחד מיט׳ן דרעיק עקוועישאן און דעם קאַרדאַשׁעוו סקעיל), ויחסה לטעאלאגיע וג-ט, שרייבט דר. פּאָל נאהין:📎 IMG_7276.jpeg 📎 IMG_7277.jpeg ‏דא איז א שטודיע איבער די ריעקשאנס פון מענטשן דערצו אויב זאל מען באקומען א מעסעסדזש פון לעבן אויף אנדערע פּלאנעטן. (דאס דערמאנט פונעם אָנהויב פונעם זעקסטן עפּיזאד פון די דריי בּאַדי פראבלעם סעריע.) 📎 IMG_7278.jpeg

מו"ר הרב מי אני:
כ'האב היינט גענדיגט דיין הערליכן ארטיקל.
יישר כח

(ווי סאך כ'פיהל פארן שווער, מיין איך אז ער איז למעשה אנגעפיהלט מיטן הרגשה ווי וויכטיג אונז זענען..)

‏

שעפטאל #

ווי סאך כ'פיהל פארן שווער, מיין איך אז ער איז למעשה אנגעפיהלט מיטן הרגשה ווי וויכטיג אונז זענען..

די ארטיקל איז געשריבן געווארן שוין דריי יאר צוריק. יעצט האט זיך שוין די מצב ביי אים היפש פארבעסערעט ב"ה.

אבער, איה"נ. מיין שווער שליט"א איז א קעיס-אין-פוינט פון חכמה קעגן תענוג. להסביר, הגם מיין שווער שליט"א איז א מתמיד עצום ות"ח מופלג ומרביץ תורה, קען ער אבער נישט גערעכענט ווערן ווי א "געריבענער" אדער א טיפער דענקער בכלל. (ער האט זיך טאקע אמאל אויסגעדרוקט צו מיין ווייב, ווען זי האט אים געפרעגט צי זייענדיג א מתמיד און ליבהאבענדיג צו לערנען צי ער וועט אויך לערנען דעם מורה נבוכים? האט ער גע׳ענטפערט, "מורה נבוכים לאז איך פאר דיין מאן.") אבער מאידך גיסא איז ער כסדר געווען, ואף ווען ער איז דורכגעגאנגען שוועריקייטן, אָפּבּיעט און בשמחה; זיין פּערסאנאליטי איז אַן עקזוּבּערענט סארט פון פרייליכקייט. ועכ״כ אז איך און מיין ווייב וויצלען זיך אז ער איז געבוירן מיט א נאטורליכע דוֺיס פון כסדר׳דיגע קענעבּינוידס אין מח מיט CB₁ רעסעפּטארס וואס ווערן נישט מיד. האט אים מיין ווייב טאקע איינמאל געפרעגט, ״פארוואס און וויאזוי ביסטו כסדר היי?״ נאכ׳ן אים מסביר זיין וואס ״היי״ מיינט, האט ער גע׳ענטפערט, ״וואס הייסט? אז מ׳לעבט מיט׳ן באשעפער איז מען [מער מצוי צו זיין] אזוי!״

הערענדיג די תשובה פון אים איז געווען ניכרין דברי אמת (סוטה ט:) אז ער גלייבט אז דאס איז טאקע די סיבה פאר זיין אָפּבּיעט דיספּאזישאן. ואיה״נ אז מ׳קען טענה׳ן אז דאס איז מער פשוט מכח זיין גענעטישע/ניוראלאגישע צאמשטעל וואס מאכט אים אזוי, ווי איידער זיין רעליגיע ודביקות בה׳, אבער עס האט דאך סמוכין פון ריסערטש (אויף וועלכע מ׳קען טאקע אויך זאגן, אז דאס׳ן זיין אזוי רעליגיעז באופן זה איז אויך נכלל בתוך דעם מענטש׳נס אינדיווידואלע גענעטישע/ניוראלאגישע מעיקאָפּ; ובאנו לבחירה לעומת דיטערמעניזם). עכ״פ, ביי מיין שווער שליט״א זעהט מען טאקע די געדאנק ווי דעם (דברים חי יג) תמים תהיה עם ה׳ אלקיך, ארבעט ממש אין דעם באשיינפערליכן זין פון אים מאכן א צופרידענער פרייליכער מענטש, ואפילו עם ח״ו תלאות עוברים עליו ל״ע.

און דאס פירט אויס מיין ווייב: ווער שטייט בעסער? איך מיט׳ן חכמה און טיעף-דענקען, וואס ברענגט מיר דעם (קהלת א חי) ויוסיף דעת יוסיף מכאוב און נייהיליזם, און מאכט מיר סטראָגלען מיט דעפּרעשאן און קאַנטעמפּלעיטן זעלבסטמארד? אדער מיין שווער, וואס איז נישט אזוי און האט דעם געדאנק בשבת יג: אז אינו נפגע, און איז ממילא כסדר פרייליך? איך בין דאך מודה אז תכלית יעוד האדם איז צוצוקומען צו דעם עטערנעלי ריינעם כסדר׳דיגן היי. און דאס האט דאך מיין שווער, לפי הודאתי, מער ווי איך. ולכן סוֺי וואַט אז מיין נייהיליזם און ״ארויסהאבן די וועלט פאר וואס עס איז״ איז, קוואָט/אָנקוואָט, ״אמת״ און "גערעכט", בשעת זיין, לדוגמא, גלייבן אין אונזער וויכטיגקייט איז ״נישט״? אפילו טאמער איז דאס ודומיהן נאר אַן אמונה הכרחית, זעהסטו דאך ווי ס׳ארבייט! (ועיין במה שכתבתי בזה אז טאקע מאן יימר אז דזשאן סטוערט מיל איז דייקא גערעכט געווען? און אט דאס איז וואס כ'האב געשריבן בנוגע נאָזיק'ס תענוג מאשין, אז עס איז זיכער ראציאנאל צו וועלן אריינגיין אין די "פאלשע" וועלט פונעם מאשין של תענוג, ווי איידער לעבן אינעם "עכטן" וועלט והכרתה וואו עס איז נישט אזוי.)

‏אגב, אז מ׳רעדט שוין, איז בשעת׳ן האבן גענומען 25 מ״ג קאַנאַבּיס, האב איך געשפירט ווי עס איז גאר מעגליך פארקערט פון וואס כ'האב דא געשריבן. מיינענדיג, "קאַנשׁעסנעס" איז דאס דעת און סעלף-עוועירנעס פונעם בּיאינג וואס איז קאַנשעס צו קענען דאדורך מגדיר זיין סביביו; ווי מער דערפון דאס האט, אלס מער קאַנשׁעס איז דאס. אבער אט די דעת איז בניגוד צו תענוג, און טאקע דעם יוסיף דעת יוסיף מכאוב. ווי ווייניגער דעת מ׳האט, אלס מער פיהלט מען ווי מ׳איז אויף א טריפּ כסדר, וואס מ'קען טאקע נישט מגדיר זיין (חוץ אלס "גוט" אדער "שלעכט"; עס איז אינעפעבּל און סאָבּליים). ולכן טאקע פיהלן תינוקות ווי זיי זענען אויף א כסדר׳דיגן טריפּ. און דאן גייען די בּיהעיוויארס פונעם באשעפעניש נאך ריין בּיהעיוויאריזם פון קאָז-און-עפעקט, אָן קיין קאַנשׁעס אבזערוואציע בדעת דערויף. דאס תענוג שטופט דערצו בלא דעת. ונמצא מזה, אז בע״ח וואס האבן נאך ווייניגער דעת, האבן אלס מער תענוג, וואס איז אינווערסלי פּראָפּאָרשענעל צו וויפיל דעת און אינטעליגענץ זיי האבן. אין אנדערע ווערטער, ריין קוואַליאַ של תענוג איז ווייניג קאַנשׁעסנעס - ווי ווייניגער דעת וממילא קאַנשׁעסנעס מ׳האט, אלס מער תענוג קוואַליאַ האט מען; די דעת שטערט גאר צו די תענוג קוואַליאַ. (ואולי משו״ה איז כל מי שאין בו דעה אסור לרחם עליו כדאיתא בברכות לג., ווייל וויבאלד שוטה אינו נפגע כבשבת יג: פעהלט נישט אויס דיין רחמנות בכלל; ער טריפּט בקוואַליאַ של תענוג און ער שפירט נישט צער אויף דיין לעוועל בכלל עניוועי.) ועיין בדברי דר. מיכאל מוּרעי. ווי אויך איז נמצא מזה אז לפי פּענסייקיזם און ״מיינד-שטאף״, איז ווי מער קרוּד ופשוט א יצור האט, אלס מער תענוג האט דאס. (דאס קען האבן קלאנגען פון דעם וואס דער רמב"ם שרייבט במו"נ ח"ב פ"ד אז די גלגלים האבן "נפשות" און דרייען זיך מחמת תשוקתם להא-ל ע"ש.)

ווי אויך האב איך געשפירט אז עס איז יתכן אז די יעוד וואס כ׳האב מפרט געווען איז מעטאפיזיש אומעגליך. ווייל דאס באדייט דאך אז מ׳האט א קאמפּליט סייענס איבער ״קאַנשׁעסנעס״, כדי צו קאנסיסטענטלי אפירבּרענגען די טריפּס של תענוג פונקטליך ווי אזוי מ׳וויל, אָן קיין שום געפאר פון צער און ״שלעכטע״ טריפּס. אבער עס איז מעגליך אז אזא פארשטאנד איז מעטאפיזיש מן הנמנע, ועיין לדוגמא בדברי דר. דוד טשאַמערס ודר. מאטייאס מישעל. (דאס האב איך געשפירט מכח דעם אז די יסוד היקום איז דאך למעשה תלוי אין קוואנטום רענדאמנעס, ועיין בדברי דער פיזיקער דר. מעט אָ׳דאַוּד.) ואגב, פונקט האב איך געזעהן היינט די טוויִט לגבי אלפאפאָלד 3, וועלכע איז אַן AI פראגרעם וואס זאגט פאר ווי אזוי פּראָטיִנס פאָלדן.

