מי אני
צוצוענדיגן בענין זה פון סאשעל קאַנסטראָקשעניזם, איז די יו״ט שבועות האט מיר דער איד צו וועמען מ׳האט געשטעלט די פראגע פון ״זאג נאר, דו גלייבסט אין ג-ט?״, מיר געזאגט אז איך בין א חכם. ווען איך האב אים געזאגט אז עס איז נישט בעצם אזוי און צום מערסטענסט זעהט עס אפשר אויס ווי איך קען און אז מיין מעלה איז צום מערסטענסט אז איך וויל קענען חכמה וכמו שכתב הרבינו יונה בריש פ״ד באבות, האט ער מיר גע׳ענטפערט אז ״דא, וביחס צו אונז, ווערסטו גערעכענט ווי א חכם.״
דאס האט מיר געמאכט טראכטן אז דער רמב״ם ענדיגט דאך צו דעם מו״נ אז די העכסטע סארט שלימות איז שלימות בהשגת שכליית, און נאך העכער ווי שלימות במידות (פּער סע), וויבאלד דאס איז נישט אָנגעוואנדן ביחס צו אנדערע אינעם געזעלשאפט - ״היא לו לבדו [ולא לזולתו] ובעבורה יזכה לקיום הנצחי ובה האדם אדם״ ע״ש. דא האב איך צוגעברענגט אז ווי מער חכמה מ׳איז קונה, אלס מער אנערקענט מען דעם אינפיניטי פון חכמה און אז אין די לימיט האט מען דערפון 0.
ונמצא מזה אז עס זענען לכאורה פארהאן צוויי וועגן פון ווערן גערעכענט א ״חכם״: אַן אבּיעקטיווער וועג און א מער סאבּיעקטיווער וועג עפ״י סאשעל קאַנסטראָקשעניזם. והיינו, די אבּיעקטיווער וועג איז ווי מער דער מענטש האלט נענטער אינעם לימיט צו 0 (וכעין מה שכתב הרמב״ם לגבי שלימות יותר של אדם בהשגת שלולי התוארים מאת הא-ל, במו״נ ח״א פנ״ט). דערנאך איז דא די סאָבּיעקטיווער וועג עפ״י סאשעל קאַנסטראָקשעניזם וואס ווען ער ווערט גערעכענט א חכם ביי די שׁעירד עסאָמפּשענס פונעם געזעלשאפט, איז ער טאקע א ״חכם״.
עס קומט אויס אז לפי די צווייטע וועג איז יא דא א חלק ״זולתו״ אין דעם - פונקט ווי ווערן פארעכענט א ״גוטער מענטש״ ושלם במדות וועט זיך ווענדן לפי וואס די געזעלשאפט מאכט אפ און עסיוּמד.
"דו גלייבסט אין ג-ט?"
470 פאסטס אין ארכיוו · אשכול #16036
בעצם איז אזוי משמע אין מסילת ישרים פכ״ב. מיינענדיג, אז ס׳קען זיך שטעלן א חקירה אז טאמער האלט דער מענטש באמת ביי זיך אז ער איז גארנישט, אבער ער האלט אז אנדערע זענען ״נאך מער גארנישט״ ווי ער, איז ער א בעל גאוה? פונעם מסילת ישרים קומט ארויס אז יא ע״ש. (און דאס איז טאקע די געדאנק: אז דו ביסט גארנישט איז דאך נישט שייך צו זיין ״נאך מער גארנישט״. וכעין די וויץ דזשאָרדזש אָרוועל׳ס ענימעל פאַרם: ״אלע בהמות זענען אייניג, אבער אפאר בהמות זענען מער אייניג ווי אנדערע.״)
והאמת בזה איז אז בנוגע חכמה וחכם איז אפילו פון אַן אבּיעקטיוו מבט דאס אזוי, ואפילו ביחס צו אנדערע. מיינענדיג, ווי צוגעברענגט פון שטיינבערג׳ס טרייאַרכיק טעאריע פון אינטעליגענץ איז דאס געדאנק פון ״אינטעליגענץ״ והגדרתה צוטיילט אויף דריי מינים: אנאליטיק, קריעיטיוו, און פּראקטיש. דערנאך זענען דא נאך מאדעלן, ווי דר. האַוּערד גאַרדנער האט עס צוטיילט אין צו אכט סוגים והם:
1). מוזיק - א חוש דערצו
2). וויזשוּעל-ספּעישעל - פארשטיין צו יחס במקום איין זאך צו א צווייטן
3). לינגוּאיסטיק/שפראך - פארשטיין צו רעדן, שרייבן און קונסטווערק דערין, און ארויסהאבן כוונת המחבר
4). לאגיש/מאטעמאטיש - רעכענען און טראכטן (כעין שטיינבערג׳ס אנאליטיק חכמה)
5). אטלעטיש/פיזיש - פארשטיין צו זיין אייגן גוף וויאזוי עס רוקט זיך פונקטליך און דאס פיהלן אטאמאטיש
6). אינטערפּערסאנאל/סאציאל - וויאזוי זיך אומצוגיין און אויסקומען מיט מענטשן וכו׳
7). אינטראַפּערסאנאל/אינטראספּעקשאן - ארויסהאבן זיין אייגן נפש (פסיכאלאגיש)
8). נאטורליך - פארשטיין און א חוש צו נאטור און די בריאה
צו דעם האט מען צוגעלייגט אנדערע ווי: א חוש צו אויסלערנען אנדערע, א חוש צו דידזשיטעל און קאמפּיוטערס, הומאר, קאכן, און פארשטיין צום אנדערן מין [מענער צו פרויען אדער פרויען צו מענער וכו׳] און געשלעכט.
הכלל, ״חכמה ואינטעליגענץ״ איז מתפצל לכמה ענפים סוגים ומינים. איז דאס וואס א מענטש איז מער א ״חכם״ ווי א צווייטן אין איין דאָמעין, איז דער צווייטער מער ״חכם״ ווי אים אין אַן אנדערן. ומה לו להתיהר?
ובכלל, ווי דער מסילת ישרים בעצם ברענגט דארט ארויס, איז ווי מער חכמה מ׳איז קונה אלס מער זעהט מען אז מ׳האט 0 דורכ׳ן לימיט הנ״ל. איז געבט די סברא מיט זיך נישט צו האלטן גרויס. און מ׳האלט זיך פשוט גרעסער פון אנדערע פשוט ווייל זיי האבן דאס נישט איינגעזעהן? דאס איז כעין ווי אַן ערוואקסענער באטראכט צוויי קליינע קינדער וואס איינער האלט זיך גרעסער פונעם צווייטן ווייל ער איז שטערקער ווי אים. אבער דער ״שטערקערער״ איז בערך די זעלבע שוואך ווי דעם צווייטן ביחס צום דרויסענדיגער ערוואקסענער. און דער ערוואקסענער לאכט טאקע פונעם ״שטערקערער״ קינד׳ס גאוה דערין - פון א דרויסענדיגער בליק איז דאס אילאגיש. וכן הוא לגבי חכמה, וואס דאס איז די אביעקטיווער יחס וואס מאכט אויס מ׳דארף קלערן ביחסה. (ובכלל ידוע אז עפּיסטעמיק יוּמיליטי, צוקומען צו א הכרה וענווה אז מ׳קען טאקע גארנישט ביחס צו חכמה בכללה, קען שוין אליינס זיין א סימן פון חכמה. ואגב, אז איך האב פריער צוגעגליכן דעם קאלקולוס לימיט ביי חכמה צו א שלימות אין ווי מער א הכרה אין שילולי התוארים מהא-ל וואס דער רמב״ם דערמאנט במו״נ ח״א פנ״ט, קען מען זאגן נאך מער. והיינו, אז דארט זאגט דער רמב״ם לגבי תוארים על הא-ל ״אם כן השתיקה יותר ראויה וההסתפקות בהשגת השכלים, כמו שצוו השלמים ואמרו (תהלים ד ה) אמרו בלבבכם על משכבכם ודומו סלה״ ע״ש. און אויב ביי חכמה איז דאס זעלבע, דאן געבט דאס נאך א פשט אין (אבות ג יג, ועיין בפסחים צט.) סייג לחכמה שתיקה ע״ש. והיינו, אז פונקט ווי לגבי תוארים על הא-ל וואס שלימות איז אז מ׳אנערקענט אז מ׳דארף ווי מער שולל זיין ולכן שווייגן לגבי זאגן מ׳אנערקענט דאס אין א פאזיטיוון אופן, כן הוא לגבי חכמה בכלליות: שווייגן לגבי זיך האלטן א חכם וקנין בחכמה בכלל.)
והאמת בזה איז אז בנוגע חכמה וחכם איז אפילו פון אַן אבּיעקטיוו מבט דאס אזוי, ואפילו ביחס צו אנדערע. מיינענדיג, ווי צוגעברענגט פון שטיינבערג׳ס טרייאַרכיק טעאריע פון אינטעליגענץ איז דאס געדאנק פון ״אינטעליגענץ״ והגדרתה צוטיילט אויף דריי מינים: אנאליטיק, קריעיטיוו, און פּראקטיש. דערנאך זענען דא נאך מאדעלן, ווי דר. האַוּערד גאַרדנער האט עס צוטיילט אין צו אכט סוגים והם:
1). מוזיק - א חוש דערצו
2). וויזשוּעל-ספּעישעל - פארשטיין צו יחס במקום איין זאך צו א צווייטן
3). לינגוּאיסטיק/שפראך - פארשטיין צו רעדן, שרייבן און קונסטווערק דערין, און ארויסהאבן כוונת המחבר
4). לאגיש/מאטעמאטיש - רעכענען און טראכטן (כעין שטיינבערג׳ס אנאליטיק חכמה)
5). אטלעטיש/פיזיש - פארשטיין צו זיין אייגן גוף וויאזוי עס רוקט זיך פונקטליך און דאס פיהלן אטאמאטיש
6). אינטערפּערסאנאל/סאציאל - וויאזוי זיך אומצוגיין און אויסקומען מיט מענטשן וכו׳
7). אינטראַפּערסאנאל/אינטראספּעקשאן - ארויסהאבן זיין אייגן נפש (פסיכאלאגיש)
8). נאטורליך - פארשטיין און א חוש צו נאטור און די בריאה
צו דעם האט מען צוגעלייגט אנדערע ווי: א חוש צו אויסלערנען אנדערע, א חוש צו דידזשיטעל און קאמפּיוטערס, הומאר, קאכן, און פארשטיין צום אנדערן מין [מענער צו פרויען אדער פרויען צו מענער וכו׳] און געשלעכט.
הכלל, ״חכמה ואינטעליגענץ״ איז מתפצל לכמה ענפים סוגים ומינים. איז דאס וואס א מענטש איז מער א ״חכם״ ווי א צווייטן אין איין דאָמעין, איז דער צווייטער מער ״חכם״ ווי אים אין אַן אנדערן. ומה לו להתיהר?
ובכלל, ווי דער מסילת ישרים בעצם ברענגט דארט ארויס, איז ווי מער חכמה מ׳איז קונה אלס מער זעהט מען אז מ׳האט 0 דורכ׳ן לימיט הנ״ל. איז געבט די סברא מיט זיך נישט צו האלטן גרויס. און מ׳האלט זיך פשוט גרעסער פון אנדערע פשוט ווייל זיי האבן דאס נישט איינגעזעהן? דאס איז כעין ווי אַן ערוואקסענער באטראכט צוויי קליינע קינדער וואס איינער האלט זיך גרעסער פונעם צווייטן ווייל ער איז שטערקער ווי אים. אבער דער ״שטערקערער״ איז בערך די זעלבע שוואך ווי דעם צווייטן ביחס צום דרויסענדיגער ערוואקסענער. און דער ערוואקסענער לאכט טאקע פונעם ״שטערקערער״ קינד׳ס גאוה דערין - פון א דרויסענדיגער בליק איז דאס אילאגיש. וכן הוא לגבי חכמה, וואס דאס איז די אביעקטיווער יחס וואס מאכט אויס מ׳דארף קלערן ביחסה. (ובכלל ידוע אז עפּיסטעמיק יוּמיליטי, צוקומען צו א הכרה וענווה אז מ׳קען טאקע גארנישט ביחס צו חכמה בכללה, קען שוין אליינס זיין א סימן פון חכמה. ואגב, אז איך האב פריער צוגעגליכן דעם קאלקולוס לימיט ביי חכמה צו א שלימות אין ווי מער א הכרה אין שילולי התוארים מהא-ל וואס דער רמב״ם דערמאנט במו״נ ח״א פנ״ט, קען מען זאגן נאך מער. והיינו, אז דארט זאגט דער רמב״ם לגבי תוארים על הא-ל ״אם כן השתיקה יותר ראויה וההסתפקות בהשגת השכלים, כמו שצוו השלמים ואמרו (תהלים ד ה) אמרו בלבבכם על משכבכם ודומו סלה״ ע״ש. און אויב ביי חכמה איז דאס זעלבע, דאן געבט דאס נאך א פשט אין (אבות ג יג, ועיין בפסחים צט.) סייג לחכמה שתיקה ע״ש. והיינו, אז פונקט ווי לגבי תוארים על הא-ל וואס שלימות איז אז מ׳אנערקענט אז מ׳דארף ווי מער שולל זיין ולכן שווייגן לגבי זאגן מ׳אנערקענט דאס אין א פאזיטיוון אופן, כן הוא לגבי חכמה בכלליות: שווייגן לגבי זיך האלטן א חכם וקנין בחכמה בכלל.)
מי אני😉צו דעם האט מען צוגעלייגט אנדערע ווי: א חוש צו אויסלערנען אנדערע, א חוש צו דידזשיטעל און קאמפּיוטערס, הומאר, קאכן, און פארשטיין צום אנדערן מין [מענער צו פרויען אדער פרויען צו מענער וכו׳] און געשלעכט.
😂
א חכם האט מיר געפרעגט אז ווי ווייט גייט די סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם אין די ענינים? גייט מען אויך זאגן אז אין וואס, לדוגמא, די מאָרמאָנס גלייבן איז נישט שטותים, ווייל אין זייער געזעלשאפט איז דאס די הסכמת הכלל?
די געדאנק דערפון איז אז ״איה״נ״. ווי דר. דוד עלדער-וואַס שרייבט איז דאס בעצם א פּאָסטמאַדערניסט מהלך, וואס גייט מיט א מער לויזערע קאנצעפּט פונעם געדאנק פון ״אמת״, און האט טאקע קלאנגען פון די מהלך פון (פּראָטאַגאָראס׳ס) רעלעטאוויזם. ער אליין איז טאקע אינעם בוך עוסק באריכות וויאזוי סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם קען גיין אין איינקלאנג און צוזאמען מיט א מער אבּסאלוטע ריעליסט מהלך.
און נאך טיפער, דאס איז הכל מודים אז עס איז דא א רעאליטעט וואו די מאָרמאָנס האלטן אזוי; דאס איז אַן עמפּירישע פאקט לכל הדיעות. וואס דאס זאגט פשוט איז אז פאר זיי בתוכם ווערט דאס, אין זייער געזעלשאפט וואס זיי אלע נעמען דאס אָן אין זייער שפראך און רעדן צווישן זיך, א מציאות ממש.
ואפשר לומר עוד בזה אז עס איז יתכן צו מאכן א שטיקל חילוק צווישן מושכלות און מפורסמות/״מוסכמות״. והיינו, ווי דער רמב״ם איז מגדיר במו״נ ח״א פ״ב, איז דא א חילוק צווישן ״מושכלות״, והיינו די סארט מדע פון פאקטן וכדומה אויף וואס ס׳איז חל די הגדרה פון ״אמת או שקר״, און ״מפורסמות״ וואס זענען בהסכמת בני אדם, והיינו די סארט מדע און פאקטן וכדומה אויף וואס ס׳איז חל די הגדרה פון ״טוב או רע/נאה או מגונה״ ע״ש. די שאלה איז וואו פונקטליך איז די אפטייל צווישן די צוויי?