‏דא איז דער פיזיקער דר. מעט אָ׳דאַוּד מסביר דר. ראדזשער פּענרויס׳ קאנפאָרמעל סייקליק קאסמאלאגיע מאדעל, וואו די יקום איז אַן אינפיניט טשעין פון יוּניווערסעס וואס גייען דורך א בּיג בּענג עד גענצליכע היץ טויט וחוזר חלילה. דאס ארבעט עפי״ז וואס לבסוף דיקעיט אלעס וואס האט מאסע און עס בלייבט (כמעט) גארנישט איבער אחוץ פאָטאַנס און רעידיעישאן (וואס אָן מאסע איז נישטא די מושג פון צייט, וממילא האט מקום אויך נישט קיינע רעפערענץ פונקטן און עס פארלירט איר זין (וואס זמן ומקום זענען סתם אזוי מקושר כידוע ועפ״י רעלאטיוויטי), ולכן ווערט עס צוריק צום נידעריגן ענטראפּי סטעיט כדמעיקרא). ער טענה׳ט אויך אז עס איז דא עווידענס דערפאר אין די CMB, הגם אנדערע זענען נישט מסכים. ער זאגט אויך אז עס איז יתכן אז גאר פארגעשריטענע ציוויליזאציעס פון פריערדיגע יוּניווערסעס קענען איבערגעבן אינפארמאציע אין די רעידיעשאן וואס בלייבט איבער און גייט אריבער צום נעקסטן יוּניווערס.

בונה עולמות ומחריבן (ב״ר ג ז). ולפי דר. פּענרויס איז דא די (ענדגילטיגע) חורבן פונעם פריערדיגן יוּניווערס, וואס ער טערמינט ״עאָן״, אט די בנין פונעם נעקסטן. וסתירת זקנים, דהיינו סתירה שהקב״ה סותר שנקרא (דניאל ט ז) עתיק יומין, הוא בנין (מגילה לא:).

‏הרב דר. נחום (נארמאן) לעם ז״ל שרייבט (שוין אין 1965) לגבי דעם געדאנק פון די השלכות פון עקסטערע-טערעסטיעל לעבן אויף טעאלאגיע ורעליגיע ויחס האדם להא-ל (און טאקע עפ״י די מידיאקריטי פּרינציפּ אויסגעשמועסט אינעם ארטיקל):

When the existence of life elsewhere is established, and especially if some contact is made with intelligent beings elsewhere, we will be confronted by as much of a challenge to our established way of thought as when the Copernican revolution displaced the earth from the center of the universe and set in motion a religious and philosophical upheaval that has but recently run its course

ער שרייבט אז עס פעהלט שוין אויס אַן ״עקסאָ-טעאלאגיע״ זיך צו ספּראַווען דערמיט, הגם אז דאס עקזיסטענץ פון לעבן אויף אנדערע פּלאנעטן איז אפילו פון א סייענטיפישע מבט גאר ספּעקיולעטיוו און ווייט פון זיכער.

ער ברענגט ארויס אז עס זענען בעצם פארהאן דריי טעאלאגישע פראבלעמען דערמיט מיט וועלכעס מ׳דארף זיך ספּראווען: דאס ספעציעלקייט פונעם מענטש, דאס ספעציעלקייט פונעם בורא, און דאס רילעישאנשׁיפּ צווישן ג-ט און דעם מענטש.

לגבי דאס ערשטע איז דאך דער רמב״ם׳ס מהלך, ארויסגעברענגט אין מיין ארטיקל, אז דאס ״ספעציעלקייט״ פונעם מענטש איז נישט דוקא א הנחה וואס האט א באזיס. ער האט טאקע דעם מעלה פון הצלם אלקים לגבי שכל, אבער דאס דארף נישט צו מיינען אז ער איז עקסלוסיוולי ״ספעציעל״ און ״דאס בעסטע״; ער איז ״חשוב״ פאר זיך מכח זיין כח השכל, אבער דאס באדייט נישט דוקא ״חשוב׳סטע״ יצור בכלל. ער ברענגט צו אז עכ״כ:

So pronounced are MaImonides' anti-anthropocentric views, that one modern commentator on the Guide believes that Maimonides considers anthropocentrism as one of three fundamental errors that prevent man from arriving at true conceptions, and that Maimonides geared the whole of the Guide, directly and indirectly, to a refutation of these errors

Maimonides deflates man's extravagant notions of his own importance, and urges us to abandon these illusions. Two centuries later, Hasdai Crescas
was to go one step further
and refute the whole Aristotelian notion that the universe is composed of only one system of concentric spheres. With Crescas' idea of a large number of systems - according to Prof. Wolfson, an infinity of worlds - the whole anthropocentric argument proceeding from the structure of the universe collapses completely

However, Man's non-singularity does not imply his insignificance. Metaphysical dignity is not part of a numbers game; there is nothing in logic or philosophy that insists upon it being in inverse proportion to the number of beings who participate in it. Judaism, therefore, can very well accept a scientific finding that man is not the only intelligent and bio-spiritual resident in God’s world

There is a wide gap between Maimonides' rejection of an anthropocentric teleology and the facile assumption by certain contemporary agnostics that man is utterly purposeless. The smug assertion that from the cosmic point of view - as one scientist put it - life is a very unimportant affair, is absurd for (as Barzun has pointed out) it presupposes a cosmic point of view which by definition does not exist. The scientist may exclude purpose from the a priori categories with which he operates, but he can make no positive assertions about its absence; he may bracket teleology but he may not deny it. As Whitehead once said, "Scientists animated by the purpose of proving that they are purposeless constitute an interesting subject for study." To declare life and man purposeless is to presume a knowledge and a superiority to which one who is but a man may not legitimately lay claim. For Maimonides - and this is certainly a viable and reasonable position for contemporary theists - Man may not be the purpose of the universe, yet he may have a purpose in the universe

Honesty, however, compels us to recall that Maimonides was almost alone in advocating his particular conception of the position of man in the universe. Most other thinkers, led by Saadia, declared man the purpose of the creation and, hence, apparently consider that God is "primarily concerned with human events." If, then, there will emerge reasonable grounds for accepting the existence of extraterrestrial rational races, such attitudes will have to be revised. But the revision wil be centered upon the word "primarily." Judaism will then accept the view of one of its most distinguished exponents, Maimonides, over that of the majority with whom he disagreed

דאס ספעציעלקייט פונעם בורא ווערט א פראבלעם ווען לפי די טעזע פון אנדערע לעבן אין די רוימען, קומט לכאורה אויס אז לעבן קומט אפיר נאטורליך וואו די קאנדישאנס דערפאר זענען ריכטיג. ומה צורך ל״בורא״? אבער אויף דעם איז די תשובה דאס זעלבע ווי ווען מ׳נעמט אָן די נאטורליכע צוגאנג פון לעבן עפ״י עוואלוציע - פונקט ווי דאס פרעגט נישט אפ אז אט דאס איז די צוגאנג וואס דער בורא האט אריינגעשטעלט בהטבע (לאחר בריאת היוּניווערס, באיזה אופן, על הכלל) אז לעבן זאל אפירקומען דא. וכן הוא התם. ער שרייבט אז דאס זעלבע איז נוגע לגבי באשאפען לעבן אין א לאבּאראטאריע (אדער AI).

די דריטע פראבלעם פון דאס רילעישאנשׁיפּ צווישן ג-ט און דעם מענטש וואס דאס שאפט, איז מער א פסיכאלאגישע. מיינענדיג, ווען מ׳אנערקענט דאס געוואלדיגע וועסטנעס פונעם קאַסמאָס, ועכ״כ אז עס זענען (מעגליך) פונקט אזוי דא אנדערע סארטן אינטעליגענטע ברואים וועלכע האבן ממילא אויך א צלם אלקים, קומט שטארק ארויס דעם (תהלים ח ה) מה אנוש כי תזכרנו ובן אדם כי תפקדנו. והיינו, דאס געפיהל פון א פּערזענליכן רילעישאנשיפּ מיט ג-ט. כמובן, אז צו דעם קומט דאך דעם רמב״ם׳ס (אי-)קאנסעפּשאן פון וואס ״ג-ט״ איז (נישט) - ג-ט איז נישט עפעס א ״פּערזענליכע בּיאינג/כאראקטער״. און דאס איז טאקע אלס געווען (עכ״פ זייט די מיטל-אלטער) די פּאראדאקס פון רעליגיע ויהדות: פון איין זייט איז דאס מושג פון ״ג-ט״ כולו מופשט און אַבּסטראַקט, אבער פונעם אנדערן זייט האט דאס א משמעות ממשיות לחיי היומיומי של האיש הדתי; כעין די חילוק צווישן קדושתו של הקב״ה וכבודו. (ועיין ערך די פראבלעם פון רעליגיעזע שפראך). ווי ער שרייבט:

According to the Kabbalah, the denial of the unity of these two aspects of God, His transcendence and immanence, the divorce or rupture between them, is the primal sin of man. Now, when the immanence-transcendence equilibrium is denied, and God is conceived of as either totally immanent [pantheistic] or totally transcendent [deistic], we have in effect repudiated the personal nature of God. We have, then, a Deity who is absolute, infinite, and totally unconcerned and hence irrelevant to man. This, however, signifies "the death of God," and is not at all the "living God" of theistic religion. Judaism is, thus, renounced when the personality of God is negated by a denial either of His transcendence or His immanence. Only the affrmation of both leaves us with a God who is related, concerned, and relevant to man (as well as absolute and transpersonal)

The anticipated shock from the possible discovery of extra-terrestrial intelligent life has thus served, even before such discovery has yet been made, to enlarge the gap btween man and God. It may take one of two forms: an exaggerated transcendence, or an extravagant immanence, either a God who is only "far out" or One who is not "out there" at all. But by whatever route one travels, he reaches the same theological dead-end: a God who really doesn't matter. Immanence and transcendence, divorced from each other and taken to an extreme, ultimately meet in a God without personality; and a God without personality inevitably must lead to a humanity without character

A God who can exercise providence over one billon earhmen can do so for ten bilon times that number of creatures thoughout the universe. He is not troubled, one ought grant, by problems in communications, engineering, or the complexities of cosmic cybernetics

והשתא דאתית להכי, קען די תפיסה של החבל בשני ראשין, וואס די השוואה צווישן זיי צוויי איז דאס ״פּערזענליכע״, פונקט אזוי פארבלייבן, אפגעזעהן צי עס זענען דא אנדערע ברואים בעלי שכל, וועלכע קענען אויך האבן זייער רילעישאנשׁיפּ צו (דאס מושג פון) ג-ט, צי נישט. אין אנדערע ווערטער, נישט קיין חילוק ווי ווייט מ׳זעהט איין גדלות הבורא ופחיתות האדם, דורך די אנערקענונג פון (מעגליכע) אנדערע ברואים בעלי שכל (ואפילו מער ווי דאס מענטש), איז פארט די טרענסענדענס און קדושה של הקב״ה נישט סותר דעם פערזענליכן געדאנק פון דאס רילעישאנשיפּ בין הא-ל והאדם.