מ׳קען דאס פארשטיין מיט אזא סארט משל: לו יצוייר אז יעדער איינער בעולם מאכט אפ מאיזה סיבה אז 1+1=3, ווערט דאס דעמאלטס מחמת סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם די מציאות ממש? דאס אז 1+1=2 און 1+1≠3 איז דאך בוודאי פון די מושכלות. און פשוט אלס סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם ווערט דאס יעצט אויס ״אמת״ און די מציאות?! אתמהה. דא איז אבער וואו די באקאנטע מימרא פון פרידריך ניטשע קען אריינקומען, ״עס זענען נישטא קיינע פאקטן, נאר פירושים פון פאקטן.״ והיינו, אינעם, בפרט אלגעמיינער, ״לעבנסוועלט״ פונעם מענטש, ומהאדם אל קצתו, זענען די אמת פון די ריינע מושכלות נישט נוגע - עס איז נאר די אָנגענומענע פראקטישע ״פירוש״ בהחיים ובהחברותא וואס די פאקט או מושכל האט וואס איז נוגע. ולכן, ממבט המושכל עצמה טוישט זיך טאקע נישט די ״אמת״ פון 1+1=2 על אף אז די סאָשעל קאַנסטראָקשען דא זאגט אז עס 1+1=3. אבער, אינעם אלגעמיינעם פראקטישן לעבנסוועלט וואו יעדער האט אָנגענומען אז 1+1=3 איז דאס טאקע די מציאות בחיי יום יומי שלו. (צי ס׳וועט זיך אויסארבעטן פאר א געזעלשאפט וואס נעמט אָן אזוי, איז אַן עקסטער שאלה…)
אין אנדערע ווערטער, קען מען דאס באטראכטן ווי וואו מושכלות זענען אינעם שפראך און אלגעמיינעם לעבנסוועלט פונעם חיי החברותא, איז דא א פגישה און די בּאַוּנדעריס ווערן למעשה פארוואסערט צווישן מושכל ומפורסם/מוסכם.
ולכאורה קען מען דאס נוצן צאמצושטעלן דאס געדאנק פונעם אָננעמען א מער ראציאנאלישער רמב״ם׳יסטישע צוגאנג צו אמונות יהדות אין אלגעמיין און פונדעסטוועגן אָנהאלטן, אויף אַן ״אמת״, א ״רעבשייעבערעבמשה״ אידישקייט. והיינו, ער קען אָננעמען במושכל (מער-ווייניגער) גישת הרמב״ם אז דאס אלעס איז איין שטיק שטות און סוּפּערסטישאן. אבער אין דאס לעבנסוועלט פון זיין געזעלשאפט, וואס נעמט דאס אלעס אָן און געבט דאס אַן ״אמת״ וממשות ממש, קען ער ב״אמת״ ובאמת זינגען (ולכאורה אפילו ווען ער איז אליינס) מיט א דביקות און טרערן ״ר׳ ישעיה בן רבי משה, ר׳ ישעיה בן רבי משה, פועל פאר כלל ישראל״, ווייל עס איז טאקע יא אמת ממש אין זיין לעבנסוועלט ועפ״י הנ״ל.
און ווי א חבר האט מיר געזאגט אז ער איז געזעצן ביי א ג׳ אייר יארצייט סעודה און איינער האט דארט געפרעגט, ״דו האלטסט אז ר׳ ישעיה איז דא?״ האט אים יענער גע׳ענטפערט, ״דא זיצן הונדערטער אידן אזוי אויף דעם. איז ער דען נישטא?״ ולפי הנ״ל (אפגעזעהן צי יענער האט דאס געמיינט צי נישט) אעז די כוונה נאך טיפער: אט די הסכמה פון די הונדערטער אידן, ״מאכט״ דאס טאקע די מציאות פשוטו כמשמעו (אָן אריינברענגען ״העכערע ענינים״ אדער מיסטיסיזם). ודון מינה ואוקי אשארא.
ואיה״נ אז דאס רירט אָן אויפ׳ן געדאנק פונעם הגדרה פון ״אמת״ עפ״י די פּראגמאטישע טעאריע פון אמת, וואס ווי וויליאם דזשעימס האט דאס מגדיר געווען איז ״אמת״ דאס וואס קומט ארויס און איז קאנפירמד פון די נוצליכקייט פאר׳ן מענטש לבסוף פון די פּראפּאזישאנס וואס מ׳האט מעיקרא אָנגענומען, פונקט אזוי ווי ״ריכטיג״ אין דעם ביחס צו התנהגותו של אדם און וואס מ׳גייט לבסוף שאצן און דזשאָדזשן מעשיו. (א חילוק והשוואה אין דעם צווישן ״מושכלות״, שעליהם חל ״אמת״ כנ״ל, און ״מפורסמות״, שעליהם חל ״נאה וטוב״.)
אין אנדערע ווערטער, ער קען ליגן אין די סארט קולטוראלישע "אמת" מכח דעם סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם דערפון. אבער, ווי געזאגט בריש האשכול, איז אבער טעארעטיש זאל ער אלס ליגן להבין המושכלות כמו שהם מכח אמת אלס מושכל, ווייל להרמב"ם ואריסטו איז דאס די מעלה פונעם אדם שיש לו נפש משכלת.
ובכלל, אין זייער רעצענזיע אויף דר. עלדער-וואַס׳ס בוך, געבן זיי טאקע פאר סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם א מער כעין בּיהעיוויאריסט הסבר, וכעין וואס איך האב געשריבן אויבן לגבי דאס צוגאנג צו א רעליגיעזע לעבן:
און אז מ׳האט דערמאנט די השלכות פון סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם לגבי מאראלישע ריעליזם, טענה׳ט דארט הרב דר. אברהם לגבי גישת הרמב״ם בזה:
ועיין בביאור מלות הגיון להרמב״ם(?) (שער ח) וואו ער שרייבט אז ״כי חסד המטיב ביותר נכבד נאה ומקובל״ איז פון די מפורסמות. ועיין ברמבמ״ן שם אז די געדאנק דערפון איז אז המפורסם אינו צריך ראיה און עס איז אינעיט אינעם מענטש אזוי צו פארשטיין (און דאס דערמאנט פון סקראט׳ס שיטה פון אַנאַמנעסיס לגבי המושכלות).
***
דא ברענגט דר. נעמי סיידמאן, אליינס אַן OTD, ארויס אז אין אסאך פעלער זענען דאס וואס שטופן אינטעלעקטשואלע מאטיוון פאר׳ן ווערן OTD, מכח דעם ווייל מ׳שטעלט מעיקרא צו שטארק צאם אמונה וקיום המצות. זי ברענגט דארט אויך ארויס די געדאנק פון דר. זלמן נוּפיִלד אז ס׳איז בדרך כלל קיינמאל נישט ריין אינטעלעקטשועל.
***
דר. יגאל בן-נון זאגט דא אין זיין לעקציע איבער היסטוריה היהדות:
די געדאנק דערפון איז אז ״איה״נ״. ווי דר. דוד עלדער-וואַס שרייבט איז דאס בעצם א פּאָסטמאַדערניסט מהלך, וואס גייט מיט א מער לויזערע קאנצעפּט פונעם געדאנק פון ״אמת״, און האט טאקע קלאנגען פון די מהלך פון (פּראָטאַגאָראס׳ס) רעלעטאוויזם. ער אליין איז טאקע אינעם בוך עוסק באריכות וויאזוי סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם קען גיין אין איינקלאנג און צוזאמען מיט א מער אבּסאלוטע ריעליסט מהלך.
און נאך טיפער, דאס איז הכל מודים אז עס איז דא א רעאליטעט וואו די מאָרמאָנס האלטן אזוי; דאס איז אַן עמפּירישע פאקט לכל הדיעות. וואס דאס זאגט פשוט איז אז פאר זיי בתוכם ווערט דאס, אין זייער געזעלשאפט וואס זיי אלע נעמען דאס אָן אין זייער שפראך און רעדן צווישן זיך, א מציאות ממש.
ואפשר לומר עוד בזה אז עס איז יתכן צו מאכן א שטיקל חילוק צווישן מושכלות און מפורסמות/״מוסכמות״. והיינו, ווי דער רמב״ם איז מגדיר במו״נ ח״א פ״ב, איז דא א חילוק צווישן ״מושכלות״, והיינו די סארט מדע פון פאקטן וכדומה אויף וואס ס׳איז חל די הגדרה פון ״אמת או שקר״, און ״מפורסמות״ וואס זענען בהסכמת בני אדם, והיינו די סארט מדע און פאקטן וכדומה אויף וואס ס׳איז חל די הגדרה פון ״טוב או רע/נאה או מגונה״ ע״ש. די שאלה איז וואו פונקטליך איז די אפטייל צווישן די צוויי?
מ׳קען דאס פארשטיין מיט אזא סארט משל: לו יצוייר אז יעדער איינער בעולם מאכט אפ מאיזה סיבה אז 1+1=3, ווערט דאס דעמאלטס מחמת סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם די מציאות ממש? דאס אז 1+1=2 און 1+1≠3 איז דאך בוודאי פון די מושכלות. און פשוט אלס סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם ווערט דאס יעצט אויס ״אמת״ און די מציאות?! אתמהה. דא איז אבער וואו די באקאנטע מימרא פון פרידריך ניטשע קען אריינקומען, ״עס זענען נישטא קיינע פאקטן, נאר פירושים פון פאקטן.״ והיינו, אינעם, בפרט אלגעמיינער, ״לעבנסוועלט״ פונעם מענטש, ומהאדם אל קצתו, זענען די אמת פון די ריינע מושכלות נישט נוגע - עס איז נאר די אָנגענומענע פראקטישע ״פירוש״ בהחיים ובהחברותא וואס די פאקט או מושכל האט וואס איז נוגע. ולכן, ממבט המושכל עצמה טוישט זיך טאקע נישט די ״אמת״ פון 1+1=2 על אף אז די סאָשעל קאַנסטראָקשען דא זאגט אז עס 1+1=3. אבער, אינעם אלגעמיינעם פראקטישן לעבנסוועלט וואו יעדער האט אָנגענומען אז 1+1=3 איז דאס טאקע די מציאות בחיי יום יומי שלו. (צי ס׳וועט זיך אויסארבעטן פאר א געזעלשאפט וואס נעמט אָן אזוי, איז אַן עקסטער שאלה…)
אין אנדערע ווערטער, קען מען דאס באטראכטן ווי וואו מושכלות זענען אינעם שפראך און אלגעמיינעם לעבנסוועלט פונעם חיי החברותא, איז דא א פגישה און די בּאַוּנדעריס ווערן למעשה פארוואסערט צווישן מושכל ומפורסם/מוסכם.
ולכאורה קען מען דאס נוצן צאמצושטעלן דאס געדאנק פונעם אָננעמען א מער ראציאנאלישער רמב״ם׳יסטישע צוגאנג צו אמונות יהדות אין אלגעמיין און פונדעסטוועגן אָנהאלטן, אויף אַן ״אמת״, א ״רעבשייעבערעבמשה״ אידישקייט. והיינו, ער קען אָננעמען במושכל (מער-ווייניגער) גישת הרמב״ם אז דאס אלעס איז איין שטיק שטות און סוּפּערסטישאן. אבער אין דאס לעבנסוועלט פון זיין געזעלשאפט, וואס נעמט דאס אלעס אָן און געבט דאס אַן ״אמת״ וממשות ממש, קען ער ב״אמת״ ובאמת זינגען (ולכאורה אפילו ווען ער איז אליינס) מיט א דביקות און טרערן ״ר׳ ישעיה בן רבי משה, ר׳ ישעיה בן רבי משה, פועל פאר כלל ישראל״, ווייל עס איז טאקע יא אמת ממש אין זיין לעבנסוועלט ועפ״י הנ״ל.
און ווי א חבר האט מיר געזאגט אז ער איז געזעצן ביי א ג׳ אייר יארצייט סעודה און איינער האט דארט געפרעגט, ״דו האלטסט אז ר׳ ישעיה איז דא?״ האט אים יענער גע׳ענטפערט, ״דא זיצן הונדערטער אידן אזוי אויף דעם. איז ער דען נישטא?״ ולפי הנ״ל (אפגעזעהן צי יענער האט דאס געמיינט צי נישט) אעז די כוונה נאך טיפער: אט די הסכמה פון די הונדערטער אידן, ״מאכט״ דאס טאקע די מציאות פשוטו כמשמעו (אָן אריינברענגען ״העכערע ענינים״ אדער מיסטיסיזם). ודון מינה ואוקי אשארא.
ואיה״נ אז דאס רירט אָן אויפ׳ן געדאנק פונעם הגדרה פון ״אמת״ עפ״י די פּראגמאטישע טעאריע פון אמת, וואס ווי וויליאם דזשעימס האט דאס מגדיר געווען איז ״אמת״ דאס וואס קומט ארויס און איז קאנפירמד פון די נוצליכקייט פאר׳ן מענטש לבסוף פון די פּראפּאזישאנס וואס מ׳האט מעיקרא אָנגענומען, פונקט אזוי ווי ״ריכטיג״ אין דעם ביחס צו התנהגותו של אדם און וואס מ׳גייט לבסוף שאצן און דזשאָדזשן מעשיו. (א חילוק והשוואה אין דעם צווישן ״מושכלות״, שעליהם חל ״אמת״ כנ״ל, און ״מפורסמות״, שעליהם חל ״נאה וטוב״.)
אין אנדערע ווערטער, ער קען ליגן אין די סארט קולטוראלישע "אמת" מכח דעם סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם דערפון. אבער, ווי געזאגט בריש האשכול, איז אבער טעארעטיש זאל ער אלס ליגן להבין המושכלות כמו שהם מכח אמת אלס מושכל, ווייל להרמב"ם ואריסטו איז דאס די מעלה פונעם אדם שיש לו נפש משכלת.
ובכלל, אין זייער רעצענזיע אויף דר. עלדער-וואַס׳ס בוך, געבן זיי טאקע פאר סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם א מער כעין בּיהעיוויאריסט הסבר, וכעין וואס איך האב געשריבן אויבן לגבי דאס צוגאנג צו א רעליגיעזע לעבן:
והיינו, אז די רעאליטעט וואס דאס שטעלט אויס פאר׳ן מענטש בתוך די געמיינדע, איז די רעאליטעט וואס איז ביחס צו זיין התנהגות עפ״י די נארמעס פון די געמיינדע וחברותא. וכעין ווי אזוי דר. בּוּרהוּס פרעדעריק סקינער, פון די פאטערן פון בּיהעיוויאריזם, האט מגדיר געווען ״קולטור״ בכלל:Elder-Vass examines the ontology of a range of normatively based phenomena – culture, language, discourse and knowledge – and argues that each of these are constructs of the intentional relations and representations of norm circles. What this means is that how one acts in conformity to a certain norm, and the (positive or negative) feedback that they receive, creates a situation in which individuals assimilate the rules of behaviour into their own practical rationality. They face what Elder-Vass calls a ‘normative environment’ – a mechanism of the norm circle – that gives the norm circle the causal power to increase the tendency of people to conform to the norm
וכמובן אז לגבי וויסן וואס פונקטליך די געמיינדע האלט און גלייבט וכו׳, קען מען זאגן ווי דר. טאמאס קריטשפילד און דר. דערעק ריִד שרייבן:Culture is a collection of the contingencies of reinforcement into which individuals are born and to which they are exposed throughout their lives
אגב, דער ראי״ה שרייבט אין זיין עין איה (ח״א אות נא) אויף ברכות ו.:Debate could be waged over what defines “importance” but for present purposes, we invoke it in the generic sense of Baer et al. (“the interest which society shows in the problems being studied;” p. 92) and assume that, as with pornography, observers will know it when they see it
און ווי הרב דר. מיכאל אברהם איז דאס מסביר:יש דברים ששלשה חשובים רבים לגבייהו, כמו דינים וברכת הזימון וכיו"ב. ויש דברים שעשרה חשובים רבים וממלאים המספר ולא פחות. ונראה שורש ההבדל, דהנה יש שני מינים של הנהגות שצריך האדם ללכת בהם בדרך הטוב והישר שהוא דרך ה׳, שהיא תפארת לעושיה ותפארת לו מן האדם. היינו בדברים שכליים, שענינם אמת ושקר. ובדברים המפורסמים, שענינם טוב ורע, או נאה ומגונה . והנה ההבדל הוא, דאמת ושקר אם שאין ביד האדם לחתוך גדר האמתיות, ע"כ עליו ללכת בכל משפט מסופק אחרי רבים. ע"כ לענין דברים שכליים ומשפטים השלשה הם רבים, שיש בהם כח הכרעה, מפני שאין ב"ד שקול. ולענין דברים המפורסמים, כל עקרם הוא ההסכמה הכללית, לענין זה אין רבים פחות מעשרה, שעשרה הם יסוד הרבים לענין הסכמת הפרסום. והנה בנ"א ההולכים בדרך ישרה, לענין מפורסמות אין ספק שמה שיסכימו שהוא נאה, הוא נאה באמת, ומה שיסכימו שהוא מגונה, הוא מגונה באמת. ע"כ אסור ליחיד לפרוש מן הציבור בשום אופן. אבל ההבדל שבין האמת והשקר, לא ניתן להאמר שהמיעוט לא יכוין לעולם האמת, כ"א אחרי שיוכרע הרוב לצד א' יש חיוב למיעוט שיבטל דעתו. ע"כ לגבי שלשה רק עד דיתבי, ויוכרע הרוב כאחד מהצדדים, אתיא שכינה, והשפעה האלקית מתאמת אז אל ההכרעה. אבל עשרה, קדמה שכינה ואתיא, מאין צורך אל הכרעה נולדת. כי המפורסם לרבים הוא, כן הוא מצד עצמו בענינים המפורסמים, ואין צורך להכרעה לומר שרק אז יוכרע הדבר.