אגב, לגבי קדמות העולם ברענגט ער צו:

Another, equally fantastic notion advanced by J. B. S. Haldane in 1954, is based on the "steady-state" theory of the universe. Since the world, according to this theory, had no beginning, then life maybe co-eternal with the universe, i.e., life always existed and also had no beginning

ער שרייבט אויך:

The relatively new theological talk of a "developing" and an "evolving" God, are not only not a solution, but the core of the problem. They are a deception, nothig more. A deity subsumed under the Theory of Evolution is no more than an abstract animal. A God who is not supernatural is not Holy. The metaphysical becomes, in such a context, an illusion, and man a spiritual blank. In fact, this conception of an emerging, imperfect, totally immanent God striving for self-realization is, for all its alleged sophistication, strangely primitive, especially when compared to the supposedly naive idea of the God of the theists. Biblical man, fully conscious of his own limitations and frailties, conceived of a God who was perfect, omnipotent, supernatural. No one could, indeed, accuse him of creating a God in his own image. But some contemporary men, themselves imperfect, well-intentioned but flawed in practice, see manind as a link in the evolutionary chain, a species whose origins were exceedingly lowly but who strives for advancement in the same chain; and they posit a deity who fits this very description. It is nothg more and nothing less than a modern version of a graven image

הרב דר. דוד שץ צונעמט די 9 פונקטן וואס הרב דר. לעם אדרעסירט אין זיין ארטיקל:📎 IMG_7357.jpeg ולגבי דר. מיכאל וויסכאגראד׳ס קריטיק אויף דעם ארטיקל, אז דאס איז נישט עפעס וואס מ׳דארף נעמען ערענסט, שרייבט ער:📎 IMG_7358.jpeg ער שרייבט אז דאס האט אויך השלכות לגבי די פיין-טוּנינג ארגומענט:📎 IMG_7359.jpeg

‏דא האב איך צוגעברענגט:

מי אני #

ומענין לענין באותו ענין אז מ׳האט דערמאנט קשיות אויפ׳ן מולטיווערס היפאטעזיע בתוך די געדאנק פון פּראבּעבּיליטי איז ווי באקאנט דא די בּייעס וואס רופט זיך דעם געמבּלער׳ס פאָלאָסיִ. דאס איז ווען מען רעכענט און צומישט אן אינדעפּענדענט זאך׳ס פּראבּעבּיליטי מיט די פּראבּעבּיליטי דערפון על הכלל כולו. למשל, ווען א געמבּלער ווארפט א מטבע פאר העדס אדער טעילס וואס יעדעס ווארף האט א שאנס פון 50/50 פאר העדס אדער טעילס. ער ווארפט דאס פיר מאל און עס געלונגט אויף העדס אלע פיר מאל, קלערט ער אז די פיפטע מאל ווארפן איז מער מצוי אז עס זאל פאלן אויף טעילס ווארום די שאנס, על הכלל כולו, פון ווארפן פינעף מאל א מטבע און עס זאל אלעמאל געלונגען אויף העדס איז 1/32 [האלב צו די פּאַוּער ער פון 5]. אבער עס איז נישט אזוי: די יעצטיגע ווארף פאר זיך איז פונקט אזוי 50/50 און די שאנס פון פינעף מאל העדס איז די זעלבע ווי זאגן אז עס זאל פונקט זיין די ערשטע פיר מאל העדס און דערנאך דייקא טעילס. די זעלבע זאך איז ווען ס׳געלונגט אים נישט די ערשטע פאר מאל און דערנאך קלערט ער, ״יעצט מוז עס שוין געלונגען. ווארום וואס זענען די שאנסן אז עס זאל האלטן אין איין נישט געלונגען.״

דר. איִען העקינג טענה׳ט אז בנוגע די מולטיווערס היפאטעזיע (בעיקר קעגן דר. דזשאן וויִלער׳ס מהלך פונעם מולטיווערס וואס איז סיקווענשאל - איינע נאך די אנדערע ועיין ערך סייקליק מאדעלס וואו די פונדאמענטאלע געזעצן פון זייערע פיזיקס וכו׳ טוישן זיך יעדעס מאל) איז דא אן אינווערס געמבּלער׳ס פאָלאָסיִ. דאס הייסט אז מ׳זעהט אן עווענט פאסירן וואס האט גאר א קליינע שאנס פון פאסירן נעמט מען אָן אז בע״כ האט געמוזט קודם געשעהן גאר אסאך פאסירונגען מיט א נארמאלע שאנס. עס מוז אבער נישט זיין אזוי. עס איז אזוי ווי א געמבּלער קומט אריין אין א קעסינאָ, זעהט אז מ׳האט געווארפן צוויי דייס און ביידע זענען געלונגען אויף 6, און נעמט דעריבער אָן על סמך זה גרידא אז דאס איז נישט די ערשטע ווארף פון דייס פונעם נאכט.

דר.פּעטריק מקרעט טענה׳ט אבער אז עס איז נישט דומה. עס איז מער דומה צו דעם וואו דער געמבּלער רמוז ווארטן אינדרויסן און מען רופט אים אריין נאר טאמער עס פאסירט אן אויסערגעווענטליכן ווארף; אזוי ווי די מענטשהייט וואס קען נאר עקזיסטירן אין אונזער סארט יוּניווערס. אין אזא פאל מאכט יא סענס און עס איז יא ראציאנאל אז ווען מען רופט אים אריין ווייל עס האט פאסירט חשבונ׳ט ער אז עס האט שוין פאסירט אסאך ווארפן.

דר. שׁאַן קעראל זאגט דערויף (אין א שמועס מיט דר. פיליפּ גאַף וועלכע האלט יא פון דעם ארגומענט דערקעגן; ועיין כאן):

The analogy anyway is not good. The analogy that you walk into a casino and you see someone roll the double sixes, and then you try to conclude they must have been rolling all night. Because the point is that we conditionalize on the fact that we saw double sixes

We exist - that's already known. There was no option that we could have seen anything else. We're not gonna find ourselves in a universe that does not allow for us to exist. So the question that we're addressing is, being good Bayesians, that we have two propositions in front of us. That is that there's either a single universe with certain values of the constants, or there's a multiverse, and in different parts of that multiverse, you're gonna get different values of the constants, and some will be hospitable to life, and some will not. And the question is, what are the chances that in those two theories somewhere, it's hospitable to life? That's why the analogy is not good

It's not that here we observed it in this one place and it's hospitable to life. But the question is, given these two grand theories of cosmology, what are the chances that life would be able to exist anywhere? And I think it's clearly more likely in the multiverse case

So if you buy that argument, I think that you would say that the fact that we exist I think there is something that is legitimate in asking when you're comparing cosmological theories, what is the probability, I don't want to quite say a priori, but at least before some things that we know, what is the probability that would predict the existence of people like us somewhere? That's the question being asked. I think that's a legitimate question to ask

ועיין לעיל בדבריו בזה. (דא זאגט ער אז אדער נעמט ער אָן די מאָלטיווערס היפאטעזיע, אדער אז דאס פיין-טוּנינג איז ל״ד פאר לעבן און אז עפעס א פארעם פון ״לעבן״ קען נישט זיין בלא זה.)

‏דא באציהט זיך דר. קיִט פרענקיש צו די טענה אז אויב וואלט א (באגלייבטער) מערדער איינגעשלעפט א מענטש אין אים געזאגט אז ער גייט אים אומברענגען טאמער א מאלפע טייפּט נישט עפעס אין ענגליש בשעת ער שלאפט, און ווען ער וועקט זיך אויף זעהט ער אז די מאלפע האט טאקע עפעס געטייפּט אין ענגליש, וואלט ער נישט געקלערט אז עס זענען דא א געוואלד אנדערע מלפעס וואס טייפּן סתם, אדער אז דאס איז במקרה. דאס זעלבע בנוגע זיך דערזעהן אין א יקום וואס שטימט פונקטליך מיט הוויית האדם. דר. פרענקיש טענה׳ט דערויף אז די טענה איז נאר גילטיג טאמער האלט מען אז עס איז דא עפעס ספעציעל אינעם מענטש וואס זאל ברענגען עפעס צו פיין-טוּנען. אויב אבער איז נישטא אבסאלוט גארנישט ספעציעל פארוואס דער מערדער זאל זיך ארומשפילן און אריינמישען אינעם מאלפע׳ס טייפּן כדי צו ראטעווען דעם מענטש, דאן וואלט ער יא געמוזט זאגן אז דאס איז במקרה, אפגעזעהן ווי ווייט אומפּראַבּעבּל ונסי דאס איז. אין קורצן, די פיין-טוּנינג ארגומענט באדארף אַן אבּיעקטיווער אַנטראָפּאָסענטריזם אז דאס מענטשהייט איז על הכלל ספעציעל און וויכטיג, און נישט נאר ממבט שלנו. און דאס איז עפעס וואס איז גארנישט אזוי זיכער, וכמו שכתבתי בהארטיקל. (דר. פרענקיש שטארקט דאס מיט די געדאנק אז מ׳זעהט אז די געזעצן פון די יוּניווערס זענען פונקט אזוי אויסגעשטעלט צו פארטיליגן און ענדיגן לעבן. ובאנו לבעיית הרעות. און ער וויל נישט אָננעמען אז עס איז מן הנמנע אנדערש.)

ולגבי די דימאַרקעישאן פראבלעם, והיינו די פונקטליכע הגדרה אויף אפצוטיילן די חילוק צווישן מהו ״סייענס״ ומהו ״פּסוּדאָ-סייענס, איז ידוע דר. קאַרל פּאַפּער׳ס הגדרה דערין, אז ״סייענטיפיק״ איז נאר דאס וואס מ׳קען פאלסיפיצירן. ובזה איז דא די ‏טענה אז די מאָלטיווערס היפאטעזיע איז טאקע נישט סייענטיפיק, זייענדיג אז עס קען דאס נישט עכט נאכקומען. (ועיין לעיל בדברי דר. דזשאָרדזש עליס. אבל עיין לעיל, ‏ובדברי דר. מעט דזשאנסאן.) אויף דעם האט דר. קעראל אַן אריכות, וואו ער טענה׳ט אז עס איז בעצם יא בגדר ״סייענס״. (ער זאגט אינעם פריער-ציטירטן אינטערוויוּ אז עווערעט׳ס ״אסאך-וועלטן״ אפטייטש אין קוואנטום מעכאניקס, אין וועלכעס ער איז דוגל, איז מער עלול צו קענען ווערן פאלסיפיצירט ווי די מאָלטיווערס טעזע.)

ער ברענגט ארויס אז עס איז סתם אזוי נישט אזוי פשוט צו זאגן אז דאס פאלסיפיצירן איז אט דאס וואס מאכט די דעמאַרקעישאן צווישן ״סייענס״ און ״פּסוּדאָ-סייענס״. ווי מ׳זעהט איז, עכ״פ בשעת מעשה, ווערט כמעט קיין שום סייענטיפישע טעזע נישט ״אפגעפרעגט״ פון ראיות נגדה - מ׳מאדיפיצירט דעם טעזע עס זאל שטימען דערמיט. עס איז נאר אז די געדאנק פון ״סייענס״ איז אראפצושטעלן מער ווייניגער הגדרות פון וואס איז לגמרי אינדרויסן דערפון (הגם אז דאס וואס איז ממש ביים גדר איז מער פארנעפעלט וניתן לשינוי להיכנס בתוכה אדער פארקערט), און אז די טעזעס עס פּאזיטירט זענען הסברים פאר פענאמענע וואס מ׳זעהט בחוש. ולכן זאגט ער אז די געדאנק פונעם קרייטעריאן פון פאלסיפיצירן א סארט טעאריע, איז אז עס זענען דא 5 סארטן מדריגות דערין:

1). וואו אפילו אין פּרינציפּ איז נישט פארהאן קיין דרך דאס צו פאלסיפיצירן בכלל - כגון שיטותיהן של פרויד און מאַרקס׳ טעאריע פון היסטאריע

2). וואו עס איז אין פּרינציפּ שייך צו פאלסיפיצירן, נאר עס איז נישט (סינטעטיש) מעגליך לעולם - כגון צו טעסטן די קאנדישאנס אינדרויסן פון אונזער קאסמאלאגישע עווענט הארייזאן

3). עס איז בעצם מעגליך צו פאלסיפיצירן, אבער עס איז פשוט אבנארמאל אומפראקטיש - כגון בויען א פּאַרטיקל עקסעלערעיטאר אזוי גרויס ווי די געלעקסי אדער ווארטן ביליאנען יארן צו זעהן א סארט עפעקט אין קוואנטום מעכאניקס

4). די טעאריע האט טעסטס וואס קענען ממש געטוהן ווערן דערויף, אבער די טעסטס קענען נאר חל זיין חלקים דערפון

5). עס זענען פארהאן דעפיניטיוו טעסטס וועלכע קענען לגמרי אפפרעגן דעם טעזע

עס איז גאנץ ברור אז די פונעם ערשטן מדריגה זענען נישט קיין ״סייענס״, בשעת די פון מדריגה 5 זענען יא. די שאלה איז איבער די מיטעלסטע דריי. דאס איז ווייל די מיטעלסטע דריי קענען בעצם זיין ״אמת״, בשעת די ערשטע שטעלט דאך ניטאמאל אראפ קיינע הגדרות וכללים אין די נושא הנידון פון החילוק בין ״אמת״ ל״שקר״.

ער זאגט אז ״סייענס״ און אירע מאדעלן ארבעטן עפ״י א בּעיסיען סארט ריעזענינג, פון זעהן ווי גוט די מאדעל שטימט מיט די עמפּירישע אבּזערוואציעס, און כסדר לפי״ז אָפּדעיטן ווי גוט די מאדעל איז. און דאס איז נוגע די מאָלטיווערס היפאטעזיע אויך:

How does the shift from an overly simplistic “falsification” paradigm to one based on abduction and Bayesian inference affect our attitude toward the multiverse? Rather than simply pointing out that the multiverse cannot be directly observed (at least for some parameter values) and therefore can’t be falsified and therefore isn’t science, we should ask whether a multiverse scenario might provide the best explanation for the data we do observe, and attempt to quantify this by assigning priors to different possibilities then updating them in the face of new data – just as we do for any other scientific theory

Put this way, it becomes clear that there isn’t that much qualitatively special about the multiverse hypothesis. It’s an idea about nature that could be true or false, and to which we can assign some prior probability, which then gets updated as new information comes in

ועיין בדבריו כאן. דר. קוֺיעל העליער ‏(וג״כ דר. פּיטער קוֺיל) טענה׳ט אויך ענליך.
‏דא שרייבט דר. קעראל:

The multiverse isn’t, by itself, a theory; it’s a prediction of a certain class of theories. If the idea were simply “Hey, we don’t know what happens outside our observable universe, so maybe all sorts of crazy things happen,” it would be laughably uninteresting. By scientific standards, it would fall woefully short. But the point is that various theoretical attempts to explain phenomena that we directly observe right in front of us — like gravity, and quantum field theory — lead us to predict that our universe should be one of many, and subsequently suggest that we take that situation seriously when we talk about the “naturalness” of various features of our local environment. The point, at the moment, is not whether there really is or is not a multiverse; it’s that the way we think about it and reach conclusions about its plausibility is through exactly the same kind of scientific reasoning we’ve been using for a long time now. Science doesn’t pass judgment on phenomena; it passes judgment on theories

‏(דא ברענגט ער ארויס אז ס׳דארף נישט צו מאכן א נפק״מ פאר׳ן מאראלישע התנהגות פונעם מענטש צי ס׳איז דא א מאָלטיווערס, וממילא פאסירן ממילא יעדעס ברירה בהתנהגותו של אדם אין די אינפיניט קאַפּיס עס זענען דא פון אים. דו לעבאס בעלמא הדין, און דא איז וואו דיינע עטישע ברירות מאכן אויס.)

דר. פּיטער וואויט טענה׳ט אבער אז די סייענטיפישע פראבלעם מיט׳ן מאָלטיווערס טעאריע איז נישט אז מ׳קען דאס נישט פאלסיפיצירן. נאר איידער אז עס פּרעדיקט גארנישט וואס זאל זיין ״שייך״ בכלל צו טעסטן. ער ברענגט דארט צו פון דר. סאַבּיִן האסענפעלדער דערין:📎 IMG_7443.jpeg ווי זי שרייבט דארט:

In defense of the multiverse Carroll writes “Science is about what is true.” But, no, it’s not. Science is about describing what we observe. Science is about what is useful. Mathematics is about what is true

Fact is, the multiverse extrapolates known physics by at least 13 orders of magnitude (in energy) beyond what we have tested and then adds unproved assumptions, like strings and inflatons. That’s not science, that’s math fiction

וע"ע בדבריה כאן וואו זי טענה'ט אז דאס איז קעגן אקאם'ס רעיזאר:

If Ockham could see what physicists are doing here, he'd pray for God to bring reason back to Earth. You should remove unnecessary assumptions, alright. But certainly you shouldn't remove assumptions that you need to describe observations. If you do, you'll just get a useless theory, equations from which you can't calculate anything. These useless theories which lack assumptions necessary to describe observations are what we now call a multiverse. And they're about as useful as Ockham's prayers

You can believe that the seeming arbitrariness of the constants of nature is due to an infinite number of other universes. You can believe that, but you don't have to. Science cannot confirm that the other universes exist, but it also cannot rule them out. Just like science cannot rule out the gods and angels

דר. מאַסיִמאָ פּיגליאוּטשי שרייבט דערין:

Sean Carroll writes: “The best reason for classifying the multiverse as a straightforwardly scientific theory is that we don’t have any choice. This is the case for any hypothesis that satisfies two criteria: (i) It might be true; (ii) Whether or not it is true affects how we understand what we observe.” But those are exceedingly weak criteria indeed. As an extreme example, take the very fuzzy notion of God: it might be true, and whether it’s true or not this would affect how we understand the world. So what? Neither of those two observations — in itself — provides an iota of reason to believe in God. Or the multiverse

לפי וואס כ׳האב דא געשריבן:

מי אני #

ובכלל, די געדאנק פון ״תכלית הידיעה אשר לא נדע״ און אז ווי מער מ׳ווייסט אין חכמה זעהט מען אלס איין וואס מ׳קען אלס נישט, איז אויך דומה צום [סימפּליפייד] לימיט:
c/x = 0
x←∞
והיינו, עני נומער איך וועל נעמען פאר c אז צו דעם בין איך צוגעקומען אין חכמה פון x שהיא החכמה כולה. און ווי מער איך ווייס אלס מער אנערקען איך אז x קומט נענטער און נענטער צו אינפיניטי, וממילא וואס איך ווייס איז דאך גארנישט.

קומט אויך אויס אז דאס׳ן זאגן לגבי הרעות אז ״אונז קענען נישט פארשטיין דעם באשעפער׳ס חשבונות״, איז (עכ״פ פון אונזער עפּיסטעמאלאגישער מבט) מאטעמאטיש עקוויוועלענט ווי זאגן, ״עס איז נישטא קיין חשבון (אין דעם)״.

דאס איז ווייל זאגן ״עס איז נישטא קיין חשבון (אין דעם)״ איז ווי זאגן אז עס איז פארהאן 0 חשבון. און זאגן ״אונז קענען נישט פארשטיין דעם באשעפער׳ס חשבונות״, איז ווי זאגן אונזער השגה בסיבותיו, איז ווי c/x ווען x←∞. והיינו, אז אונזער השגה, וואס איז די c, איז די פרעקשאן פון די חלקי ועומק סיבותיו וחשבונותיו, וואס איז די x. און די x פון הקב״ה איז דאך ∞; עס איז אינפיניט. און דאס, אין די לימיט, איז פונקט אזוי מאטעמאטיש 0, ווי ביים זאגן ״עס איז נישטא קיין חשבון״ (ווען געזאגט בדרך נעגאטיווער אטעאיסט; וואס איז אויך פון אונזער עפּיסטעמאלאגישער מבט).

און דאס זעלבע איז לגבי ״תכלית״. מיינענדיג, זאגן ״עס איז נישטא קיין תכלית״ איז 0 לגבי תכלית. און זאגן אונז קענען נישט משיג זיין מהו ״תכליתו״ של הקב״ה בעולמו שברא/הנובע מציאותו ממנו, איז דאס׳ן זאגן ״אונז קענען נישט פארשטיין דעם באשעפער׳ס תכלית בעולמו שברא״, וואס דאס איז ווי c/x ווען x←∞ כנ״ל, וואס איז אין די לימיט ומאטעמאטיש פונקט אזוי 0.

ועיין בדברי דר. אנטאני פלוּ.