אבער ווי געזאגט קען מען דאס צומאל באטראכטן אז די זעלבע זאך איז אמת ממבט חברותי און שקר ממבט שכלי.בדברים השכליים והמשפטיים יש אמת אובייקטיבית, כזו שלא תלויה בפורום שקובע אותה. הרוב בפורום הוא רק אינדיקציה לכך שזוהי האמת, אבל גם אם הם טועים האמת לא משתנה. הרוב יכול לטעות כמובן. מה שהולכים אחר הרוב בשאלות של אמת ושקר זה רק מפני שהרוב הוא אינדיקציה לכך שזוהי האמת, אבל אינדיקציה לא מוחלטת כמובן. לעומת זאת, בשאלות של הנאה והמגונה, כלומר במפורסמות, שם הרוב קובע ומכונן את האמת ולא רק מהווה אינדיקציה אליה. מה שהרוב אומר הוא הוא האמת, שכן מדובר באמת קונוונציונלית (=מפורסמות). בהקשרים כאלה, הקונוונציה הציבורית היא האמת עצמה.
און אז מ׳האט דערמאנט די השלכות פון סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם לגבי מאראלישע ריעליזם, טענה׳ט דארט הרב דר. אברהם לגבי גישת הרמב״ם בזה:
ער וויל טענה׳ן בעד מאראלישע ריעליזם און מחלק זיין אז ביי מאראליטעט איז בעצם טאקע יא חל דערויף ״אמת ושקר״ כהמושכלות. נאר אנדערש ווי שאר המושכלות וואס זענען ניתן להבחין ע״י עיני השכל של היחיד, פעהלט אויס ביי מאראליטעט להבחינם ע״י עיני השכל החברותי והכוללת של הציבור בה הוא חי.לכאורה נראה שהוא מסווג את הטענות המוסריות והערכיות (טוב ורע) תחת מפורסמות. ומכאן שלדעתו אלו אינן טענות עובדה שניתן לשפוט אותן במונחי אמת ושקר, אלא קונוונציות שנשפטות במונחי טוב ורע. אבל הבנה זו בדבריו תמוהה. במקומות רבים הרמב"ם מתייחס לעקרונות מוסריים כחלק מהשכל, ולאדם מוסרי כחכם. לדוגמה בפרק השישי משמונה פרקים הוא מבחין בין המצוות השכליות לשמעיות. כלומר המצוות המוסריות הן חלק מהשכל לדעתו.
נראה שכוונתו כאן לא לטענות מוסריות אלא לטענות של נימוסים והנהגות. נימוסי שולחן ודרכי התנהגות הן קונוונציות, "מפורסמות". תוקפן נובע מההסכמה החברתית. הרמב"ם אומר עליהן שלעשות X או לא לעשות Y זה טוב או רע, כמו נאה או מגונה. אבל נראה שאין כוונתו כאן לטוב ורע במובן שמשתמשים ביחס לטענות מוסר, אלא במונחי הנימוס המוסכם של נאה ומגונה. הרמב"ם בעצם אומר שיש ערך לנהוג בצורה מתורבתת שמקובלת בחברה בה אנו חיים, ולכן ניתן לומר גם על מעשים כאלה שהם טובים או רעים. אבל אלו לא ערכים מוחלטים כמו ערכי המוסר, אלא ערכים תלויי חברה ומקובלות חברתיות.
דומני שהמינוח הזה משקף תחושה רווחת ביחס לנורמות המוסר. הן בעצם עוסקות באמת ושקר (יש שם נכון ולא נכון), אבל בכל זאת יש בהן משהו קונוונציונלי, כלומר רכיב שהוא תלוי מוסכמה חברתית. ראינו למעלה שרבים רואים את נורמות המוסר כקונוונציות. וראינו גם שהרמב"ם והרב קוק כנראה לא סבורים כך, אבל המינוח שלהם מצביע בכל זאת על שיתוף כלשהו של נורמות המוסר וההלכה גם עם המגונה והנאה, על אף שהן לא קונוונציות פשוטות. זו קטגורית ביניים בין הציר אמת-שקר לציר מגונה-נאה. יש בו משני הצירים הללו.
כשלמדנו את הדברים חשבתי שאולי ניתן להבין את האינטואיציה והמינוח הללו באופן הבא. באמת יש לחברה תפקיד בהקשר המוסרי, למרות שלא מדובר בקונוונציה (כמו המגונה והנאה), קשה להתעלם מכך שהחברה אכן משפיעה על ראייתנו המוסרית. יש כמובן מסד מוסרי משותף רחב מאד בכל החברות, אבל בכל זאת יש גם הבדלים. חברות שונות תופסות באופן אחר לפחות חלק מעקרונות המוסר. והפרטים ששייכים אליהן מאד מושפעים מהתפיסות שמקובלות בחברה שלהם.
יתר על כן, גם באותה חברה עצמה יש שינוי מוסרי עם הזמן. מה שנתפס בחברה כלשהי כרע בזמן מסוים, יכול להפוך לטוב או ניטרלי בזמן אחר. טלו כדוגמה את שאלות העבדות, ההפלות, השוויון המגדרי, ההומוסקסואליות, הדמוקרטיה וזכויות האזרח, האינדיבידואליזם, ההטרדות המיניות ועוד, דברים שמעמדם המוסרי השתנה באופן מאד עמוק עם השנים. אותה חברה עצמה הפכה את עורה ביחס לערכים אלו, ולכן קשה לטעון שתפיסתו של הפרט לא קשורה לנורמות שמקובלות בחברה.
ועיין בביאור מלות הגיון להרמב״ם(?) (שער ח) וואו ער שרייבט אז ״כי חסד המטיב ביותר נכבד נאה ומקובל״ איז פון די מפורסמות. ועיין ברמבמ״ן שם אז די געדאנק דערפון איז אז המפורסם אינו צריך ראיה און עס איז אינעיט אינעם מענטש אזוי צו פארשטיין (און דאס דערמאנט פון סקראט׳ס שיטה פון אַנאַמנעסיס לגבי המושכלות).
***
דא ברענגט דר. נעמי סיידמאן, אליינס אַן OTD, ארויס אז אין אסאך פעלער זענען דאס וואס שטופן אינטעלעקטשואלע מאטיוון פאר׳ן ווערן OTD, מכח דעם ווייל מ׳שטעלט מעיקרא צו שטארק צאם אמונה וקיום המצות. זי ברענגט דארט אויך ארויס די געדאנק פון דר. זלמן נוּפיִלד אז ס׳איז בדרך כלל קיינמאל נישט ריין אינטעלעקטשועל.
***
דר. יגאל בן-נון זאגט דא אין זיין לעקציע איבער היסטוריה היהדות:
ער ברענגט אראפ דעם געדאנק פון ישעיהו ליבוביץ וואו די עיקר איז קיום המצות. ער ברענגט דארט אויך ארויס אז יהדות, ווי אונז קענען זי, איז אויסגעשטעלט פאר גלות און קען נישט געהעריג ארבעטן ללא גלות ובמדינה יהודית.היהדות, עד עצם היום הזה, דחתה את עיקרון האמונה. היו נסיונות לאמץ ולהפוך את היהדות כדת כמו הנצרות והאיסלם, ולא הצליחו.
אויב גייסטו שוין מיט סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם קענסטו שוין צוזאמענשטעלן קיום המצוות מיט גלייבן אין ג-ט. דאס איז דאך סאך א שטערקערע סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם.
צאמצושטעלן סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם מיט ריעאליטי איז א סטרעטש. איך האב נישט געליינט די צוגעצייכענטע בוך אבער איך גלייב אז ער איז כמעט א דעת יחידאה. בפשטות מאכט נישט קיין סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם א מציאות. נעם למשל די געזעצן פון גראוויטי, ספיד אף לייט, טערמאדינאמיקס אדער דיין משל פון 1+1, אפילו סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם גייט האלטן פארקערט גייט דאס נישט מאכן די סייענטיפישע געפריווטע מציאות אנדערש. פונקט ווי סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם האט אוועקגעשטעלט גענדער, ראסע און אין פריערדיגע צייטן רציחה במלחמות, אבער אזויווי זיי זענען געווען געבויעט אויף פאלשע גלויבונגען איז דאס געטוישט געווארן איינמאל עס איז געווארן סייענטיפיש געפריווט אנדערש. הוא הדין לגבי רעליגיע והמסתעף.
דאס מיינט אז סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם איז נישט מער ווי גלויבונגען. עס רירט נישט קיין סייענטיפישע פאקטן און עס טוישט זיך מיט סייענטיפישע פאקטן.
בפשטות, ווען די ציבור איז זיך טועה אין א סייענטיפישע געפריווטע פאקט איז נישט דא קיין איסור לפרוש מן הציבור אפילו להגראי”ה.
צאמצושטעלן סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם מיט ריעאליטי איז א סטרעטש. איך האב נישט געליינט די צוגעצייכענטע בוך אבער איך גלייב אז ער איז כמעט א דעת יחידאה. בפשטות מאכט נישט קיין סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם א מציאות. נעם למשל די געזעצן פון גראוויטי, ספיד אף לייט, טערמאדינאמיקס אדער דיין משל פון 1+1, אפילו סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם גייט האלטן פארקערט גייט דאס נישט מאכן די סייענטיפישע געפריווטע מציאות אנדערש. פונקט ווי סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם האט אוועקגעשטעלט גענדער, ראסע און אין פריערדיגע צייטן רציחה במלחמות, אבער אזויווי זיי זענען געווען געבויעט אויף פאלשע גלויבונגען איז דאס געטוישט געווארן איינמאל עס איז געווארן סייענטיפיש געפריווט אנדערש. הוא הדין לגבי רעליגיע והמסתעף.
דאס מיינט אז סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם איז נישט מער ווי גלויבונגען. עס רירט נישט קיין סייענטיפישע פאקטן און עס טוישט זיך מיט סייענטיפישע פאקטן.
בפשטות, ווען די ציבור איז זיך טועה אין א סייענטיפישע געפריווטע פאקט איז נישט דא קיין איסור לפרוש מן הציבור אפילו להגראי”ה.
"דו גלייבסט אין ג-ט?"
כ׳׳פרעג אזוי, וויאזוי ווייסטו, לאמיר זאגן, אז גראוויטי איז אמת? כמיין צו זאגן ״אמת״ אמת, נישט סתם אמת ווייל אזוי איז.
דאס איז דאך נאר ווייל עס איז אנאליזירט געווארן, אויסגעפרואווט געווארן און באשטעטיגט געווארן צו זיין וויסנשאפטליך אמת.
אבער איין מינוט, ווער זאגט אז ווען עפעס ווערט פעסטגעשטעלט מיינט עס אז עס איז אמת? דאס איז דאך אויך א פאקט וועלכע מיר מענטשן האבן אנגענומען דורך צוגלייכן אונזערע היסטארישע עקספיריענס אין לעבן מיט די סיטואציעס מיט וועלכע מיר באגעגענען זיך טאג-טעגליך.
גארנישט מוז נישט זיין אמת-לאמיתת-אמיתו, אמת׳דיג. דער גאנצע קאנסעפט פון אמת׳דיגקייט איז א מענטשליך געמאכטע, מעיקרא.
מי אני: פליז קאנפערם טאמער איך זאג עפעס…
דאס איז דאך נאר ווייל עס איז אנאליזירט געווארן, אויסגעפרואווט געווארן און באשטעטיגט געווארן צו זיין וויסנשאפטליך אמת.
אבער איין מינוט, ווער זאגט אז ווען עפעס ווערט פעסטגעשטעלט מיינט עס אז עס איז אמת? דאס איז דאך אויך א פאקט וועלכע מיר מענטשן האבן אנגענומען דורך צוגלייכן אונזערע היסטארישע עקספיריענס אין לעבן מיט די סיטואציעס מיט וועלכע מיר באגעגענען זיך טאג-טעגליך.
גארנישט מוז נישט זיין אמת-לאמיתת-אמיתו, אמת׳דיג. דער גאנצע קאנסעפט פון אמת׳דיגקייט איז א מענטשליך געמאכטע, מעיקרא.
מי אני: פליז קאנפערם טאמער איך זאג עפעס…
קענסט נעמען א משל פון סייענטיפישע שטודיעס וואס האט זיך ארויסגעשטעלט אומריכטיג. למשל, ווען מען האט געמיינט אז די אטאם איז די קלענסטע פארטיקל. עס האט נישט געמאכט די אטאם ווייניגער מציאות’דיג אדער אמת’דיג. עס איז פשוט אז אונזער פארשטאנד אין די וועלט איז נישט געווען קאמפליעט. און עס וועט קיינמאל נישט זיין.
א פאקט איז א פאקט אפילו עס איז נישטא קיין מענטש אויף די וועלט.
חדשיםאט דאס טוה איך טאקע. וכמו שכתבתי לעיל. ווי איך האב דארט אָנגעהויבן:אויב גייסטו שוין מיט סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם קענסטו שוין צוזאמענשטעלן קיום המצוות מיט גלייבן אין ג-ט. דאס איז דאך סאך א שטערקערע סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם.
מי אנימ׳קען בעצם נעמען דעם געדאנק פון דאס אז סאשעל קאַנסטראָקשעניזם איז דאס וואס מאכט מציאות הא-ל ״עכט״ (און די מאראלישע אנטי-ריעליזם וואס קען מיטקומען דערמיט), נאך ווייטער אויך לגבי המחייב והנותן תוקף לקיום המצות והתורה בכלל.
חדשיםדאס איז וואס איך זאג לגבי מאכן א חילוק אפילו אין די מושכלות אליין, צווישן די חלק המושכל שבהם פּער סע, והיינו די פאקטישע אנאליטישע צי סינטעטישע מציאות, און די חלק המפורסמות שבהם, וואס זענען פשוט מכח הסכמה. מיינענדיג, די חילוק ארבעט אין דעם צווישן ניטשע'ס "פאקטן", די חלק המושכל וואס איז נישט אָנגעוואנדן אין הסכמת האדם כלל, און די "פירושים פון די פאקטן", וואס איז בהכרח יא. אין אנדערע ווערטער, די סייענטיפישע געפריווטע מציאות פּער סע וועט טאקע נישט ווערן אנדערש אזוי צי אזוי (1+1 ווערט נישט בעצם 3), אבער די פענאמענאלאגישע עקספּיריענס און "פירוש" דערפון בתוך די געזעלשאפט ווערט יא. (וכמובן, איז דאס נאך אלעס פאר'ן צוקומען צו איידיעליזם און/אדער סקעפּטיסיזם וואס קענען דאס אפשר נאך מער שטארקן, ואכמ"ל.)צאמצושטעלן סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם מיט ריעאליטי איז א סטרעטש. איך האב נישט געליינט די צוגעצייכענטע בוך אבער איך גלייב אז ער איז כמעט א דעת יחידאה. בפשטות מאכט נישט קיין סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם א מציאות. נעם למשל די געזעצן פון גראוויטי, ספיד אף לייט, טערמאדינאמיקס אדער דיין משל פון 1+1, אפילו סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם גייט האלטן פארקערט גייט דאס נישט מאכן די סייענטיפישע געפריווטע מציאות אנדערש.
חדשיםאיה"נ. דא אבער קומט אריין די פארנעפּעלטע און קאמפּליצירטע סוגיא פון די השלכות פון די שיטה לגבי מאראלישע ריעליזם, וועלכע איך האב טאקע דערמאנט, ובנוגע מיין משל אויב ביי הסכמת הקהל להתיר רציחה וועט דאס דאן זיין "ריכטיג".פונקט ווי סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם האט אוועקגעשטעלט גענדער, ראסע און אין פריערדיגע צייטן רציחה במלחמות, אבער אזויווי זיי זענען געווען געבויעט אויף פאלשע גלויבונגען איז דאס געטוישט געווארן איינמאל עס איז געווארן סייענטיפיש געפריווט אנדערש. הוא הדין לגבי רעליגיע והמסתעף.