***

דר. הוּ דעסמאנד שרייבט לגבי די מענטשהייט'ס אריגינעלע אָננעמען אַנטראָפּאָסענטריזם און די השלכות דאס האט לגבי דעם מענטש'נס צוגאנג לצער בע"ח. און ווען אט די פּערסעפּשאן טוישט זיך, טוישט זיך אויך די עטישע צוגאנג לבע"ח:

Once upon a time, when human dominance was still relatively new, humanity rushed to embrace it. In the book of Genesis, God says: Let us make man in our image, after our likeness: and let them have dominion over the fish of the sea, and over the fowl of the air, and over the cattle, and over all the earth, and over every creeping thing that creepeth upon the earth

This early narrative of our superiority is a declaration: humans have the capabilities to control other species, and this is natural and good. In representing humans as distinct creations, with their place in nature partially defined by their hunting or control of other animals, the Hebrew creation myth is not entirely different from many other creation myths across the world. One can imagine why these stories took hold. For our Bronze Age relatives more than 3,500 years ago, the dangers posed by nonhuman species were real and acutely felt. In those times, achieving some degree of dominance over nonhuman nature was seen as a gift. Today, hunting, gathering and farming have become industrial operations. Once so crucial to our way of life on Earth, they no longer collectively define us. But it is not only our ways of life that have radically shifted

Today, it is impossible to believe we are privileged creatures literally created by divine powers or spiritual forces. We know too much. As the theory of evolution tells us: go back far enough, and our ancestors were not ‘human’ but merely human-like. In fact, many of the traits we once thought made us unique have shown up in other species. Other animals can problem-solve creatively, communicate using symbolic language, become indignant when treated unfairly, and mourn the dead. These evolutionary discoveries have profound implications for the stories our species tells itself. Instead of being divine creations, we are part of a sprawling family of life, replete with family resemblances. This narrative implies that, rather than dominating other species, we should care for them like family members

And so, the story of moral superiority in Genesis gives way to a different moral tale from science. This is an egalitarian narrative teaching us that humans are just another species, with a duty to fight our tendency to dominate Earth and its inhabitants. The narrative goes something like this: Human beings are a part of the animal kingdom, not apart from it. The separation of ‘us’ from ‘them’ creates a false picture and is responsible for much suffering. It is part of the in-group/out-group mentality that leads to human oppression of the weak by the strong as in ethnic, religious, political, and social conflicts. Let us open our hearts to two-way relationships with other animals, each giving and receiving. This brings pure and uncomplicated joy

ער ברענגט ארויס ווי עס איז אבער מוכרח צו אנערקענען אז דער מענטש איז למעשה דער דאמינירענדע בריה כעת על פני תבל.

לגבי די משל וואס @שמן למאור ברענגט ארויס איבער די געוואלדיגע גרויסקייט פון די קאַסמאָס, וואס דאס ווייזט אז תכלית העולם איז נישט דער מענטש, איז אט דאס דאס וואס דער רמב"ם שרייבט אינעם נעקסטן פרק במו"נ ח"ג פי"ד:

ממה שצריך גם כן שיתבונן בו האדם עד שידע מעלת נפשו ולא יטעה, הוא מה שהתבאר משיעורי הגלגלים והכוכבים ושיעורי הרחקים אשר בינינו ובינם.

והסתכל אלה הנמצאות הגשמיות מה עצום שיעורם ומה רב מספרם, ואם הארץ כולה אין שיעור לה כנגד הגלגל הכוכבים, מהו ערך מין האדם לכל אלה הנבראות? ואיך ידמה אחד ממנו שיהיו אלה בעבורו ובגללו ושהם כֵּלים לו? זהו ענין הקש הגשמים, כל שכן כשיתעין מציאות השכלים.

ע"ש אז דאס איז אפילו למאמיני החידוש וכ"ש למאמיני הקדמות. וכ"ש הוא ווי היינט ווייסט מען אז עס איז א געוואלד געוואלד אסאך אסאך מער vast ווי דאס וואס דער רמב"ם האט געוואוסט בימיו. און דער שם טוב שרייבט דארט נאך מער:

אחר שביטל הרב שלא יבוקש תכלית זה המציאות ואין האדם תכלית המציאות [בפי"ג הקודם], כבר יחשוב האדם שהאדם גדול המעשה והשיעור אף שלא יהיו הדברים בעבורו, ולכן הביא הרב בזה הפרק לבאר שאין ראוי לחשוב שהאדם הוא יותר נכבד מכל הנמצאים אף שלא יהיה בעבורו

***
📎 Sofer.jpg דרשות חת"ס לשבועות תקפ"א. כמובן אז להרמב"ם איז די געדאנק רק ממבטינו, וכעין דרכו של האברבנאל שהבאתי בהארטיקל.

***

לגבי טעלעאלאגיע ותכלית בכלל, האט דער עוואלושינערי ביאלאגיקער דר. דזשאן בּורדאן העלדעין געזאגט:

Teleology is like a mistress to a biologist: he cannot live without her but he's unwilling to be seen with her in public

והיינו, עס איז משונה׳דיג שווער פאר׳ן מענטש החוקר צו נישט זיין אין דעם מיינדסעט אז הטבע ונאטור איז פועל למען (אריסטו׳ס) סיבה תכליתית.

עס איז דא דעם געדאנק פון טעראַפאָרמען א פּלאנעט; עקאָפּאָעיסיס. דאס באדייט אז אנדערע פּלאנעטן, ווי צב״ש מאדים און נוגה, אויף וועלכע מענטשן קענען לע״ע נישט לעבן, טוהט מען זיי טוישן דורך שטארקע טעכנאלאגיע אז עס זאל אויסזעהן ווי אונזער וועלט אז מ׳זאל דארט יא קענען לעבן געהעריג. (עס איז נאך טאקע דערווייל סייענס פיקשאן, אבל עיין בדברי דר. דניאל ווייטסאן.) דא איז אַן אינטרעסאנטע היפאטעטישע דעמאנסטראציע פון וויאזוי מ׳וואלט דאס געטוהן צו נוגה, און דא צו מאדים. דר. ראבּערט זוּבּרין טענה׳ט אז דאס איז נחוץ פאר׳ן מענטשהייט, און איז איר נעקסטן טריט און טוישן די ארומיגע ענווייראמענט צו אירע באדערפענישן; פונקט אזוי ווי זי האט אלס געטוהן דא אויפ׳ן כדור הארץ. און דאס איז אפילו אויב ס׳איז עפעס א פארעם פון לעבן דארט, פונקט אזוי ווי זי האט אלס געטוישט אויף די וועלט נישט קוקענדיג אויף די פארעמעס פון לעבן וואס זי שטערט (שלא בכוונה להרע להם). ובפרט אז עווענטועל, ווען די זון ווערט גרעסער, וועט שוין דאס מענטשהייט שוין נישט קענען זיין אויפ׳ן כדור הארץ.

עס זענען אבער דא פילאזאפן וואס זאגן אז דאס איז נישט עטיש אויסגעהאלטן, ובפרט טאמער זענען דא פארעמעס פון ״לעבן״ אויף די פּלאנעטן. דאס וואס אונז נעמען דאס נישט אין באטראכט קומט אפיר דורך דאס מענטשהייט׳ס גאוה (פון וועלן דעם והייתם כאלקים) און דאס וואס אונז באטראכטן דעם גאנצן יקום פון אַן אַנטראָפּאָסענטריק מבט, אז עס איז אלעס דא ״פאר אונז און וועגן אונז״ (ועיין ערך ״ספּיִשׁיִאיזם״ טאמער איז טאקע דא עפעס לעבן דערויף). ודי לנו מיט דעם ומלאו את הארץ וכבשוה ורדו וגו׳, און וואו דאס מענטשהייט האט געטוישט (און שאדן געטוהן) דאס ענווייראמענט דא אויף די וועלט.

דר. מאַרטין פאַג טענה׳ט אבער אז אפילו טאמער נעמט מען אָן זוּסענטריזם, וועלכע געבט א מאראלישע שוויית צו יעדעס סארט בע״ח, איז עס אבער דאך נאר ״העכערע״ בע״ח וועלכע האבן קאַנשׁעסנעס וואס האבן א מאראלישע שוויית. דאס איז אבער לכאורה נישט נוגע צו בּאַקטעריע סארט בע״ח (ועיין כאן). ואפילו טאמער נעמט מען אָן בּייאָסענטריזם/עקאָסענטריזם, וואס געבט א מאראלישע שוויית (במדת מה) אויף אָנצוהאלטן נאטור און ״לעבן״ (כגון אפילו צמחים וכו׳) בכל אופן שהוא, איז דאס אויך נישט א מאראלישע פראבלעם טאמער איז נישטא דארט קיין ״לעבן/נאטור״ בכלל. ער ברענגט ארויס אז מ׳דארף אלס אין אכט נעמען אז דאס מענטשהייט איז פונקט אזוי א חלק פון ובתוך נאטור. וממילא אויב זי טוישט עפעס דערין לצורכה, איז דאס פונקט אזוי ווי נאטור טוישט זיך אליינס, ווי בע״ח טוהן אין וואלד, וואס געשעהט ממילא בהכרח כסדר ואף בלא מין האדם (פונקט אזוי ווי אויב, דורך סתם נאטורליכע פראצעסן, זענען בּאַקטעריע וכדומה שוין ממילא אָנגעקומען צו אנדערע פּלאנעטן דורך א פּענספּערמיק פּראצעס); די מין האדם איז נאר אנדערש אין דעם אז זי טאקע איז קאַנשׁעס איבכר די עטישע השלכות פון אירע מעשים לעומת שאר הבע״ח ונאטור. ווי אויך, זאגט ער, דארף מען אפבאכט געבן פון נישט גיין צום אנדערן עק פון אַנטראָפּאָסענטריזם, והיינו מיסאנטראָפּי און א פיינטשאפט צום מענטשהייט בכלליות אז דאס מענטשהייט איז גאר א ״שלעכטס״.

עס איז סתם אזוי מערקווידיג ווי ער איז מגדיר די שיטה פון עקאָסענטריזם ויחסה לאַנטראָפּאָסענטריזם:

Since ecocentrism subordinates the rights of the individual to those of an holistic abstraction, it has been criticised as a misanthropic and totalitarian ideology. This is not without some justification, as much of the progress in ethics over the past few centuries has involved the extension of individual rights — many of which ecocentrism would require us to abandon. However, much of this criticism only fully applies to the more extreme versions of ecocentrism. Half the human population, big though it is, cannot be allowed to starve, however much this might suit the abstract purposes of the biosphere. This really would be immoral. The original “Land Ethic” of Aldo Leopold has thus been interpreted by some to mean something more akin to: the survival needs of humans outweigh the survival needs of non-humans, but the survival needs of non-humans outweigh the non-survival needs of humans. An ethic such as this stands not too far removed from some “enlightened self-interest” versions of anthropocentrism

דר. קריסטאפער מקעי מאכט א פשרה דערין אז צו צושטערן אינדיווידואלע בּאַקטעריע סארט בע״ח איז נישט אומעטיש; דאס איז מעשים בכל יום בסתם. אבער אויב גייט דאס צושטערן און עלימינירן דאס גאנצע מין בכלל, דאן איז דאס אַן עטישע פראבלעם.