חדשיםווייטער איה"נ. (הגם דאס קען שוין אָנרירן אויף דעם אז אפילו סייענטיפישע פאקטן זענען מיוסד אויף "גלויבונגען" און האבן די (ווי נישט) עפּיסטעמאלאגישע שוואכקייט אין דעם פונעם מונכהויזן טריילעמאַ און דעם פראבלעם פון אינדאָקשען. ווי געזאגט, רירט דאס שוין אלעס צו צו סקעפּטיסיזם בכלל. איך גלייב אז צו דעם ציהלט @דיכטער.)דאס מיינט אז סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם איז נישט מער ווי גלויבונגען. עס רירט נישט קיין סייענטיפישע פאקטן און עס טוישט זיך מיט סייענטיפישע פאקטן.
חדשיםריכטיג. לגבי "איסור" האב איך טאקע געשריבן אז הסכמת הכלל לגבי קביעות לחייב איז שוואך ווען עס איז בטעות יסודה. און אין די מאמר פון הרב דר. מיכאל אברהם וואס איך האב פריער צוגעברענגט, שרייבט ער טאקע לגבי הראי"ה בזה:בפשטות, ווען די ציבור איז זיך טועה אין א סייענטיפישע געפריווטע פאקט איז נישט דא קיין איסור לפרוש מן הציבור אפילו להגראי”ה.
דא איז "אמת" מער מכח וממבט מושכלי ומציאות (אינעם טעקסט) וכנ"ל. און דא שווימט טאקע ארויף צום אויבערפלאך וואו איז די דימארקעישאן פּונקט וואו איך גיי זאגן אז הגם 1+1=2 במושכל, איז אבער די קאנסענסוס דערויף מאכט דאס 3 ב"אמת" ואפילו לחייב (אזא סארט "אתם אפילו מוטעין"), און וואו נישט (ובפרט אז ביי הלכה איז דאך דאס לכו"ע תלוי ב"פירושים")? ולכאורה הוא אז בסתם טאקע נישט (חוץ טאקע ביי קידוש החודש שחידוש הוא, ועיין בפירוש על הרמב"ם בהל' קידוש החודש פ"ב ה"י), ובפרט וואו מ'קען זאגן אז זיי וואלטן מודה געווען בטעותם ווען זיי זעהן ווען דאס איין. (און מ'קען גאר טענה'ן אז דאס'ן נישט דארפן מציית זיין להרבים כשהפסק יסודה בטעות, ליגט אליינס גופא בתוך די געביידע פון "הלכה", וואס דאס אליינס אויך האט מען אָנגענומען בהסכמה. וכל זה אכניס.)לכן בהלכה מותר ליחיד לפרוש מהחלטת הרוב, שכן רוב בבי"ד לא קובע מהותית את האמת. כפי שקובעת הגמרא בהוריות ב (טועה במצוות לשמוע לדברי חכמים), יחיד לא צריך לשמוע בקול בי"ד שטעה. אם הם טעו זו לא האמת. אבל פרישה מן הציבור אינה אופציה. עצם הקביעה הציבורית (לגבי המפורסמות) היא היא האמת. לכן שם הרוב קובע מהותית ואין לפרוש ממנו. למרבה האירוניה דווקא בשאלות שבהן לא האמת קובעת החובה ללכת אחרי הרוב היא מוחלטת. בשאלות של אמת ושקר הרוב הוא אינדיקציה אבל אין חובה חלוטה להיצמד אליו.
דא איז אבער די שמועס וואו עס איז נישט נוגע דוקא "לחייב" (כעין זינגען מיט דביקות "רבי ישעיה בן ר' משה"). ולגבי קיום התורה והמצות וואו עס איז יא, איז עס נישט יסודה "בטעות", כעין א קאנטעקסט פון זאגן אז עס איז "קעגן מושכלות/מציאות". (די עטישע פראבלעמען דערין קען מען און מען דארף טאקע מסדר זיין, ווי איך האב אויבן געשריבן וכמו שכתבתי כמה פעמים.)
אז מען איז אויף די זעלבע פעידזש קען מען גיין א טריט ווייטער. איינמאל איך submit צו שמירת המצוות, וויאזוי נוץ איך סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם’ס פירושים וואס איז געבויעט אויף טעותים צו מבסס זיין מיין רצון? בו בזמן ווען עס די גאנצע סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם האלט אין איין צופאלן ביי אסאך וואס זעהן אז עס איז בטעות יסודו. דאס אז עס איז נאך דא סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם איז נאר מכח חסרון ידיעה וכדומה וואס אין אזא פאל קריג איך מיר מיט הרב מיכאל אברהם אז עס האט נישט קיין פשט נישט צו זיין קיין פורש מן הציבור און זיכער נישט נעמען די ציבור אלס א בסיס.
הניחא אויב די ביסוס ויסוד איז אלס געווען, און מ'האלט אז עס דארף נאך אלס זיין, אַן "אמת" מכח א מושכל'דיגע/מציאות'דיגע/עמפּירישע פאקט. דאן, אויב נאר דאס קען זיין א בסיס, פאלט דאס לכאורה טאקע צאם מכח טעות - מ'קומט דאך צו דערצו ממבט מושכלות וכנ"ל. טאמער אבער פעהלט נאר (צום מערסטענסט) אויס אז די בסיס דערפון זאל זיין פשוט "אמת" און "עכט", איז דאס טאקע למעשה פשוט "אמת" און "עכט" מכח סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם.
ועיין עוד כאן. ווי איך האב דערמאנט, האב איך דאס אויסגעברייטערט אין צוויי ארטיקלען וועלכע איך האב סאָבּמיטעד צום וועקער.
ועיין עוד כאן. ווי איך האב דערמאנט, האב איך דאס אויסגעברייטערט אין צוויי ארטיקלען וועלכע איך האב סאָבּמיטעד צום וועקער.
מי אנימיין פראגע איז טאקע לגבי עס מאכן "אמת" און "עכט" מכח סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם. איך וויל זאגן אז סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם וועט נישט העלפן אויף דעם אויך נישט. אויב די גאנצע סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם איז מבוסס אויף א טעות וויאזוי מאכט עס א זאך ”עכט”?הניחא אויב די ביסוס ויסוד איז אלס געווען, און מ'האלט אז עס דארף נאך אלס זיין, אַן "אמת" מכח א מושכל'דיגע/מציאות'דיגע/עמפּירישע פאקט. דאן, אויב נאר דאס קען זיין א בסיס, פאלט דאס לכאורה טאקע צאם מכח טעות - מ'קומט דאך צו דערצו ממבט מושכלות וכנ"ל. טאמער אבער פעהלט נאר (צום מערסטענסט) אויס אז די בסיס דערפון זאל זיין פשוט "אמת" און "עכט", איז דאס טאקע למעשה פשוט "אמת" און "עכט" מכח סאָשעל קאַנסטראָקשעניזם.
ועיין עוד כאן. ווי איך האב דערמאנט, האב איך דאס אויסגעברייטערט אין צוויי ארטיקלען וועלכע איך האב סאָבּמיטעד צום וועקער.
די געדאנק דערפון איז אטע דאס: וואס מאכט א פּראפּאזישאן ״אמת״? וואס איז די הגדרה פון ״אמת״ און ״רעאליטעט״? סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם זאגט אז די שׁעירד עסאָמפּשענס און גלויבונגען פונעם געזעלשאפט, און די פירושים זיי געבן פאר פענאַמענאַ, אט דאס איז וואס שאפט פאר זיי די ״מציאות״. חקירות אין ווי אזוי אט די גלויבונגען זענען צושטאנד געקומען איז שוין אַן אנטראפּאלאגישע שאלה ודיון פאר זיך, אבער עס נעמט נישט אוועק פון דעם אז דאס איז פאר די מעמבּערס די מציאות ממש.
יעצט, לגבי א משל וואו די געמיינדע נעמט אָן 1+1=3, איז דיין שאלה בנוגע פאר א מעמבּער בתוכה, וואס אנערקענט אז דאס איז א טעות במושכלות, ווי אזוי איז שייך אז מכח סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם גרידא זאל דאס ווערן ״עכט״, ״אמת״, און די ״מציאות״? אויף דעם קלער איך לחלק לגבי די חלק פון די פאקט פון 1+1=2 פּער סע, וואס לגבי דעם איז יתד היא שלא תמוט מכח מושכלות וואס איז נישט תלוי בהאדם כלל וכלל, און די פירוש פון דעם פאקט, און ווי אזוי מ׳באציהט זיך דערצו וכו׳, וואס דאס איז שוין יא תלוי בהאדם והסכמתם, וואס דארט האט שוין סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם די אחיזה צו קובע זיין מהו המציאות.
מ׳קען דאס אולי מדמה זיין א משהו צו קאנט׳ס חילוק צווישן דעם נאמענאן פון א זאך, וואס איז די זאך פאר זיך ווי אזוי עס איז ב״אמת״ (פון א ריין קאָרעספּאַנדענס מבט), און דעם פענאמענאן פון א זאך, וואס איז ווי אזוי אונז למעשה אינטערעקטן מיט און פּערסיוון דאס און האבן צוטריט דערצו. איז לגבי די חלק הפענאמענאן מדבר, וואס דאס איז דאך תלוי אינעם מענטש, איז וואו סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם וההסכמה פון אט די מענטשן קען האבן אַן אחיזה. (איך פארשטיי אז נישט דאס זאגט קאנט בכלל. איך נוץ דאס פשוט לשבר את האוזן.)
די פיזיקער דר. עלען סאָקאל און דר. זשאן בּריקמאנט קריטיקירן טאקע די געדאנקען והמסתעף וואס זענען פּאָסטמאַדערניסט, און טאקע מהאי טעמא.
יעצט, לגבי א משל וואו די געמיינדע נעמט אָן 1+1=3, איז דיין שאלה בנוגע פאר א מעמבּער בתוכה, וואס אנערקענט אז דאס איז א טעות במושכלות, ווי אזוי איז שייך אז מכח סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם גרידא זאל דאס ווערן ״עכט״, ״אמת״, און די ״מציאות״? אויף דעם קלער איך לחלק לגבי די חלק פון די פאקט פון 1+1=2 פּער סע, וואס לגבי דעם איז יתד היא שלא תמוט מכח מושכלות וואס איז נישט תלוי בהאדם כלל וכלל, און די פירוש פון דעם פאקט, און ווי אזוי מ׳באציהט זיך דערצו וכו׳, וואס דאס איז שוין יא תלוי בהאדם והסכמתם, וואס דארט האט שוין סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם די אחיזה צו קובע זיין מהו המציאות.
מ׳קען דאס אולי מדמה זיין א משהו צו קאנט׳ס חילוק צווישן דעם נאמענאן פון א זאך, וואס איז די זאך פאר זיך ווי אזוי עס איז ב״אמת״ (פון א ריין קאָרעספּאַנדענס מבט), און דעם פענאמענאן פון א זאך, וואס איז ווי אזוי אונז למעשה אינטערעקטן מיט און פּערסיוון דאס און האבן צוטריט דערצו. איז לגבי די חלק הפענאמענאן מדבר, וואס דאס איז דאך תלוי אינעם מענטש, איז וואו סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם וההסכמה פון אט די מענטשן קען האבן אַן אחיזה. (איך פארשטיי אז נישט דאס זאגט קאנט בכלל. איך נוץ דאס פשוט לשבר את האוזן.)
די פיזיקער דר. עלען סאָקאל און דר. זשאן בּריקמאנט קריטיקירן טאקע די געדאנקען והמסתעף וואס זענען פּאָסטמאַדערניסט, און טאקע מהאי טעמא.
איך פארשטיי וואס דו ווילסט זאגן. איך וויל נאר פארשטיין פון ווי דו נעמסט אז סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם שאפט די הגדרה פון ”אמת”? איך וואלט גענטפערט אויף דיין שאלה וואס איז די הגדרה פון אמת, עפעס וואס וואס מען קען עס פראווען דורך די חושים אדער סייענטיפיקלי. סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם קען נעמען למשל א זאך ווי ראסע, וואס אן סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם וואלט דאס גארנישט געמיינט, און מאכן פון דעם א מציאות. חקירות וויאזוי אט די גלויבונג איז צושטאנד געקומען איז א קריטיקעל עלעמענט אנצוהאלטן די סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם. אויב די מענטשן אויף די וועלט האבן אוועקגעשטעלט ראסע אלץ א מציאות צוליב זייער גלויבן, קען עס בפשטות נישט ווערן אפגעטיילט. ווען די גלויבן ווערט בטל, גייט מיט די גאנצע סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם. עס מאכט נישט אויס אז געוויסע האלטן דאס נאך אן בטעות. איך זע אז דו ווילסט דאס יא אפטיילן, איבערדעם פרעג איך היכן דנתני?
איך וואלט געזאגט אז דיין משל פון דאס קאַנסטראָקט פון ״ראסע״ איז א ראיה צו וואס איך זאג.
למשל, מ׳קען דאך באטראכטן דיין משל פון דאס סאָשׁעל קאַנסטראָקט פון ״ראסע״, וועלכע דו ביסט מודה אז דארט מאכט דאס די שׁעירד גלויבונג אין צו א מציאות, ווי אויך יסודתו בטעות - עס איז דאך נישט אזוי במציאות ממש עפ״י ביאלאגיע. פונדעסטוועגן איז אבער די געדאנק פון ״ראסע״ עפעס וואס איז למעשה יא א מציאות, באיזה אופן, אפילו כהיום. צב״ש קריטיקעל ״רעיס״ טעאריע, דאס אז מ׳ווייסט אז מ׳טאר נישט דיסקרימינירן קעגן איינעם באזירט אויף ״ראסע״ אא״וו - בקיצור, דאס אויף וואס מ׳איז דן און מ׳מיינט ווען מ׳זאגט און מ׳רעדט פון ״ראסע״ אפילו כהיום וואו מ׳ווייסט אז דאס איז יסודתו בטעות. און דאס, די ״מציאות באיזה אופן״ וואס איז דאך מחמת הסאָשעל קאַנסטראָקט בזה (ואפילו וואו מ׳ווייסט אז עס איז נישט אזוי במציאות ביאלאגי ממש און אז עס איז נישטא קיינע כלליות׳דיגע דזשענעטיק חילוקים ביניהם), איז טאקע מכח סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם. ודון מינה ואוקי אשארא.
למשל, מ׳קען דאך באטראכטן דיין משל פון דאס סאָשׁעל קאַנסטראָקט פון ״ראסע״, וועלכע דו ביסט מודה אז דארט מאכט דאס די שׁעירד גלויבונג אין צו א מציאות, ווי אויך יסודתו בטעות - עס איז דאך נישט אזוי במציאות ממש עפ״י ביאלאגיע. פונדעסטוועגן איז אבער די געדאנק פון ״ראסע״ עפעס וואס איז למעשה יא א מציאות, באיזה אופן, אפילו כהיום. צב״ש קריטיקעל ״רעיס״ טעאריע, דאס אז מ׳ווייסט אז מ׳טאר נישט דיסקרימינירן קעגן איינעם באזירט אויף ״ראסע״ אא״וו - בקיצור, דאס אויף וואס מ׳איז דן און מ׳מיינט ווען מ׳זאגט און מ׳רעדט פון ״ראסע״ אפילו כהיום וואו מ׳ווייסט אז דאס איז יסודתו בטעות. און דאס, די ״מציאות באיזה אופן״ וואס איז דאך מחמת הסאָשעל קאַנסטראָקט בזה (ואפילו וואו מ׳ווייסט אז עס איז נישט אזוי במציאות ביאלאגי ממש און אז עס איז נישטא קיינע כלליות׳דיגע דזשענעטיק חילוקים ביניהם), איז טאקע מכח סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם. ודון מינה ואוקי אשארא.
פון ווי נעמסטו אז איך בין מודה אז שעירד גלויבונג ביי ראסע מאכט עס א מציאות? איך ברענג דאך ארויס א גאנצע צייט אז עס עס איז נישט מער ווי א גלויבונג וואס האלט זיך אין איין מאדיפיצירן. CRT שלאגט זיך מיט א גלויבן, נישט קיין מציאות.
זיי ביטע ברייטער מסביר וויאזוי א גלויבן ווערט א מציאות ממש.
זיי ביטע ברייטער מסביר וויאזוי א גלויבן ווערט א מציאות ממש.
ווען איינער פרעגט איינעם בזה"ל: "איז דא אזא זאך ווי ראסע?" וואס דארף אים יענער ענטפערן? פון איין זייט איז די תירוץ אויף די שאלה, ממבט ביאלאגי און פיזישע מציאות, אז "ניין". אבער פונעם אנדערן זייט, ממבט דעם אז דאס איז למעשה א מוסכמ'דיגע סאציאלע קאנסטראקט ומציאות, איז די ענטפער דערויף אז "יא". פון דעם מבט איז דאס דאך יא א ישות, און דאס איז אפגעזעהן צי די קאנסטראקט איז מעיקרא צושטאנד געקומען מחמת א טעות אין דעם מבט ביאלאגי דערפון. וכן היא הכא ובכל כגון דא.
דאס אז די קאנסטראקט טוישט זיך צוביסלעך, אזוי ווי יעדעס מענשטליכע מאדעל און קאנסטראקט (וואס איז, אגב, אויך דא ביי די פיזישע סייענסעס און אירע מאדעלן אויך, ווי פריער ערווענט), מאכט דאס נישט אויס מציאות, ממבט זה, על הכלל כולו (דאס קען שוין אָנרירן אויפ'ן פאָלאָסי פון קאַמפּאַזישאן).
CRT שלאגט זיך נישט מיט די קאנסטראקט. פארקערט, עס נוצט דאס להסביר סאָשעל פענאַמענאַ.
צו ברייטער מסביר זיין די געדאנק, קען מען דאס מדמה זיין צו, ווי איך האב געזאגט, השלכותיה לגבי מאראליטעט. והיינו, אויב נעמט מען אָן למשל א ריין מאָניסטיק פיזיקעליסט/מאטעריעליסט שיטה (און אז ס'נישט דא קיין ג-ט המְצַוֶה), באדייט דאס אז ער מוז יעצט בע"כ אָננעמען אז עס איז נישטא קיין מאראלישע ריעליזם, אין די זין אז עס איז לגמרי נישט "עכט/עקזיסטענט/(אמת)"? ל"ד. פארוואס? ענטפערן כמה אטעאיסטן פילאזאפן אז דאס איז ווייל די הסכמת הכלל אויף דעם איז אט דאס וואס שאפט דאס און מאכט דאס "עכט" און א ישות. (איך פארשטיי אז מ'קען זאגן אז עס איז מער דאס אז יעדעס ראציאנאלישע מענטש וועט מסכים זיין דערמיט, והיינו אז עס איז מכח הראציאנאל ווי איידער מכח ההסכמה. אבער, ווי מ'זעהט, ליגט אבער דאך טמון בתוכה, לפי שיטה זו, אז דאס איז וואס יעדעס ראציאנאלער מענטש וועט מסכים זיין צו.
ענליך קען מען זאגן לגבי מאטעמאטיקס לפי שיטה זו. ועיין ערך, לדוגמא, קאנסטראקטיוויזם אדער פארמאליזם אין די פילאזאפיע פון מאטעמאטיקס.)
דאס אז די קאנסטראקט טוישט זיך צוביסלעך, אזוי ווי יעדעס מענשטליכע מאדעל און קאנסטראקט (וואס איז, אגב, אויך דא ביי די פיזישע סייענסעס און אירע מאדעלן אויך, ווי פריער ערווענט), מאכט דאס נישט אויס מציאות, ממבט זה, על הכלל כולו (דאס קען שוין אָנרירן אויפ'ן פאָלאָסי פון קאַמפּאַזישאן).
CRT שלאגט זיך נישט מיט די קאנסטראקט. פארקערט, עס נוצט דאס להסביר סאָשעל פענאַמענאַ.
צו ברייטער מסביר זיין די געדאנק, קען מען דאס מדמה זיין צו, ווי איך האב געזאגט, השלכותיה לגבי מאראליטעט. והיינו, אויב נעמט מען אָן למשל א ריין מאָניסטיק פיזיקעליסט/מאטעריעליסט שיטה (און אז ס'נישט דא קיין ג-ט המְצַוֶה), באדייט דאס אז ער מוז יעצט בע"כ אָננעמען אז עס איז נישטא קיין מאראלישע ריעליזם, אין די זין אז עס איז לגמרי נישט "עכט/עקזיסטענט/(אמת)"? ל"ד. פארוואס? ענטפערן כמה אטעאיסטן פילאזאפן אז דאס איז ווייל די הסכמת הכלל אויף דעם איז אט דאס וואס שאפט דאס און מאכט דאס "עכט" און א ישות. (איך פארשטיי אז מ'קען זאגן אז עס איז מער דאס אז יעדעס ראציאנאלישע מענטש וועט מסכים זיין דערמיט, והיינו אז עס איז מכח הראציאנאל ווי איידער מכח ההסכמה. אבער, ווי מ'זעהט, ליגט אבער דאך טמון בתוכה, לפי שיטה זו, אז דאס איז וואס יעדעס ראציאנאלער מענטש וועט מסכים זיין צו.
ענליך קען מען זאגן לגבי מאטעמאטיקס לפי שיטה זו. ועיין ערך, לדוגמא, קאנסטראקטיוויזם אדער פארמאליזם אין די פילאזאפיע פון מאטעמאטיקס.)
דו שטעלסט צאם סאציאלע קאנסטראקט מיט מציאות. על זה גופא אנו דנין. די שאלה דארף זיין, ”איז דא אזא זאך ווי ראסע לויט די גלויבן/טעות פון מוסכמ'דיגע סאציאלע קאנסטראקט?”
אפילו די ענטפער איז ”יא”, בלייבט עס נאר א גלויבן און עס ווערט נישט א רעאליטעט.
אפילו די ענטפער איז ”יא”, בלייבט עס נאר א גלויבן און עס ווערט נישט א רעאליטעט.
וואס איך זאג און טענה איז אז אויף די שאלה ״איז דא אזא זאך ווי ראסע?״ גרידא, דארף די ענטפער פון עני ידען ל״ד זיין א ״ניין״. וממילא, אויב איז מען מודה אז אויף די שאלה קען יא חל זיין א תירוץ פון ״יא״ אפילו פון א ידען, דאן איז מען מודה אז ראסע קען פארעכענט ווערן ווי א ״זאך״, שהיא בלשון השאלה, וואס דאס איז עפעס וואס עקזיסטירט און האט א ישות אין די קאנטעקסט וואס די שאלה נוצט און מיינט דאס. וזהו ע״י אט די אָנגענומענע קאנסטראקט.
לשבר את האוזן בדרך אחר קצת, עס איז ענליך און אזוי ווי די געדאנק פון אַן איידיע that assumes a life of its own. די ״life of its own״ איז מכח סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם. (ואולי באנו במקצת, ironically, לדר. ריטשערד דאָקינס’ געדאנק פון מעמעטיקס. ואגב, דר. דאָקינס אליינס איז אויך בעצם קעגן די סארט מער פּאָסטמאַדערניסט מהלכים בפילאזאפיע.)
לשבר את האוזן בדרך אחר קצת, עס איז ענליך און אזוי ווי די געדאנק פון אַן איידיע that assumes a life of its own. די ״life of its own״ איז מכח סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם. (ואולי באנו במקצת, ironically, לדר. ריטשערד דאָקינס’ געדאנק פון מעמעטיקס. ואגב, דר. דאָקינס אליינס איז אויך בעצם קעגן די סארט מער פּאָסטמאַדערניסט מהלכים בפילאזאפיע.)
די שאלה איז וואס עס מיינט א ”זאך”? א גלויבן קען נישט זיין קיין ”זאך”?
איך רעד פון ״זאך״ אין די קאנטעקסט וואס מ׳מיינט און נוצט דאס דא אין די שאלה: עפעס וואס עקזיסטירט און האט א ישות ומציאות (און ״מציאות״ אין די קאנטעקסט איז וואס אונז מיינען דאס דא אינעם שמועס).
און וועגן דעם האב איך דאס אויך געשטארקט מיט די געדאנק פון אַן איידיע [״גלויבונג״] וואס האט ״אַן אייגענעם לעבן״.
און וועגן דעם האב איך דאס אויך געשטארקט מיט די געדאנק פון אַן איידיע [״גלויבונג״] וואס האט ״אַן אייגענעם לעבן״.
ווי איך פארשטיי ווילסטו געבן א נייע אפטייטש פאר די ווארט ”מציאות.” פארשטיי איך גוט? אויב יא, פארוואס דארף איך צוקומען צו הסכמת הכלל, הסכמת היחיד איז נישט גענוג צומאכן א מציאות?
איה״נ, און דאס קען שוין אָנרירן אויף די שיטה פון רעלעטאוויזם בתוך די סוגיא פון להגדיר מושג ה״אמת״.
די חילוק אבער בזה, צווישן אַן איינרעדעניש פון א יחיד און אַן איינרעדעניש פון א ציבור לפי סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם, קען מען אויך פארשטיין מיט א צושטעל צו מאראל. לא׳מיר נעמען א משל פון שחט׳ען סענטיענט בע״ח (וואס ווילן נישט שטארבן) צו עסן זייער פלייש. ווי ערווענט פארשטייט מען אז בהתפתחות מין האנושי אין די צוקונפט, וועט מען דאס באטראכטן, בהסכמת הציבור, ווי אומעטיש. און דאס איז טאקע די מאראלישע ״מציאות״ (דעמאלטס). אויב אבער איז דאן דא א יחיד וואס האלט אז מ׳מעג, ווערט דאס ״זיין מציאות״ ומותר לו? איז דאס פונקט אזוי ווי מ׳קען באטראכטן אז כהיום, וואו הסכמת (רוב) הציבור איז (נאך אלס) אז דאס איז נישט אומעטיש, איז די ״מציאות״ אז עס איז נישט אומעטיש? לכאורה ניין, עס איז טאקע נישט דומה. פארוואס? וויבאלד א געמיינזאמע הסכמת הציבור איז וואס שאפט א מציאות (אין די קאנטעקסט) לעומת א יחיד׳ס. (ענליך קען מען אויסשטעלן די משל צו אַן אדון וואס האלט עבדים היינט און האלט אז מ׳מעג, און אַן אדון וואס האט געהאלטן עבדים פאר 2,000 יאר צוריק ווען הסכמת הציבור איז געווען אז מ׳מעג.)
מ׳קען דאס אביסל פארשטיין מיט׳ן נוצן אלס א משל דאס געדאנק פון מעלעדעפּטיוונעס אין פסיכאלאגיע. והיינו, אויב האט איינער א יחיד אַן איינרעדעניש וואס די ברייטערע געזעלשאפט און ציבור האלטן נישט אזוי, ברענגט דאס (בדרך כלל) א מיסמעטש אין ווי אזוי ער קומט זיך אום און אויס מיט׳ן ציבור (ווענדענדיג זיך אין חומר האיינרעדעניש נגד שיטת הציבור), וואס א מענטש איז דאך בהכרח אָנגעוואנדן אין א ציבור/געזעלשאפט. דאס שטעמפעלט אים אפ מיט א פסיכאלאגישע ״דיסאָרדער״ ווענדענדיג זיך אין חומר המעלעדעפּטיוונעס. משא״כ אויב איז די גאנצע ציבור צוזאמען ״משוגע״, איז דאך ״משוגע״ ״נארמאל״. וכעין זה הוא לגבי החילוק צווישן דאס געמיינזאמע גלויבונג פון א ציבור וואס שאפט א רעאליטעט (ווי געזאגט, אינעם ״לעבנסוועלט״ פון יעדעס יחיד בתוך הגעזעלשאפט), און דאס גלויבונג פון נאר א יחיד וואס שאפט דאס נישט (עכ״פ לויט דעם פּערעדיים; מיינענדיג, זיכער נישט אויף דעם מדריגה כלל). איך האב טאקע געשריבן אז דאס האט קלאנגען פונעם פּראגמאטישע טעאריע פון אמת.
די חילוק אבער בזה, צווישן אַן איינרעדעניש פון א יחיד און אַן איינרעדעניש פון א ציבור לפי סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם, קען מען אויך פארשטיין מיט א צושטעל צו מאראל. לא׳מיר נעמען א משל פון שחט׳ען סענטיענט בע״ח (וואס ווילן נישט שטארבן) צו עסן זייער פלייש. ווי ערווענט פארשטייט מען אז בהתפתחות מין האנושי אין די צוקונפט, וועט מען דאס באטראכטן, בהסכמת הציבור, ווי אומעטיש. און דאס איז טאקע די מאראלישע ״מציאות״ (דעמאלטס). אויב אבער איז דאן דא א יחיד וואס האלט אז מ׳מעג, ווערט דאס ״זיין מציאות״ ומותר לו? איז דאס פונקט אזוי ווי מ׳קען באטראכטן אז כהיום, וואו הסכמת (רוב) הציבור איז (נאך אלס) אז דאס איז נישט אומעטיש, איז די ״מציאות״ אז עס איז נישט אומעטיש? לכאורה ניין, עס איז טאקע נישט דומה. פארוואס? וויבאלד א געמיינזאמע הסכמת הציבור איז וואס שאפט א מציאות (אין די קאנטעקסט) לעומת א יחיד׳ס. (ענליך קען מען אויסשטעלן די משל צו אַן אדון וואס האלט עבדים היינט און האלט אז מ׳מעג, און אַן אדון וואס האט געהאלטן עבדים פאר 2,000 יאר צוריק ווען הסכמת הציבור איז געווען אז מ׳מעג.)
מ׳קען דאס אביסל פארשטיין מיט׳ן נוצן אלס א משל דאס געדאנק פון מעלעדעפּטיוונעס אין פסיכאלאגיע. והיינו, אויב האט איינער א יחיד אַן איינרעדעניש וואס די ברייטערע געזעלשאפט און ציבור האלטן נישט אזוי, ברענגט דאס (בדרך כלל) א מיסמעטש אין ווי אזוי ער קומט זיך אום און אויס מיט׳ן ציבור (ווענדענדיג זיך אין חומר האיינרעדעניש נגד שיטת הציבור), וואס א מענטש איז דאך בהכרח אָנגעוואנדן אין א ציבור/געזעלשאפט. דאס שטעמפעלט אים אפ מיט א פסיכאלאגישע ״דיסאָרדער״ ווענדענדיג זיך אין חומר המעלעדעפּטיוונעס. משא״כ אויב איז די גאנצע ציבור צוזאמען ״משוגע״, איז דאך ״משוגע״ ״נארמאל״. וכעין זה הוא לגבי החילוק צווישן דאס געמיינזאמע גלויבונג פון א ציבור וואס שאפט א רעאליטעט (ווי געזאגט, אינעם ״לעבנסוועלט״ פון יעדעס יחיד בתוך הגעזעלשאפט), און דאס גלויבונג פון נאר א יחיד וואס שאפט דאס נישט (עכ״פ לויט דעם פּערעדיים; מיינענדיג, זיכער נישט אויף דעם מדריגה כלל). איך האב טאקע געשריבן אז דאס האט קלאנגען פונעם פּראגמאטישע טעאריע פון אמת.
דאס איז נכלל אינעם מבוכה צי מאראלישע ריעליזם איז ריכטיג צי נישט - צי עס איז פון די מושכלות צי מפורסמות? אין אנדערע ווערטער, צי קען אויף מאראלישע פּראפּאזישאנס חל זיין ״אמת״ או ״שקר״?
איינער האט מיר געפרעגט לפי מהלך זו, וואס וועט זיין די דין פאר אזא איינער לגבי זיין זיין כשר לעדות? והיינו, ווייל דער רמב״ם פסק׳נט בהל׳ עדות פי״א ה״י:
ועוד, לגבי דעם דארף מען דאך מגדיר זיין ״מין״, ״אפיקורוס״, ו״כופר״ עפ״י מה שהגדירם הרמב״ם בהל׳ תשובה פ״ג ה״ז-ה״ח:
ובנוגע גדר ״אפיקורוס״ איז דאס דער וואס לייקענט נבואה און ידיעת הקב״ה. איז לגבי ידיעת הקב״ה איז דאך דאס נכלל און נישט קענען דן זיין אויף ג-ט בכלל (ובכלל לגבי אי-השגת ענין ידיעתו ית׳, עיין להלן שם בהל׳ תשובה סופ״ה ה״ה). ולגבי נבואה איז דאך דאס ריפארמיולירט אינעם צווייטן האלב פון ח״ב במו״נ, אז דאס איז בעצם גענצליך נאטורליך און בעצם א גאר הויכע אינטוּאישיניסט מדריגה בחכמה (ועיין בהל׳ יסודי התורה פ״ז ה״א ובלחם משנה שם).