***

ולגבי דעם אז בע״ח׳ס קאַנשׁעסנעס קען זיין בתענוג כעין אויף א סייקעדעליק טריפּ כל חייהם, אפגעזעהן פון וואס ווערט געטוהן צו זיי און ווי זייערע אינסטינקטס ארבעטן, איז אינטרעסאנט צוצוברענגען דאס וואס דער רמב״ם שרייבט במו״נ ח״א פע״ג:

שאם ידעת הנפש וכוחותיה והתאמת לך בה כל דבר לפי אמיתת מציאותו, הנה תדע כי הדמיון נמצא לרוב בעלי החיים (אמנם בעלי החיים השלמים כולם, רצוני לומר אשר להם לב, מציאות הדמיון להם מבואר), ושהאדם לא הובדל בדמיון.

עס איז נאר כח השכל וואס דער מין האדם איז מובדל מבע״ח. (ועיין בשמונה פרקים פ״א.)

און די סייקעדעליק הנאה ותענוג קומט (לכאורה) פון דאס סאָפּרעסן חלק השכל און נאר ארויסברענגען דעם חלק המדמה.

דר. ריטשערד קעריער טענה׳ט אז טאמער טענה׳ט מען בעד בריאת יש מאַיִן הגמור, דאן קומט מען צו בהכרח אז עס איז דא א(ן אינפיניט) מאָלטיווערס.

דאס איז, בקיצור, ווייל טאמער נעמט מען אָן די ראיה פון מוכרח המציאות, וואס איז בעצם א ווערסיע פונעם אנטאלאגישע הוכחה ראיה, דאן נעמט מען אָן בהכרח אז עס איז נישט שייך בכלל צו גיין קעגן לאגיק און עס איז מן הנמנע אף לבורא שהוא כל יכול. דאס איז ווייל עס זאגט דאך און ווייזט אויף אז עס איז דא א מוכרח המציאות וואס, ביי דעפינישאן, איז לאגיש מן הנמנע אז עס זאל נישט עקזיסטירן - מהותו הוא הוא מציאותו. וידיעת ההפכים אחת הוא, אז מהות של הנמנע דערלאזט נישט אז עפעס זאל עקזיסטירן טאמער איז דאס א לאגישע סתירה מיניה וביה. אין אנדערע ווערטער און אין קורצן, ״אַיִן הגמור״ מוז זיין א לאגישע אפשרות. אנדערש איז דאס אז עס איז געווען אַן ״אַיִן הגמור״ א לאגישע נמנע און אומעגליך.

וממילא איז דאס וואס מ׳מיינט מיט ״אַיִן הגמור״ אז עס איז נישטא יעדעס זאך וואס עפ״י לאגיק איז יתכן אז עס זאל נישט זיין. די ״אַיִן״ מוז אבער בהכרח נאך אלס פארמאגן יעדעס לאגישע הכרח. און נאר לאגישע הכרח איז וואס איז מכריח אט דעם ״אַיִן״. וכן להיפך, אז נאר זאכן וואס לאגיק דערלאזט נישט, קענען נישט פאסירן צו און פון דעם ״אַיִן״. (זייענדיג אז די ״אַיִן״ קען ארויסגעבן וואס אימער עס איז נישט קיין לאגישע נמנע, וועט אבער אט דאס וואס עס געבט ארויס בהכרח מוזן זיין צוזאמען מיט דאס וואס איז א הכרח פאר אט די זאך הנובע. לדוגמא, אז עס געבט ארויס א האז, וועט עס בע״כ מיטגעבן דערמיט די געדאנקען פון מקום וכדומה, וואס אט דאס איז נכלל בתוך די הגדרה פון א ״האז״.)

ולכן, אויב איז עס פונקט אזוי פּראַבּעבּל אז עס קען ארויסקומען אנדערע יוּניווערסעס מיט אנדערע געזעצן ווי אונזערס, און קיין לאגישע נמנע איז נישטא דערפאר, דאן איז עס טאקע א געוואלד מער פּראַבּעבּל אז עס זענען טאקע דא (א סעט פון אינפיניט) מערערע יוּניווערסעס פון וועלכעס אונזער איז איינע פון זיי, א מאָלטיווערס, ווי איידער נאר דוקא אונזערס. (ווידעראום, אויב זענען אנדערע יוּניווערסעס מן הנמנע אחוץ אונזערס און אירע בּעיסיק פיזישע געזעצן, איז דאך נישטא קיין פיין-טוּנינג ארגומענט בכלל: עס מוז דאך בהכרח זיין אזוי און אנדערש קען נישט געמאלט זיין בכלל - עס איז נישט פונקט ״פיין-טוּנד״. דר. וויקטאר סטענגער האט גע׳טענה׳ט כעי״ז.) און דאס אז עס זאל פארבלייבן ״אַיִן״ איז פונקט אזוי פּראַבּעבּל ווי דאס אז עס זאל ארויסקומען דערפון א יוּניווערס, וממילא איז דאס פונקט אזוי נישט מער ווי איין מעגליכקייט צווישן א געוואלד מעגליכקייטן. (און זאגן אז פון אַן ״אַיִן הגמור״, בלא אלוק, איז לאגיש נמנע אז עס זאל ארויסקומען א ״יש״, וויבאלד דאס איז כעין זאגן 0+0=1, איז נישט מוכרח, וויבאלד מ׳קען זאגן אז דאס איז ענדערשער ווי זאגן אז 1+(1-)=0. ווי אויך טענה׳ט ער אז עס איז ל״ד אז 0 איז ״אַיִן הגמור״.) אין אנדערע ווערטער, אויב איז געווען אַן ״אַיִן״, איז עס כמעט אינפיניטלי פּראַבּעבּל אז עס זאל צושטאנד קומען דערפון עפעס וואס איז נישט לאגיש נמנע, ווי איידער אז עס זאל ווייטער (בלשון מושאל) פארבלייבן ״אַיִן״. ונמצא מזה אז עס איז אסאך מער פּראַבּעבּל אז עס זאל פּראדיצירן מערערע סארטן יוּניווערסעס וואס עס קען וועלכע זענען נישט לאגיש נמנע, ווי איידער ווייניגערע מעגליכקייטן. און איינמאל עס פּראדיצירט מערערע יוּניווערסעס, א מאָלטיווערס, וואקסט די פּראַבּעבּיליטי אונזער יוּניווערס מיט אירע געזעצן וועט צושטאנד קומען ביי טשענס.

‏דא געבט ער 6 ארגומענטן פארוואס די מאָלטיווערס היפאטעזיע איז מער לייקלי ווי נישט.

***

דר. רפאל לאטאסטער טענה'ט בנוגע די באקאנטע משל פון טרעפן א זייגער אויפ'ן גאס און וויסן אז דאס איז דעזיינד, וכמו"כ לגבי די יוניווערס, ולגבי די טעלעאלאגישע/פיין-טונינג ארגומענט על הכלל:

This is a problematic analogy. For one, it is known that watches have intelligent designers and manufacturers, a multitude of them, in fact, while the environs can be comfortably explained, naturally. Curiously, Paley thought that this designer/s had a designer, so that critics may wonder if the otherworldly Designer was also designed. Note that to assert that what applies to the watch must apply to the universe also is to commit the fallacy of composition. The watch was also created ex materia by a bodied person or persons, who was not all-knowing, all-powerful or all-good; the postulated creator/designer of the universe need not be either. Moreover, there appears to be something self-defeating about a disanalogous example that relies on the surprise of finding an obviously-designed watch or similar item amid stones, sand and water, when the theist assumes that those other things were also designed

The theist ought also to decisively define ‘life’ and explain under what conditions it can exist. Our sort of life may seem as simplistic as a lump of coal to more complex forms of life, and in light of the possibilities for better and more efficient design. If they could, the dinosaurs may have likewise thought the universe designed just for them, the day before they became extinct (perhaps, unlike humans, their sins were unforgivable). Similar challenges apply to the assumption of the significance of ‘order’ in the universe, which is a phenomenon that we are familiar with, that we happen to observe, and, conveniently, is a word that we define. A related problem is that complexity can arise naturally out of simplicity, as Darwin’s theory demonstrates. Furthering the point on arbitrariness, why not single out an undesirable aspect of the universe, such as rape? It is a fact that our universe was fine-tuned for a great many things, terrible things, including rape. It is undeniable that there are more incidents of rape every hour of every day, than there are known planets with our sort of human life. We can suppose then that the designer clearly had rape at the forefront of her mind, a concept seemingly incompatible with the omnibenevolent god of theism and more consistent with some evil god/s. Another interesting possibility is that the creation of humans might have been a mistake, by a less than perfect deity

A related question may be, “What is life?” It may be something that, like human life, is not objectively significant. Scientists still have not been able to decisively draw a distinction between life and non-life, allowing for the possibility that such a distinction may not actually exist (as with the mind-body distinction). See Jack W. Szostak, “Attempts to Define Life Do Not Help to Understand the Origin of Life,” Journal of Biomolecular Structure and Dynamics 29, no. 4 (2012): 599–600. The possibly illusory nature of life may also support monistic (i.e., pantheistic) models, rather than theistic or polytheistic models. This is a complex question, and the following could be considered: the confusion over whether viruses are living beings, the notion of robots developing intelligence and emotions equal to that of humans (or at least other animals), and also the possibility – perhaps best illustrated by plants transforming light and soil nutrients into ‘living material’ – that there is no such thing as life; all we observe is a transformation of one form of energy/matter to another

The origin of life, even simple life, only had to happen once, whether on this planet or elsewhere in the universe. From there, Darwin’s theory of evolution by way of natural selection largely explains ‘complex’ or ‘intelligent’ life. It is also possible that this universe, if oscillating, has had numerous ‘attempts’ at becoming life permitting. Note that most outcomes can be said to be improbable (such as that a man’s mother gave birth to him), but it does not follow that the hypotheses they are conditioned upon must also be improbable (such as this man’s mother giving birth). Also, much of the universe is inhospitable to human life, so that it may be supposed that it is fine-tuned for human death

Note also that if Earth were annihilated, the rest of the universe would be relatively unaffected. From this perspective, it may be easier to accept that intelligent or human life is a fortuitous side effect; after all, a life-permissible universe might still not yield life

Also, it seems unusual to proclaim that the universe, which is known to exist, is not necessary, while simultaneously affirming that something or somethings not known to exist are necessary