והגדרת ״כופר״ איז לגבי אמיתת התורה ופירושיה. דאס קען ווייטער בעצם שטימען. ווייל די חלק פון ״מעם ה׳״ גייט דאך ווייטער אריין אינעם זעלבן געדאנק פון דאס אז מ׳קען נישט דן זיין דערויף הן לפּאזיטיוו והן לנעגאטיוו. ולגבי די חלק פון אמיתותה קען מען דאך נוצן די געדאנק פון, צב״ש, דר. שמואל פליישהאקער שהבאתי.
דאס פירט אריין צו דעם וואס אונז זעה׳מיר אז ביי בּעיסיקעלי אלע משלים נוצט דער רמב״ם עקשאן ווערבּס ווי ״האומר״ וכדומה. און ביי דעם הא׳מיר צוגעברענגט די ר״ן ממרסיי במעשה נסים אז די פראבלעם איז דוקא וואס ער איז דאס ״מפרסם״ וואס ברענגט אונטער דאס וואס דער המון איז מציית לזה עפ״י אמונתם. ווי אויך גייט דאס אין איינקלאנג מיט די בּיעהעיוויאריסט מהלך אין דעם אלעם אז די געדאנק, ואפילו בנוגע ״מינות ואפיקורסות וכפירה״, איז בנוגע וואס דער מענטש טוהט ווי איידער וואס ער טראכט. און מ׳זעהט טאקע אז דער מחבר פסק׳נט דארט בחו״מ סעיף כה לגבי פסולי עדות:
ואפשר לצרף לזה מה שפסק הרמ"א באה"ע סימן מב סעיף ה לגבי עדי קידושין:
ואולי אפשר להוסיף עוד סניף בזה עפ"י מה שפסק הרמב"ם בשו"ת סימן רסה אז מ'קען נישט מצרף זיין קראים צו מנין וזימון מכח דעם שאינם מודים בחיוב זו, ועפ"י הדין בעירובין (פ"ג מ"ב) ע"ש. וא"כ, דא איז דער דאך יא מודה בחיוב זו של עדות בפרט ומציית למצות התורה בכלל, וא"כ אפשר למנותו לעד. (הגם דאפשר לחלק אז מנין וזימון ועירובין איז דאך נאר א מצוה בין אדם למקום עפ"י פירוש חז"ל, ולכן יש בו הסברא דאי מודה בזה יכולין לצרפו ואי לא לא. משא"כ בעדות שהיא מצוה שכליית בין אדם לחבירו שהכל מודין בו ממילא, וא"כ אין בו סברא זו. ולכן פוסלין רשעים בזה אע"פ שרשעתן הוא רק מכח בין אדם למקום, מכח הלאו של (שמות כג א) אל תשת ידך עם רשע להיות עד חמס, ועיין בהרמב"ם בהל' עדות ריש פ"י ובטור שם בחו"מ בריש סימן לד. ועיין במנחת חינוך במצוה עה דרשע ללאו דמלקות או מיתת בי"ד גזירת הכתוב היא דפסול לעדות אף דלא חיישינן שישקר ע"ש, וע"ש בהטעם ללאו זה שכתב שם החינוך. אבער מ'קען זאגן אז דא איז דאך זיין הודאה לענין עדות יא און אויך דייקא מכח החלק של בין אדם למקום והמצוה/דין בזה. און די עדות דא צו וועלכע ער איז מודה איז אויך לכאורה אויף א דין תורה פון קידושין ונישואין, ווי איידער ממש א בין אדם לחבירו.)
*
רעדענדיג, פעהלט אויך אויס מער אויסצוקלארן אז די מטרת האשכול איז צו נעגעיטן דעם גאנצן עצם שאלה פון "דו גלייבטס אין ג-ט?" מכח'ן דאס'ן זיין ליידיג מתוכן - נישט אויף צו ענטפערן דערויף דייקא א "נעגאטיוו" מיט'ן ענטפערן דערויף א "ניין"; דאס וואלט דאך באדייט אז מ'איז יא מסכים אז די שאלה האט תוכן. אין אנדערע ווערטער, וואס איך זאג דא איז אז ביי דעם איז:
~(ע) ≠ ~ע
וכעין די פערטע מהלך פון דר. ריינעס.
און דאס פירט אריין צו דעם געדאנק אז להרמב"ם איז ביי דיונים איבער "ג-ט" נישטא אלע געהעריגע כללי הגיון פון נעגעישאן (און עסאָסיעישאן ביי דעם).
***
ולגבי מאראליטעט זיין א קאַנסטראָקשען, שרייבט דר. ראַבּין מקענאַ: ***
לגבי די געדאנק פון אי-השגת הא-ל האב איך געקלערט אז די גמרא בסוטה י. איז דאך מדמה דעם שמש צו שמו של הקב"ה ע"ש (אשר שם העצם הוי"ה של הקב"ה הוא עצמותו, ועיין במו"נ ח"א פס"א). דא און דא ברענגען זיי ארויס אז וויבאלד אלעס אין די סאָלאר סיסטעם דרייט זיך ביחס ומחמת די גראוויטי פונעם שמש, איז דערפאר גאר שווער צו מאכן עפעס אריינפאלן דערין וויבאלד עס וועט מוזן האבן אסאך ענערגיע צו אפשטעלן איר אָרבּיט מחמת השמש. עס איז גרינגער ארויסצושיסן עפעס מהסאָלאר סיסטעם בכלל ווי אריינשיסן אינעם שמש. ואפ"ל דכן הוא לגבי השגת הקב"ה שנמשל כביכול להשמש: וויבאלד אלעס אלעס איז דאך ביחס לו ומחמתו (די "פּרינציפּ פון בּיִאיִנג ומציאות", ועיין בהל' יסודי התורה פ"א ה"א), איז צוצוקומען לו ולהשגה בו פעהלט אויס דאס אלעס אפצושטעלן "אריינצופאלן" אליו ית'.
און דער טור בחו״מ סימן לד ברענגט דאס צו (און לייגט צו "והמינין"):המוסרין והאפיקורוסין והמומרים לא הצריכו חכמים למנותן בכלל פסולי עדות שלא מנו אלא רשעי ישראל אבל אלו המורדין הכופרין פחותין הן מן העכו"ם שהעכו"ם לא מעלין ולא מורידין ויש לחסידיהן חלק לעולם הבא ואלו מורידין ולא מעלין ואין להן חלק לעולם הבא.
און דער מחבר פסק׳נט דאס דארט בסעיף כב (הגם ער ברענגט נישט צו דעם לשון פון ״מין״ אדער ״כופר״):כתב הרמב"ם האפיקורסין והמינין והמומרין לא הוצרכו חכמים למנותן בכלל פסולי עדות שלא מנו אלא רשעי ישראל אבל אלו המורדין הכופרין פחותין הן מן העכו"ם שהעכו"ם לא מעלין ולא מורידין ויש לחסידיהן חלק לעולם הבא ואלו מורידין ולא מעלין ואין להן חלק לעולם הבא.
איז ראשית כל מן הראוי לציין צו וואס איך האב דא געשריבן בנוגע דאס וואס דער משנ״ב פסק׳נט באו״ח סימן קען ס״ק ב בנוגע איסור לאפיקורוס להיות הש״ץ ע״ש.המוסרים והאפיקורסים והמומרים פחותים מהעכו"ם ופסולים לעדות
ועוד, לגבי דעם דארף מען דאך מגדיר זיין ״מין״, ״אפיקורוס״, ו״כופר״ עפ״י מה שהגדירם הרמב״ם בהל׳ תשובה פ״ג ה״ז-ה״ח:
איז לגבי ״מין״, וואס האט דאך צו טוהן מיט עניני מציאות הא-ל, הא׳מיר אָנגעפאנגען אז מ׳קען דאך ניטאמאל דן זיין דערויף - נישט פאזיטיוו און נישט נעגאטיוו. וואס די דוקא נעגאטיוו חלק איז דאס וואס שטערט דעם רמב״ם.חמשה הן הנקראים מינים: האומר שאין שם אלוק ואין לעולם מנהיג, והאומר שיש שם מנהיג אבל הן שנים או יותר, והאומר שיש שם רבון אחד אבל שהוא גוף ובעל תמונה, וכן האומר שאינו לבדו הראשון וצור לכל, וכן העובד כוכב או מזל וזולתו כדי להיות מליץ בינו ובין רבון העולמים. כל אחד מחמשה אלו הוא מין.
שלשה הן הנקראים אפיקורסין: האומר שאין שם נבואה כלל ואין שם מדע שמגיע מהבורא ללב בני האדם, והמכחיש נבואתו של משה רבינו, והאומר שאין הבורא יודע מעשה בני האדם. כל אחד משלשה אלו הן אפיקורוסים. שלושה הן הכופרים בתורה: האומר שאין התורה מעם ה', אפילו פסוק אחד, אפילו תיבה אחת, אם אמר משה אמרו מפי עצמו, הרי זה כופר בתורה, וכן הכופר בפירושה והוא תורה שבעל פה, והמכחיש מגידיה, כגון צדוק ובייתוס, והאומר שהבורא החליף מצוה זו במצוה אחרת, וכבר בטלה תורה זו אע"פ שהיא היתה מעם ה', כגון ההגרים. כל אחד משלשה אלו כופר בתורה.
ובנוגע גדר ״אפיקורוס״ איז דאס דער וואס לייקענט נבואה און ידיעת הקב״ה. איז לגבי ידיעת הקב״ה איז דאך דאס נכלל און נישט קענען דן זיין אויף ג-ט בכלל (ובכלל לגבי אי-השגת ענין ידיעתו ית׳, עיין להלן שם בהל׳ תשובה סופ״ה ה״ה). ולגבי נבואה איז דאך דאס ריפארמיולירט אינעם צווייטן האלב פון ח״ב במו״נ, אז דאס איז בעצם גענצליך נאטורליך און בעצם א גאר הויכע אינטוּאישיניסט מדריגה בחכמה (ועיין בהל׳ יסודי התורה פ״ז ה״א ובלחם משנה שם).
והגדרת ״כופר״ איז לגבי אמיתת התורה ופירושיה. דאס קען ווייטער בעצם שטימען. ווייל די חלק פון ״מעם ה׳״ גייט דאך ווייטער אריין אינעם זעלבן געדאנק פון דאס אז מ׳קען נישט דן זיין דערויף הן לפּאזיטיוו והן לנעגאטיוו. ולגבי די חלק פון אמיתותה קען מען דאך נוצן די געדאנק פון, צב״ש, דר. שמואל פליישהאקער שהבאתי.
דאס פירט אריין צו דעם וואס אונז זעה׳מיר אז ביי בּעיסיקעלי אלע משלים נוצט דער רמב״ם עקשאן ווערבּס ווי ״האומר״ וכדומה. און ביי דעם הא׳מיר צוגעברענגט די ר״ן ממרסיי במעשה נסים אז די פראבלעם איז דוקא וואס ער איז דאס ״מפרסם״ וואס ברענגט אונטער דאס וואס דער המון איז מציית לזה עפ״י אמונתם. ווי אויך גייט דאס אין איינקלאנג מיט די בּיעהעיוויאריסט מהלך אין דעם אלעם אז די געדאנק, ואפילו בנוגע ״מינות ואפיקורסות וכפירה״, איז בנוגע וואס דער מענטש טוהט ווי איידער וואס ער טראכט. און מ׳זעהט טאקע אז דער מחבר פסק׳נט דארט בחו״מ סעיף כה לגבי פסולי עדות:
והיינו, אז עס איז נאר טאמער אנדערע זעהן אים אזוי (און עס איז שלא בטעות, ועיין לעיל בסעיף ד ברמ״א ובסעיף כד וסמ"ע שם ס"ק נז); עס איז אַן אַבּזערוועבּל בּיהעיוויאר. ואפילו דער רמ״א וואס צייכענט דארט צו צו סימן צב סעיף ה (ועיין בש״ך שם ס״ק ה) אז לכתחילה זאל מען אים נישט איבערגעבן קיין עדות, איז דאס אויך נאר ווען דער מענטש זאגט פאר אנדערע ״איך בין א רשע (ופסול)״, נישט ווען ער טראכט עפעס בינו לעצמו (ובפרט ווען ער האלט נישט אז ער ווערט גערעכענט א ״רשע״ ממבט ההלכה, וכדהבאתי הסמ"ע בס"ק נז).אין אדם נפסל בעבירה על פי עצמו אלא על פי עדים שיעידו עליו
ואפשר לצרף לזה מה שפסק הרמ"א באה"ע סימן מב סעיף ה לגבי עדי קידושין:
והיינו ווייטער א בּיהעיוויאריסט מהלך פון (אפילו) בצנעה מקיימים המצות דכשר לעדות. (הגם אז דא איז די געדאנק אז בפרהסיא זענען זיי מומרים רק מחמת יראה, און די קיום בצנעה ווייזט אויף אז ס'איז נאר לפנים ואנוס מחמת יראה. אבער לכאורה כ"ש הוא אויב סיי בפרהסיא און סיי בצנעה איז ער א פולקאמער מקיים המצות, אז ער איז נישט בגדר כופר ואפיקורוס אויך נישט. הגם די הלכה דא איז מער בנוגע "מומר" ווי איידער "אפיקורוס כופר או מין", ועיין בהל' תשובה להרמב"ם שם בפ"ג ה"ט אודות הגדרת "מומר" ע"ש.)מיהו, אלו האנוסים שהצרכו להמיר מכח יראה ואי אפשר להם למלט על נפשם, ובצנעה מקיימים המצות, הם כשרים לעדות (ריב"ש סימן יא).
ואולי אפשר להוסיף עוד סניף בזה עפ"י מה שפסק הרמב"ם בשו"ת סימן רסה אז מ'קען נישט מצרף זיין קראים צו מנין וזימון מכח דעם שאינם מודים בחיוב זו, ועפ"י הדין בעירובין (פ"ג מ"ב) ע"ש. וא"כ, דא איז דער דאך יא מודה בחיוב זו של עדות בפרט ומציית למצות התורה בכלל, וא"כ אפשר למנותו לעד. (הגם דאפשר לחלק אז מנין וזימון ועירובין איז דאך נאר א מצוה בין אדם למקום עפ"י פירוש חז"ל, ולכן יש בו הסברא דאי מודה בזה יכולין לצרפו ואי לא לא. משא"כ בעדות שהיא מצוה שכליית בין אדם לחבירו שהכל מודין בו ממילא, וא"כ אין בו סברא זו. ולכן פוסלין רשעים בזה אע"פ שרשעתן הוא רק מכח בין אדם למקום, מכח הלאו של (שמות כג א) אל תשת ידך עם רשע להיות עד חמס, ועיין בהרמב"ם בהל' עדות ריש פ"י ובטור שם בחו"מ בריש סימן לד. ועיין במנחת חינוך במצוה עה דרשע ללאו דמלקות או מיתת בי"ד גזירת הכתוב היא דפסול לעדות אף דלא חיישינן שישקר ע"ש, וע"ש בהטעם ללאו זה שכתב שם החינוך. אבער מ'קען זאגן אז דא איז דאך זיין הודאה לענין עדות יא און אויך דייקא מכח החלק של בין אדם למקום והמצוה/דין בזה. און די עדות דא צו וועלכע ער איז מודה איז אויך לכאורה אויף א דין תורה פון קידושין ונישואין, ווי איידער ממש א בין אדם לחבירו.)
*
רעדענדיג, פעהלט אויך אויס מער אויסצוקלארן אז די מטרת האשכול איז צו נעגעיטן דעם גאנצן עצם שאלה פון "דו גלייבטס אין ג-ט?" מכח'ן דאס'ן זיין ליידיג מתוכן - נישט אויף צו ענטפערן דערויף דייקא א "נעגאטיוו" מיט'ן ענטפערן דערויף א "ניין"; דאס וואלט דאך באדייט אז מ'איז יא מסכים אז די שאלה האט תוכן. אין אנדערע ווערטער, וואס איך זאג דא איז אז ביי דעם איז:
~(ע) ≠ ~ע
וכעין די פערטע מהלך פון דר. ריינעס.
און דאס פירט אריין צו דעם געדאנק אז להרמב"ם איז ביי דיונים איבער "ג-ט" נישטא אלע געהעריגע כללי הגיון פון נעגעישאן (און עסאָסיעישאן ביי דעם).
***
ולגבי מאראליטעט זיין א קאַנסטראָקשען, שרייבט דר. ראַבּין מקענאַ: ***
לגבי די געדאנק פון אי-השגת הא-ל האב איך געקלערט אז די גמרא בסוטה י. איז דאך מדמה דעם שמש צו שמו של הקב"ה ע"ש (אשר שם העצם הוי"ה של הקב"ה הוא עצמותו, ועיין במו"נ ח"א פס"א). דא און דא ברענגען זיי ארויס אז וויבאלד אלעס אין די סאָלאר סיסטעם דרייט זיך ביחס ומחמת די גראוויטי פונעם שמש, איז דערפאר גאר שווער צו מאכן עפעס אריינפאלן דערין וויבאלד עס וועט מוזן האבן אסאך ענערגיע צו אפשטעלן איר אָרבּיט מחמת השמש. עס איז גרינגער ארויסצושיסן עפעס מהסאָלאר סיסטעם בכלל ווי אריינשיסן אינעם שמש. ואפ"ל דכן הוא לגבי השגת הקב"ה שנמשל כביכול להשמש: וויבאלד אלעס אלעס איז דאך ביחס לו ומחמתו (די "פּרינציפּ פון בּיִאיִנג ומציאות", ועיין בהל' יסודי התורה פ"א ה"א), איז צוצוקומען לו ולהשגה בו פעהלט אויס דאס אלעס אפצושטעלן "אריינצופאלן" אליו ית'.
איך פארשטיי נישט וואס איז געווען די הוא אמינא פון די מקשן. פארוואס האט ער געהאלטן אז דאס גייט אריין בגדר אפיקורס. ער אליינס קען דאך אויך נישט מסביר זיין גאט, ער האלט דאך לא ישיגוהו משיגי הגוף. וואס האט ער געמיינט ווען ער האט געפרעגט ”גליייבסט אין גאט”? וואספארא גאט האט ער געהאט אין מיינד? איז נישט זיין אפטייטש אין גאט אליינס כפירה?
איך זעה אז דו דרוקסט די ”אויך בצנעא,” אויב גייט עס נאר צו אלץ סאשעל קאנסטראקט, איז דאך דאס נישט שייך בצנעא. עס איז אפשר דא א סאשעל קאנסטראקט צו זאגן אז מען דארף מקיים זיין מצוות בצנעא, אבער למעשה צו טון בצנעא, איז דאך יעדער א יחיד. וויאזוי שטעלט זיך עס צאם אלץ סאשעל קאנסטראקט?
איך זעה אז דו דרוקסט די ”אויך בצנעא,” אויב גייט עס נאר צו אלץ סאשעל קאנסטראקט, איז דאך דאס נישט שייך בצנעא. עס איז אפשר דא א סאשעל קאנסטראקט צו זאגן אז מען דארף מקיים זיין מצוות בצנעא, אבער למעשה צו טון בצנעא, איז דאך יעדער א יחיד. וויאזוי שטעלט זיך עס צאם אלץ סאשעל קאנסטראקט?
חדשיםיא יא. אט דאס איז דאך מיין טענה מיט וואס איך האב אָנגעהויבן די אשכול: אז אויב מ׳טראכט אריין איז דאך אויף די שאלה פון ״דו גלייבסט אין ג-ט?״ נישט געהעריג שייך קיין פּאזיטיווע אדער נעגאטיווע אנטווארט (להרמב״ם).איך פארשטיי נישט וואס איז געווען די הוא אמינא פון די מקשן. פארוואס האט ער געהאלטן אז דאס גייט אריין בגדר אפיקורס. ער אליינס קען דאך אויך נישט מסביר זיין גאט, ער האלט דאך לא ישיגוהו משיגי הגוף. וואס האט ער געמיינט ווען ער האט געפרעגט ”גליייבסט אין גאט”? וואספארא גאט האט ער געהאט אין מיינד? איז נישט זיין אפטייטש אין גאט אליינס כפירה?
ולכן קען מען טאקע אויך זאגן אז די געדאנק פון ״מין״ וכו׳ איז פאר אזא איינער וואס האלט ביי א פריערדיגע מדריגה בזה, און האלט אז עס איז יא שייך א נעגאטיווע אנטווארט און ענטפערט דערויף אין די נעגאטיוו.
וואס קען טאקע זיין שווער לפי״ז איז אז פארוואס איז דעמאלטס א פּאזיטיווע ענטפער נישט קיין פראבלעם פון כפירה וכו׳ לפוסלו, ובפרט אז במו״נ ח״א פל״ו קען מען זעהן אז דער רמב״ם האלט אז אַנטראָפּאָמאָרפיזמס לגבי די מושג פון ג-ט זענען ערגער ווי ע״ז ע״ש? ואולי אז דאס איז נאר וואו מ׳געבט א gross הגשמה צום קאנצעפּט פון ג-ט. משא״כ מיט׳ן סתם ענטפערן אויפ׳ן שאלה פון מציאותו אין די פּאזיטיוו, הגם דאס איז אויך אומריכטיג ועיין במו״נ להלן שם ח״א פנ״ז, שרייבט ער דאך דארט אז דאס איז ״עמוק״ ע״ש, וממילא קען מען דאס נישט פארלאנגען פון יעדן איינעם דא״כ לא שביק חיי. אבער אזא סארט אומריכטיגע פארנעפעלטע פּאזיטיווע ענטפער אויף די שאלה איז דאך בעסער ווי א נעגאטיווע ענטפער, וויבאלד דאס וועט (לדעתו) גרינגער צוברענגען צוצוקומען צו א העכערע הכרה אז אויף די שאלה איז בכלל נישט שייך קיין ענטפער פון פּאזיטיוו אדער נעגאטיוו בכלל.
חדשיםדי ״אויך בצנעה״, לפי די מהלך פון סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם, איז צו זאגן אז ער איז באמת און טאקע מציית לשמירת התורה און סאָבּמיט לחוקיה אינגאנצן. והיינו, אז איינמאל די ״ריכטיגקייט״ ״אמת״ וכו׳ וכו׳ דערפון ווערט אוועקגעשטעלט מחמת סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם וכנ״ל, דאן השתא דאתית להכי אז דאס איז ״עכט״ און ״ריכטיג״ וכו׳ מחמת זה, איז ער מציית דערצו בכל אופן. עס איז נישט נוגע צו אנדערע ״זעהן״ אים צו נישט. די ״אנדערע״ און געמיינזאמע עסאָמפּשענס איז לגבי וואס זענען למעשה די געמיינזאמע עסאָמפּשענס; נישט לגבי צי יעצט ממש זאגט מען אים דאס צו טוהן צי מ׳זעהט אים דאס טוהן. אין אנדערע ווערטער, די סאָשׁעל קאַנסטראָקשען אז דאס איז ״ריכטיג״ און מ׳דארף דאס טוהן בצנעה אויך, מאכט דאך דאס פונקט אזוי ״אמת״ און ״ריכטיג״ בצנעה אויך לפי מהלך זו. די סאָשׁעל קאַנסטראָקשען דערפון ווערט נישט אויס מחמת ווייל קיינער זעהט נישט. דאס איז כעין ווי מ׳האט דאס צוגעגליכן צו מאראליטעט, אשר יש מקום לומר אז זיי זענען א סאָשׁעל קאַנסטראָקשען, אבער דאס מיינט נישט אז מ׳האט נישט לציית לה גם בצנעה, וואס דארט גייט אָן די סאָשׁעל קאַנסטראָקשען פונקט אזוי. דאס וואס נעמט דאס אוועק איז נאר ווען די עסאָמפּשען והסכמה דערין פונעם ציבור גייט אוועק; די ציבור האלט שוין אז נישט. די עסאָמפּשען והסכמה איז דאך למעשה נאך אלס דא אפילו ווען דער יחיד איז פונקט יעצט אליין און נישט ארומגענומען מיט אנדערע פון דעם ציבור המסכים (ער איז נאך אלס אינעם געזעלשאפט, נאר נישט ארומגענומען יעצט מיט ממש מענטשן דערפון).איך זעה אז דו דרוקסט די ”אויך בצנעא,” אויב גייט עס נאר צו אלץ סאשעל קאנסטראקט, איז דאך דאס נישט שייך בצנעא. עס איז אפשר דא א סאשעל קאנסטראקט צו זאגן אז מען דארף מקיים זיין מצוות בצנעא, אבער למעשה צו טון בצנעא, איז דאך יעדער א יחיד. וויאזוי שטעלט זיך עס צאם אלץ סאשעל קאנסטראקט?
ואגב, אז מ׳זאגט אז אויף די שאלה פון ״דו גלייבסט אין ג-ט?״, שהיא ״איז דא א ג-ט?״, איז נישט שייך קיין פּאזיטיווע אדער נעגאטיווע ענטפער, באדייט דאס אז אויף די שאלה איז נישט חל קיין תירוץ של ״אמת או שקר״. וא״כ איז דאך דאס טאקע א שאלה וואס איז נישט געהעריג אין די גדר פון מושכלות, נאר אין די גדר פון ״מוסכמות״, והיינו מער סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם, וואס אויף דעם איז מער חל ״טוב או רע/ריכטיג אדער אומריכטיג״. מיינענדיג, אז ווי געזאגט איז דאך די געדאנק פון לעבן ״עז איף״ ס׳דא א (מער קרוּד) געדאנק פון ״ג-ט״, דהיינו קיום התורה במעשה, וואס אויף טענות מעשיות, וואס מ׳האט צו טוהן, איז חל ״טוב או רע/ריכטיג אדער אומריכטיג״ וכבהמפורסמות/מוסכמות.
***
ר' יוסף אבן כספי שרייבט אבער אין זיין פירוש על משלי (י לב):
ולגבי הגדרת "חכם" שרייבט ער (להלן ריש פי"א):דע, כי האמת לא יתואר בו הדבר מצד האומרים, וגם כן בהפכו, ואולם גדר האמת שהוא אשר ימצא בשכל, לפי מה שהוא עליו חוץ מן השכל, וגדר הכוזב מתנגד לזה, ולכן לא יחזק האמת בהודות כל העולם עליו, ולא יחליש בחלוק כל העולם עליו
***וכבר גדר החכם הצניעות שהוא הענוה והחכמה.
אז כ׳האב צוגעשטעלט דעם געדאנק פון נבואה צו סייקעדעליקס, איז אינטרעסאנט צו באמערקן אז זיי האבן געצייגט איבער א שטארקע קשר בנוגע מוזיק ווען ״מ׳טריפּט״ אויף סייקעדעליקס (לגבי טעראפּי). און ביי נבואה טרעפט מען ביי אלישע הנביא (מלכים ב ג טו) ועתה קחו לי מנגן והיה כנגן המנגן ותהי עליו יד ה׳.
***
אגב איז מיר געווען אינטרעסאנט צו זעהן ווי דר. אליעזר בן-רפאל שרייבט בנוגע זהות יהודי:
unlike in the past, the question “Who am I fundamentally?”, that is, in the essentialist sense, is now less significant than the question “What do I do?” in the constructionist sense
מענין לענין באותו ענין איז אויך מערקווידיג צוצוצייכענען אז דר. קריסטיִן העיס טענה'ט באריכות אז חז"ל'ס קאנסעפּשאן פון (דיוויין) הלכה ודין איז געווען מער נאַמינעליסט ווי איידער ריעליסט. דאס מיינט אז, ענליך ווי צוגעברענגט דא לגבי מאטעמאטיקס, באדייט ריעליסט אז עס האט א מציאות וואס איז נישט תלוי און אָנגעוואנדן בשכלו של אדם - עס איז "עכט" ובמציאות מחוצה לכלליות שֵׂכֶל האדם לגמרי. משא"כ א נאַמינעליסט פאזיציע נעמט אָן אז די מציאות הדברים זענען תלוי אך ורק בשִׂכְלוׂ של אדם, ולא יותר.
זי זאגט אז עס קלאפט א חילוק לגבי מאכן דערין "לעגאלע פיקציעס" וכדומה אף כשהן נגד המציאות אא"וו. צווישן אנדערע. (ר' יצחק לאווי/@לעיקוואד רירט אָן דערויף אין די שיעור.)
***
עס האט זיך געשטעלט א פראגע אז לגבי דן זיין איבער ״מציאות״ הא-ל קען מען דאך נישט, וויבאלד אפילו ״מציאות״ און ״עקזיסטענץ״ איז רק בלשון מושאל לפי הרמב״ם במו״נ ח״א פנ״ז כלפי די מושג פון ג-ט. אבער דאן וואס באדייט דאס וואס ער שרייבט בהל׳ יסודי התורה פ״א ה״א-ה״ד:
***
די נידון פונעם אשכול קען אויך אָנרירן אויף די רעיאיפיקעישאן פאָלאָסי, וואו מ'טוישט אויף אַן אַבּסטראקטע קאנצעפּט ווי "ג-ט" אין אונזער משל, מיט כאילו עס איז עפעס קאנקריִט, און דאס איז וואס מ'פרעגט אויף און אפ.
***
דער יעב״ץ שרייבט אין זיין בירת מגדל עוז (אוצר הטוב מוסד א): ואולי קען מען זאגן אז לפי הרמב"ם וואס (עוסק זיין אין עניני) אמונה ווערט יא גערעכענט פאר א מצוה מיוחדת, איז לפי אים טאקע קיום המצות נישט דייקא באזירט אויף אמונה.
***
דער "פארשער פון חסידים" דער סאציאלאג דר. שמואל היילמאן שרייבט בנוגע די בּיהעיוויאריסט דיימענשאן פון ארטאדאקסיע:
עס איז אינטרעסאנט צוצוצייכענען אז לגבי הגדרת "מין" שרייבט דער מהר"י אבוהב אין זיין נהר פישון: ***
http://www.kaveshtiebel.com/viewtopic.php?p=528882#p528882
***
דא שרייבט ונבנתה העיר:
זי זאגט אז עס קלאפט א חילוק לגבי מאכן דערין "לעגאלע פיקציעס" וכדומה אף כשהן נגד המציאות אא"וו. צווישן אנדערע. (ר' יצחק לאווי/@לעיקוואד רירט אָן דערויף אין די שיעור.)
***
עס האט זיך געשטעלט א פראגע אז לגבי דן זיין איבער ״מציאות״ הא-ל קען מען דאך נישט, וויבאלד אפילו ״מציאות״ און ״עקזיסטענץ״ איז רק בלשון מושאל לפי הרמב״ם במו״נ ח״א פנ״ז כלפי די מושג פון ג-ט. אבער דאן וואס באדייט דאס וואס ער שרייבט בהל׳ יסודי התורה פ״א ה״א-ה״ד:
ווי מ׳זעהט סטרעסט דער רמב״ם שטארק דאס געדאנק פון ״מציאות״ לגבי ג-ט (6 מאל די דעריוועטיוו דערפון בהלכה א׳). אבער ווי איך האב פריער געזאגט, איז די געדאנק וואס ער ברענגט ארויס אז מ׳זאל זיך מייחס זיין צום טערמין ומושג פון ״ג-ט״, אלס די ״פּרינציפּ און קאנצעפּט פון בּיִאיִנג עקזיסטענץ ומציאות״. והשתא דאתית להכי איז הגע בעצמך, קען מען דען נישט טענה׳ן אז די זאץ ״די פּרינציפּ פון עקזיסטענץ עקזיסטירט (אין אַן אנטאלאגישע סענס)״ אין לה שחר? (ואולי באנו ג״כ לסעלף-רעפערענשאל אינפיניט ריגרעס. והיינו, אויב ענטפערט מען אויף דעם ״יא״, דאן קען מען אפשר דערנאך פרעגן: ״דאס אז די פּרינציפּ פון עקזיסטענץ עקזיסטירט, דאס אליינס עקזיסטירט?״ וכן הלאה והלאה. ואולי קען מען דאס צושטעלן צו וואס קאנט האט גע׳טענה׳ט אז ״עקזיסטענץ״ איז נישט קיין פּרעדיקעט וואס מ׳קען דן זיין דערויף. והיינו נמי אפשר בענין כזה. ועיין בשם טוב ובקרשקש שם בפנ״ז מח״א במו״נ.)יסוד היסודות ועמוד החכמות לידע שיש שם מצוי ראשון והוא ממציא כל נמצא וכל הנמצאים משמים וארץ ומה שביניהם לא נמצאו אלא מאמתת המצאו.
ואם יעלה על הדעת שהוא אינו מצוי אין דבר אחר יכול להמצאות.