ער ברענגט ארויס אז מ'ווייסט דאך נישט די פּראַבּעבּיליטיס פון אנדערע סארט יוּניווערסעס, און צי אונזערע פיזישע געזעצן זענען יא מוכרח. ולגבי דר. סווינבּורן'ס טענה, שרייבט ער:

The sting of fine-tuning has certainly been lessened if God needed to create a vast multiverse just to get to our little life-conducive universe. This is although the theist might interject, correctly, that a multiverse that includes only one life-permitting universe is itself a fine-tuned life-permitting multiverse. This claim would be vacuous, however, as such a multiverse would be ‘fine-tuned’ for all (or many) possibilities, so that the concept loses power, thus presenting no obvious challenges to chance or multiverse hypotheses

ולגבי די משל וואס @שמן למאור נוצט, שרייבט ער:

That human life is an unpleasant side effect of a universe fine-tuned for cockroaches is plausibly demonstrable. Cockroaches predate and outnumber humans, thrive in varying conditions, and do not – yet – threaten the destruction of their planet with nuclear weaponry. Indeed, humans may destroy themselves through nuclear warfare, possibly catalysed by arguments over which non-existent god granted what disputed piece of land to which group of people. The cockroaches endure, eventually helping to rebuild the injured planet, restoring it to former (pre-human) glories. In actuality, while some cockroaches did seemingly survive the nuclear attack on Hiroshima, today’s sophisticated weaponry would likely destroy them as well. A more promising candidate for survival is the appropriate named Deinococcus radiodurans

דא ענטפערט דר. וויליאם לעין קרעיג אויף @שמן למאור'ס הערה, ובפרט אז מ'זאגט דאך נישט אויף ג-ט אז ער טוהט פעולות הבל (ועיין במו"נ ח"ג פכ"ה, וואס דער רמב"ם האט טאקע געהאלטן אז די וועסטנעס פון די קאַסמאָס איז א ראיה אז אונז זענען נישט תכלית הבריאה).

דר. פּראַנאַי סאַנקלעטשאַ שרייבט:

Over the past 15 to 20 years, more and more papers and books have been published on the Meaning of Life. The work has begun to coalesce into something approaching a recognisable sub-field of Philosophy. One of the foundations of the analytic work is a distinction between the meaning of life and meaning in life. Questions about the meaning of life refer to the question of whether human life as such has a meaning, or whether the universe does. It’s a holistic kind of question. Meaning in life, on the other hand, refers to the ‘individualistic’ question of how and where and whether individuals can find meaning in their own lives

The consensus view is that the two questions are fundamentally distinct and theoretically separate – you can have a meaningful life in a meaningless universe, and vice versa. How robust this separation is I’m not entirely sure

ועיין כאן לגבי אפּטימיסטישע נייהיליזם. וידועים דברי דר. וויקטאר פרענקל.

***

דא רעדט דר. סאַבּיִן האסענפעלדער ארום איבער תכלית העולם און דר. סטיווען וויינבּערג'ס מימרא פון א פיזיקס מבט. זי ברענגט צו וואס דר. וויינבערג האט געזאגט:

In the past it was widely hoped that by studying nature we will find the sign of a grand plan, in which human beings play a particularly distinguished starring role. And that has not happened. I think that more and more the picture of nature, the outside world, has been one of an impersonal world governed by mathematical laws that are not particularly concerned with human beings, in which human beings appear as a chance phenomenon, not the goal toward which the universe is directed

זי זאגט אז, פון א פיזיקס מבט, קען די טעלעאלאגיע פון די יקום זיין "ליעסט עקשאן", אזא סארט מנוחה, אדער צו ווערן מער קאמפּלעקס, אדער דר. ליִ סמאלין'ס געדאנק פון פארמערן שווארצע לעכער (וואס מ'קען זאגן אונזער יקום איז "פיין-טוּנד" דערפאר). זי ברענגט צו פון דר. דוד דייטש'ס קאנסטראקטאר טעאריע אין פיזיקס, אז די תכלית העולם קען זיין צוצוקומען צו א יוניווערסאל קאמפּיוטער.

דא האב איך צוגעברענגט דר. יצחק אסימאוו'ס "נאכטפאל" קורצע סייענס-פיקשאן סיפור. די סיפור ברענגט ארויס ווי א ציוויליזאציע וועלכע האט נאך קיינמאל נישט געזעהן קיין נאכט אויף זייער פּלאנעט, וממילא נישט די שטערנס וכו' וואס צייגן אויף ווי גרויס די יוניווערס איז באמת וממילא זייער אמת'ע שוויית און פחיתות לגבי כל העולם כולו, וואלט אראפ פון זינען ווען זיי דערזעהן זיך פלוצלינג אין נאכט און טינקל מחמת א ליקוי חמה, און זעהן די שטערנס וכו'. ביז אהין האט זיך זיי דאך געדאכט אז זיי זענען די סענטער און עיקר פון די יוּניווערס. דאס'ן צוקומען צו די הכרה איז גאר שווער פאר'ן באשעפעניש. הציץ ונפגע.

דא ברענגט דר. מעט אָ'דאַוּד ארויס ווי ליקוי המאורות האט געגעבן פאר די יוונים בימי בית שני די מעגליכקייט צו אָנהויבן דערגיין די ריכטיגע גרויסקייט פון די סאלאר סיסטעם. און ווי מער מ'זעהט די גרויסקייט און וועסטנעס פון די קאַסמאָס, אלס מער קומט אפיר דעם קאָפּערניקען און מידיאַקריטי פּרינציפּן איבער פחיתות האדם ושאין הוא התכלית. די וועג וויאזוי דאס דארף צוגיין אז דער מענטש זאל זיך פארלירן דערוועגן איז ווען דאס אלעס גייט צו לְאַט לְאַט צוביסלעך בהתפתחות מין האנושי ווי די מענטשהייט ווערט אלס קלוגער און מער פארגעשריטן. (ואפלו עם זה, קען מען דאך זעהן די התנגדות די בליק ברענגט.) איך האב געקלערט אז דאס קען זיין א רמז בהגמרא בסוכה כט. אודות ליקוי המאורות אז דאס קען זיין א שלעכטע סימן (לישראל) ע"ש. והיינו, ווייל דאדורך געבט דאס א מבוא צו רעכענען און אויסחשבונ'ען די וועסטנעס פון די קאַסמאָס, מער ווי וואס דאס מענטשהייט האט געקלערט מקודם בסתם. און דאס קען האבן א נעגאטיווע ווירקונג אויף וויאזוי דער מענטש באטראכט מקומו בהיצור.

דאס איז ביי מיר אביסל ארויסגעקומען בשעת'ן זעהן די לעצטע פילם אין די פּלאנעט פון די עיפּס פרענטשייס - די קעניגרייך פון די פּלאנעט פון די עיפּס. אין די פריערדיגע דריי פילמס (וואו מ'האט ריבּוּטעד און צוריק אָנגעהויבן פון פריש די פרענטשייס), פארציילט דאס ווי מ'האט פראדוצירט א וויירוס וועלכע מאכט אז מאַלפּעס באקומען אינטעלידזשענס ועד כדי שפראך, בשעת דאס האט א טויטליכע עפעקט אויף מענטשן. ולכן גייט צוביסלעך מענטשליכע ציווילאזציע אונטער, וואו די איבערגעבליבענע מענטשן שלאגן זיך מיט די עיפּס, און יעצט אז ס'זענען דא אויפ'ן פּלאנעט צוויי מיני ברואים מיט שכל, און די עיפּס זענען די רוב. די פערטע פילם איז סעט אפאר הונדערט יאר שפעטער, וואו מענטשליכע ציוויליזאציע איז שוין (כמעט כמעט) גענצליך אונטערגעגאנגען. די עיפּס זענען די דאַמינענט מין אויפ'ן פּלאנעט, אבער האבן למעשה נאכנישט קיין געהעריגע טעכנאלאגיע או כתב, און זענען (בערך) וואו דאס מענטשהייט איז געווען טויזענטער יארן צוריק (מיט אפאר חילוקים). אין א סצענע דערין צייגט דאס וואו די פּראטאגאניסט עיפּ (גערופן נאָאַ) קוקט דורך א פארלאזטע טעלעסקאָפּ. די סצענע ווייזט נישט וואס ער זעהט, אבער ברענגט ארויס אט די געדאנק אז ווען מ'האט די שכל צו פארשטיין וואס מ'זעהט, און מ'זעהט ווי ווייט און גרויס די יקום איז באמת לעומת די סענטריק בליק מ'האט געהאט דערויף ביז אהין, האט דאס אַן אפעקט אויפ'ן נפש. 📎 Kingdom of the Planet of the Apes.jpg (איך האב גראדע אויך הנאה געהאט אלס בחור פון טים בּורטאן'ס 2001 פילם אין די פרענטשייס, בעפאר די ריבּוּט אין 2011.)

*

‏‏דא רעדט דר. בּרייען גרין איבער די מאָלטיווערס און סטרינג טעאריע. ער איז דאס מדמה צו ווי יאָהאַנעס קעפּלער האט זיך געוואונדערט פארוואס די וועלט איז פונקט די ווייטקייט פונעם זון. כהיום ווייסן אונז אז ס׳דא מערערע פּלאנעטן מיט אנדערע ווייטקייטן פון זייער זון. די שאלה איז נאר אַן אנטראפּישע אז פארוואס טרעפן אונז זיך אויף א פּלאנעט מיט די ווייטקייט פונעם זון? און אויף דעם איז די תשובה ווייל נאר די ווייטקייט איז נישט צי הייס אדער צי קאלט צו דערלאזן לעבן.

ער ברענגט אויך ארויס אז מכח דעם אז די עקספּענשאן פון די יוּניווערס ווערט שנעלער און שנעלער, וועט אין די ווייטע צוקונפט די ליכטיגקייט פון די שטערענס נישט אָנקומען צום וועלט. און דעמאלטס וועלן אסטראנאמער נישט וויסן פון די גרויסקייט פון די יוּניווערס - זיי וועלן זעהן, אפילו מיט טעלעסקוֺיפּס, א שווארצע הימל. איז טאמער גלייבן זיי נישט די רעקארדס פון די אור-אלטע ציוויליזאציעס, וועלן זיי באמת מיינען אז זיי זענען תכלית היקום.

***

דא רעדט דר. מיטשיִאו קאַקוּ אז הגם די יוּניווערס וועט זיך ענדיגן עפ״י פיזיקס און נישט דערלאזן לעבן, איז אבער יתכן אז דאס מענטשהייט וועט גרייכן דאס מעגליכקייט פון קאנטראלירן ענערגיע אויפ׳ן פּלאַנק סקעיל, וואס דאס וועט דערלאזן אז זיי זאלן קענען אנטלויפן צו א פּאַראַלעל יוּניווערס.

***

לגבי עקסטערע-טערעסטיעלס און די פערמי פּאראדאקס, רעדט דא דר. בּרייען קאַקס איבער הסברים דערויף.

מי אני #

דאס'ן צוקומען צו די הכרה איז גאר שווער פאר'ן באשעפעניש. הציץ ונפגע

לכאורה קען מען טאקע אזוי אויך אריינלערנען פשט אין גמרא חגיגה יד. אז בן זומא האט מטייל געוועהן אין 'פרדס', והציץ ונפגע. וע"ש. לפי הרמב"ם יסודי התורה ד, יג אז 'פרדס' איז 'מעשה בראשית' און 'מעשה מרכבה'. און דארט פארדעם (הלכה י) אז 'מעשה בראשית' איז מדעי היקום. ע"ש. ד. ה. ווי דו ביסט מסביר אז סך הכל די 'הכרה פון די פחיתות פון מענטש אין דעם יקום', קען גורם זיין אן existential crisis, און נפגע ווערן.

אכן דער רמב"ם אליינס אין מורה נבוכים חלק א פרק לב איז מסביר אנדערשט, אז דאס איז צוליב cognitive overload, ד.ה. נישט קענענדיג פראצעסן די קאמפליצירטע 'דאטע', איז גורם 'נפגע' צו ווערן. ע"ש. (ועי' שם הלכה יג). און דאס ווערט געשטיצט דורך היינטיגע פסיכאלאגיע, פאר א מאמר איבער דעם זעה דא. אבער איינמאל מען פראצעסירט די דאטע, פאררעכנט ער די עצם הכרה אלץ פאזיטיוו, (שם הלכה יב): בזמן שאדם מתבונן בדברים האלו ומכיר הגלגל ואדם, ויירא ויפחד, משפלותו ודלותו וקלותו, כשיעריך עצמו לאחד מהגופות הקדושים הגדולים, וימצא עצמו שהוא ככלי מלא בושה וכלימה ריק וחסר. וע"ש. און זעה דא אז דאס קען טאקע צוברענגן צו ענווה, און העלפן אנדערע. ע"ש.

ריכטיג. ובכלל האט דער רמב"ם נישט געהאלטן פון די לאָווקרעפטיען עקזיסטענשאל קאַסמיקיסם פילאזאפיע, צו וועלכעס איך האב מדמה געווען אט די געדאנק דא פון הציץ ונפגע ביים "נאכטפאל". מיינענדיג, ווי ארויסגעברענגט אין מיין ארטיקל אין מייסטערווערק, נוצט דער רמב"ם גאר בכלל די אנערקענונג פון די וועסטנעס פון די יקום און דאס אז דאס מענטשהייט איז אויסדרוקליך נישט תכלית היקום, אלס א פּערספּעקטיוו צו העלפן דעם מענטש אין זיין עקזיסטענשאל פראבלעם מיט'ן פראבלעם פון שלעכטס. ווארום, ווי די מפרשים זענעם מסביר במו"נ ח"ג פי"ג, אויב דער מענטש אנערקענט אז ער איז נישט תכלית ועיקר היקום באמת, און די יקום איז אסאך ברייטער פון אים און זיין אַנטראָפּאָסענטריק מבט לגמרי, דאן שוואכט דאס אפ די תלונה פנעם מענטש אז "פארוואס קומט זיך אים ל"ע ליידן?"פונקט אזוי ווי עס איז דאך שוואכער מעיקרא די תלונה אז בע"ח ליידן. (און דאס איז על אף דאס וואס ער זאגט פריער בח"א פל"א אז עס זענען טאקע באמת בכלל דא גבולים וואס דער מענטש קען פון דארט און ווייטער לגמרי נישט משיג זיין.) ווי דר. בנימין קאַנראָי שרייבט במשנת הרמב"ם:

Intellectual perfection, not any kind of worldly doing well, is true happiness, and worldly ills are powerless to take it away. When a person comes to know God as perfectly as possible, they will reject egocentrism and anthropocentrism and stop believing that either themselves or the human species is the most important thing in the universe (III.12; III.13). But precisely by ceasing to worry about their own flourishing, and adopting a perspective closer (in certain limited respects) to God’s, they will flourish

עס איז מן הראוי לציין צו וואס דר. אלפרעד עברי שרייבט לגבי מו"נ ח"א פל"א ופל"ב:

In chapters 31 and 32 Maimonides makes the point, often reiterated elsewhere, that there are limits to what the human intellect can apprehend, assertions about things concerning which demonstrative proofs cannot be given. Maimonides is thinking mostly of metaphysical propositions and, relying on a cryptic talmudic passage, praises Rabbi Aqiba for recognizing the limits of such speculation

‏דא האב איך צוגעברענגט ווי ״יראת ה׳״ לויט׳ן רמב״ם איז די געדאנק פון awe על הבריאה.

***

און אז מ׳האט דערמאנט פּלאנעט פון די עיפּס, איז דאס וואס דער גבעת שאול שרייבט בפ׳ בהר, לגבי דעם אז מ׳קען מפרש זיין די פסוק בישעיה (יא ו) וגר זאב עם כבש וגו׳ כפשוטו:📎 IMG_7769.jpeg ער זאגט דארט אויך אז מ׳קען אפלערנען שיטת שמואל דאין בין עוה״ז לימות המשיח אלא שיעבוד מלכיות בלבד, אז דאס איז נאר לגבי זאכן וואס גייען נתחדש ווערן לגמרי. משא״כ לגבי דברים שכבר היו ופסק, כגון הדברים בגן עדן לאדה״ר. (ווי אויך וועט דאס נאר זיין באר״י ולא בחו״ל.) ועיין בתפארת יהונתן בפ׳ נח אז בע״ח האבן געהאט דעת פאר׳ן מבול ע״ש.

***

‏דא האב איך צוגעברענגט דער דייטשע פילאזאף פיליפּ מיינלאנדער׳ס שיטה בתכלית העולם:

עס איז באקאנט אז פּאנטעאיזם איז די דאקטרין אז ״נאטור = ג-ט״ והיא הוא, זיי זענען איינס און דאס זעלבע. פּאנדעאיזם איז די דאקטרין אז בעת הבריאה האט זיך ג-ט מבטל געווען בתוך הבריאה און דערנאך איז היא הוא. דא האב איך צוגעברענגט לגבי דעם ״טויט פון גאט״ געדאנק:

מי אני #

אז מ׳דערמאנט די געדאנק אז עס איז נמנע אף מהא-ל צו באגיין זעלבסטמארד און זיך אליינס פארטיליגן, האב איך אויבן צוגעברענגט דעם רמב״ם במו״נ ח״ג פט״ו אז לדידן איז דאס אז ג-ט זאל זיך מגשם זיין אויך מכּתּ הנמנעות משא״כ להנוצרים איז עס נישט נמנע, און איז דאך א חלק פון זייער גלויבונג בישו. איז מיר געווען אינטרעסאנט צו זעהן אז דער קריסטליכער טעאלאג דר. טאמאס אלטיזער האט געהאלטן, און גאר פון א קריסטליכער טעאלאגישע פּערספּעקטיוו, אז גאט האט זיך ממש און ליטעראל זעלבסט-פארטיליגט ביי הריגת ישו, וואס דאן איז גאט געווארן פשוט איינס מיט נאטור כשפינאזע און נישט מער. און דאס איז נישט אין א מעטאפרישן זין אזוי ווי מאמרו של ניטשע, נאר ממש. און ווי ער שרייבט:
‏

To confess the death of God is to speak of an actual and real event, not perhaps an event occurring in a single moment of time or history, but notwithstanding this reservation an event that has actually happened both in a cosmic and in a historical sense

‏(דאס דערמאנט א משהו פון הרב דר. מיכאל אברהם׳ס שיטה אז בהעבר איז טאקע געווען א התערבות מהאלקים בהעולם, אבער כהיום האט זיך ג-ט אפגעזאגט דערפון זייענדיג אז דאס מענטשהייט דארף שוין צו זיין גענוג מעטשור זיך אליינס אַן עצה צו געבן לפי חקי הטבע המנהלים את העולם.)

לויט דער רמב״ם וקהל מאמיני ישראל איז אזא זאך מכּתּ הנמנעות אף להא-ל. ביי די נוצרים, וואס דארפן צוקומען צו הגשמה בתוך דתיהן ואמונתן, קען אויסקומען אז זיי זאלן אָננעמען אז דאס איז יא מכּתּ האפשרי פאר א כל יכול המחוייב המציאות.

דער דייטשער פילאזאף פיליפ בּאַץ/מיינלאנדער האט דאס גענוצט, עכ״פ אלס משל, לגבי די בריאה. והיינו, אז די בריאה על הכלל ציהט ווי מער זיך מדמה זיין לְקוֺנָהּ מיט דעם און זוכט צוצוקומען לאַיִן, אזוי ווי ״גאט״ וואס איז געווארן, אדער ווערט צוביסלעך, ״אַיִן״ דורך די בריאה, וועלכע גייט אויך צוביסלעך ‏אהין לאַיִן. דאס טויט ואפס איז דאס שטרעבונג פונעם לעבן און היקום כולה, און וואו זי זוכט אָנצוקומען.

דאס גייט אין איינקלאנג מיט וואס אַרטור שׁאָפּענהאַוּער, וועלכער איז געווען א שטארקער איינפלוס אויף מיינלאנדער, האט געזאגט אז דער מענטש פיהלט דאס בעסטע ווען ער איז קרוב למיתה ואַיִן, והיינו פאר ער שלאפט איין (וואס דאס איז דאך אחד מששים במיתה כבברכות נז:). וויבאלד דאס איז די ״רצון״ פון היקום כולה. דאס איז תכלית הבריאה - דאס איז וואס ג-ט האט ״געוואלט״ און איז די סיבה פארוואס ער האט באשאפען די וועלט; ווייל אנדערש איז עס מן הנמנע פאר אים אָנצוקומען צו די מטרה.

ועיין כאן איבער די לאגיק וכו׳ פון מיינלאנדער׳ס שיטה.

‏מיינלאנדער איז געווען א נאה דורש ונאה מקיים דערין, און ער האט זיך אליינס געהאנגען ל"ע, נאכ'ן דרוקן זיין בוך.

דאס קען געבן א נייעם באדייט אין דעם (ישעיה סג ט) בכל צרתם לו צר: דאס צער אינעם וועלט בשעת'ן גיין לאַיִן, איז די צער (כביכול) פון גאט ממש.