ואם יעלה על הדעת שאין כל הנמצאים מלבדו מצויים הוא לבדו יהיה מצוי ולא יבטל הוא לבטולם שכל הנמצאים צריכין לו והוא ברוך הוא אינו צריך להם ולא לאחד מהם לפיכך אין אמתתו כאמתת אחד מהם.
הוא שהנביא אומר וה' אלהים אמת הוא לבדו האמת ואין לאחר אמת כאמתתו והוא שהתורה אומרת אין עוד מלבדו כלומר אין שם מצוי אמת מלבדו כמותו.
***
די נידון פונעם אשכול קען אויך אָנרירן אויף די רעיאיפיקעישאן פאָלאָסי, וואו מ'טוישט אויף אַן אַבּסטראקטע קאנצעפּט ווי "ג-ט" אין אונזער משל, מיט כאילו עס איז עפעס קאנקריִט, און דאס איז וואס מ'פרעגט אויף און אפ.
***
דער יעב״ץ שרייבט אין זיין בירת מגדל עוז (אוצר הטוב מוסד א): ואולי קען מען זאגן אז לפי הרמב"ם וואס (עוסק זיין אין עניני) אמונה ווערט יא גערעכענט פאר א מצוה מיוחדת, איז לפי אים טאקע קיום המצות נישט דייקא באזירט אויף אמונה.
***
דער "פארשער פון חסידים" דער סאציאלאג דר. שמואל היילמאן שרייבט בנוגע די בּיהעיוויאריסט דיימענשאן פון ארטאדאקסיע:
***Early on in my research, I encountered some synagogue members who articulated what I have come to believe is a core feature of Orthodox Jews (a group of which I have been a part). The population of Orthodox Jews is a mix between those with traditional beliefs, i.e., the “Orthodox” (meaning, “true belief”), and those who observe the halakhic rules and customs but do not have traditional beliefs, i.e., the “Orthoprax,” (meaning, “correct behavior”). What the Orthodox population as a whole has in common is that they are ritually observant (more accurately, “observing”) Jews who commonly identify themselves with a variety of Orthodox institutional identities, which is why lernen and davenen function the way they do for this group
What this translates to, in effect, is that among Orthodox Jews the emphasis is on doing more than being this is indeed the case not only for observant Jews, but for many people for whom ritual observance is central to their identity. Alfred Schutz, The Phenomenology of the Social World (Evanston: Northwestern University Press, 1967). That is they emphasize the rituals and practices that they do, letting these serve as signals of what the nature of their religious being is. Being, of course, includes not just what people do, but how they understand themselves, what and who they believe themselves to be
Or perhaps we might more accurately suggest: among these Jews doing is the stand-in for being. Indeed, as a group of Orthodox once confided to me, they were not even certain what others in the synagogue truly believed; their theology, such as it was, remained largely private and rarely if ever discussed. What every one of them could be certain of was what they did
Indeed, more often these Jews choose to define or identify themselves through the rituals or stringencies they practice. They lern, they daven regularly, are shomer Shabbat (Sabbath observing), shomer negiah (observing the restrictions on intersexual physical contact), glatt kosher keeping (the most stringent kashrut standards) Jews. Practices such as these define their being
עס איז אינטרעסאנט צוצוצייכענען אז לגבי הגדרת "מין" שרייבט דער מהר"י אבוהב אין זיין נהר פישון: ***
http://www.kaveshtiebel.com/viewtopic.php?p=528882#p528882
***
דא שרייבט ונבנתה העיר:
ונבנתה העיראויך מיר א קונץ. דו גלייבסט ווייל דו גלייבסט. נו וואדע, אז דו גלייבסט גלייבסטו דאך. וואס קענסטו נעבעך טון? גלייבן און דוקא 'נישט' לייגן תפילין?
די אמת'ע עבודה איז 'בוחר' זיין אמונה. נישט אמונה ווייל כ'בין גראדע א גלויביגער.
איי וויאזוי איז מען בוחר צו גלייבן עפעס?
אויף דעם זאגט ער (תהלים קיט ל) 'דרך' אמונה בחרתי. כ'בין בוחר זיך צו 'פירן' מיט אמונה.
כ'וועל טראכטן ווי א איד א גלייביגער. כ'וועל רעדן ווי א איד א מאמין. כ'וועל טון וואס א מאמין בה' דארף טון. אויב זאל גאט וועלן, קען ער מיר נאכשיקן דאס איבריגע.
אין דעם שמועס פון סאָשעל קאנסטראקשעניזם לגבי לגבי התחייבות קיום התורה, איז מיר געווען אינטרעסאנט צו זעהן די ספרי בסוף פ' שלח (אות עג):
ולפי"ז אפשר לומר בדרך רמז דלכן בעת ההשכלה ווען עס האט זיך אויפגעוואכט דאס אז עבדות און קנעכטשאפט איז אימאראליש, האט מען מער עוסק געווען בדרכו של המו"נ למצוא טעמי המצות, וויבאלד סתם מקיים זיין עפעס מחמת עבדות גרידא איז נישט מאסגעבענד, זייענדיג אז אונז פארשטייען מיר דאס אז די גאנצע אינסטיטושאן דערפון איז שלעכט.
(מ'קען דאס אפשר אויך בסתם צאמשטעלן אם ישראל קרויין בנים או עבדים.)
***
לגבי דעם געדאנק פון דעפינירן "מציאות" כלפי דעם טערמין ומושג פון "ג-ט", זאגט דער עיקרים (מאמר ב פ"א) אויך אזוי ווי דער רמב"ם דארט במו"נ ח"א פנ"ז.
ואגב, עפי"ז מוטשעט ער זיך אויך (שם פ"ב-פ"ג) מיט'ן מייחס זיין "רצון" כלפי דעם טערמין. ער זאגט אז מחד גיסא איז דאך פועל זיין ע"י רצון א שינוי און ליאות, אבער מאידך גיסא איז זאגן אז מעשיו כביכול זענען בהכרח איז אויך א ליאות ווייל אויף איינער וואס איז נישט פועל ברצון קען ניטאמאל געזאגט ווערן אז "ער איז פועל", פונקט אזוי ווי מ'זאגט נישט אויף א כלי אז עס איז פועל, נאר אויף דער וואס wield עס ברצותו. ער פירט אויס, כהרמב"ם שם בח"א פנ"ז וח"ב פי"ח, אז עס איז טאקע נאר בלשון מושאל, און עס איז חלוק במין וכמו ידיעתו ית' (ער דינגט זיך דארט מיט'ן רלב"ג אז ידיעתו ית' איז יא מגעת אל הפרטים).
איך האב געקלערט אז ער טאקע נעמט אָן (מאמר א פ"ט ומאמר ד פ"ה) בחירה חופשית וממילא דאס געדאנק פון "רצון" בכלל. אבער טאמער נעמט מען אָן מער אזוי ווי רבו האור ה' (מאמר ב כלל ה) אז עס איז נישט באמת דא קיין בחירה חופשית, דאן איז די קשיא נישט אזוי שווער. וויבאלד עס קומט אויס אז עס איז באמת ניטאמאל שייך בכלל קיין אפשרי לגמרי (מכח "רצון"). וממילא איז דאס כעין א לאגישע אומעגליכקייט ואין בזה משום ליאות.
וכעין די געדאנק ווי אזוי די עשרת הדברות הייבן זיך אָן (שמות כ ב), וע"ש ברש"י.למה מזכירים יציאת מצרים על כל מצוה ומצוה. למה הדבר דומה למלך שנשבה בן אוהבו ומשפדאו לא פדאו לשום בן, אלא לשום עבד שאם יגזור ולא יהיה מקבל עליו א"ל עבדי אתה. כיון שנכנס למדינה א"ל נעול לי סנדלי וטול לפני כלים להוליך לבית המרחץ. התחיל הבן ההוא מנתק הוציא עליו שטר ואמר לו עבדי עתה. כך כשפדה הקב”ה את זרע אוהבו לא פדאם לשום בנים אלא לשום עבדים כשיגזור ולא יהיו מקבלים עליהם יאמר להם עבדי אתם. כיון שיצאו למדבר התחיל לגזור עליהם מקצת מצות קלות ומקצת חמורות כגון שבת ועריות ציצית ותפילין התחילו ישראל להיות מנתקים אמר להם עבדי אתם על מנת כן פדיתי אתכם על מנת (תנאי) שאהיה גוזר ואתם מקיימים.
ולפי"ז אפשר לומר בדרך רמז דלכן בעת ההשכלה ווען עס האט זיך אויפגעוואכט דאס אז עבדות און קנעכטשאפט איז אימאראליש, האט מען מער עוסק געווען בדרכו של המו"נ למצוא טעמי המצות, וויבאלד סתם מקיים זיין עפעס מחמת עבדות גרידא איז נישט מאסגעבענד, זייענדיג אז אונז פארשטייען מיר דאס אז די גאנצע אינסטיטושאן דערפון איז שלעכט.
(מ'קען דאס אפשר אויך בסתם צאמשטעלן אם ישראל קרויין בנים או עבדים.)
***
לגבי דעם געדאנק פון דעפינירן "מציאות" כלפי דעם טערמין ומושג פון "ג-ט", זאגט דער עיקרים (מאמר ב פ"א) אויך אזוי ווי דער רמב"ם דארט במו"נ ח"א פנ"ז.
ואגב, עפי"ז מוטשעט ער זיך אויך (שם פ"ב-פ"ג) מיט'ן מייחס זיין "רצון" כלפי דעם טערמין. ער זאגט אז מחד גיסא איז דאך פועל זיין ע"י רצון א שינוי און ליאות, אבער מאידך גיסא איז זאגן אז מעשיו כביכול זענען בהכרח איז אויך א ליאות ווייל אויף איינער וואס איז נישט פועל ברצון קען ניטאמאל געזאגט ווערן אז "ער איז פועל", פונקט אזוי ווי מ'זאגט נישט אויף א כלי אז עס איז פועל, נאר אויף דער וואס wield עס ברצותו. ער פירט אויס, כהרמב"ם שם בח"א פנ"ז וח"ב פי"ח, אז עס איז טאקע נאר בלשון מושאל, און עס איז חלוק במין וכמו ידיעתו ית' (ער דינגט זיך דארט מיט'ן רלב"ג אז ידיעתו ית' איז יא מגעת אל הפרטים).
איך האב געקלערט אז ער טאקע נעמט אָן (מאמר א פ"ט ומאמר ד פ"ה) בחירה חופשית וממילא דאס געדאנק פון "רצון" בכלל. אבער טאמער נעמט מען אָן מער אזוי ווי רבו האור ה' (מאמר ב כלל ה) אז עס איז נישט באמת דא קיין בחירה חופשית, דאן איז די קשיא נישט אזוי שווער. וויבאלד עס קומט אויס אז עס איז באמת ניטאמאל שייך בכלל קיין אפשרי לגמרי (מכח "רצון"). וממילא איז דאס כעין א לאגישע אומעגליכקייט ואין בזה משום ליאות.
דר. מיכאל טוּליִ (אַן אטעאיסט) שרייבט לגבי די מושג פונעם טערמין ״ג-ט״ בכלל:
דר. עלווין ריינעס שרייבט טאקע בתוך זיין מהלך פון פּאלידאקציע איבער דעם מושג פון ״ג-ט״:
עס איז אויך מן הראוי לציין בכלל אז, ווי צוגעברענגט דא, טענה׳ט דר. געווין היימאן אז דאס וואס טעאלאגן ווי דער רלב״ג און (להבדיל) דאָנס סקאָטוס האבן מער ״אראפגעברענגט״ די געדאנק פון ״ג-ט״ פון דער רמב״ם׳ס גענצליכע נעגאטיווע טעאלאגיע וואו מ׳קען לגמרי ולגמרי נישט משיג זיין און אפילו נישט רעדן פון ג-ט, און דערצו געגעגעבן א דמיון צום מושג פון ״ג-ט״ באיזה אופן צום מענטש, און דאס אראפגעברענגט "למטה מעשרה" און געמאכט מער קאנקריט ווי איידער ריין אבּסטראקט, האבן זיי דאדורך געגעבן דעם מבוא פאר דאס פילאזאפישע foothold און אחיזה פאר אטעאיזם צו הייבן איר קאפ און דאס פילאזאפיש אפפרעגן. דר. שלום צדיק שרייבט אויך ענליך.
דר. סיימאן בּלעקבּורן ברענגט אויך ארויס אז די קושיות אויף רעליגיע זענען בעיקר קעגן ״אַנטאָ״-רעליגיע, וועלכע געבט פאר אירע קלעימס ממש א ממשות; און דאס איז טאקע די שטאנד פון רוב טעאיסטן. משא״כ ווען עס איז מער ווי א ״שטאנד״ און פּערספּעקטיוו אויפ׳ן לעבן (און נישט בעצם מער) דאן איז דאך דאס היפש שווערער אפצופרעגן.
ולגבי דעם איז אויך מן הראוי לציין צו דאס וואס דר. מיטשעל סילווער (אַן אטעאיסט) טוהט דורך אז די מאדערנע ליבעראלע קאָנסעפּשאן פון טעאיזם, און וואו מ׳האט אזוי געמאכט אַבּסטראקט שבאַבּסטראַקט דאס געדאנק און מושג פון ״ג-ט״, גייט אזוי ווייט אזש אז עס קען גאר אפשר טאקע שטימען אפילו מיט אטעאיזם; דאס איז ענליך צו דר. ריינעס׳ פערטע וועג. און ווי דר. סילווער שרייבט דארט:
אגב, הרב דר. אברהם שרייבט דארט:
***
לבסוף, איז אט די סמיכות די געדאנק: די סאָבּיעקטיווע צוגאנג צום רעאליטעט.
***
דר. אהרן סעגאל, א תלמיד פון דר. עלווין פּלאנטינגא, זאגט אין א שמועס מיט דר. דוד באשעווקין לגבי א הוכחה אויף מציאות הא-ל:
ווי מ׳זעהט איז דא היפש לעטיטוּד אין דעפינירן דעם טערמין (גאר פארקערט: אויסדרוקליך נישט קענען דעפינירן, וכנעגאטיווע טעאלאגיע של הרמב״ם בכלל ודוק). עס איז אויך ידוע וואס קאנט האט געלייקענט בכלל אז עס איז עסענשאל פאר רעליגיע צו האבן א קאנצעפט פון ״ג-ט״. (און דאס איז על אף טענותיו של דר. סטיווען וויינבערג.)The term "God" is used with a wide variety of different meanings. These tend to fall, however, into two main groups. On the one hand, there are metaphysical interpretations of the term: God is a prime mover, or a first cause, or a necessary being that has its necessity of itself, or the ground of being, or a being whose essence is identical with its existence. Or God is not one being among other beings even a supremely great being but, instead, being itself. Or God is an ultimate reality to which no concepts truly apply
On the other hand, there are interpretations that connect the term "God" in a clear and relatively straightforward way with religious attitudes, such as those of worship, and with very important human desires, such as the desires that good will triumph, that justice be done, and that the world not be one where death marks the end of the individual's existence
דר. עלווין ריינעס שרייבט טאקע בתוך זיין מהלך פון פּאלידאקציע איבער דעם מושג פון ״ג-ט״:
ווי צוגעברענגט, ידועים דברי האור ה׳ בהקדמתו ובמאמר ב כלל ה פ״ה אודות לחייב אדם להאמין ע״ש.there is no such thing as the “right” or “correct” view of the word God, only the different views of individual members. Thus there are no “erroneous” views of the word God in a polydox community, only differing views. Certainly one member of a polydox community may regard another’s God belief as incorrect; but that would be simply one member’s opinion, not community dogma, and in no way affects the other member’s belief or status in the community. Perhaps most important from the standpoint of human health and happiness, the choice of a meaning for the word God in the polydox community is morally neutral. It is neither moral nor immoral, good nor bad, whether a person takes one view or another with respect to the word God
It may be taken as true that the sense of reality can be decisively influenced to accept the reality of some being or thing by objective and compelling evidence. There does not exist, however, in any liberal religion, which includes Polydox Judaism and Reform Judaism (as historically understood), objective and compelling evidence for some one particular view of the word God. The reason is that historically the only objective and compelling proofs for a meaning of the word God have been based upon the infallibility of the Bible, and upon various philosophic proofs that appeared in Greek and medieval philosophy. The infallibility of the Bible has been disproved by higher criticism or scientific biblical study; and since Hume and Kant, all philosophic proofs for the truth of some particular view of God have generally been rejected as invalid
Accordingly, since there is no objective and compelling evidence that persons can bring to convince their sense of reality that some particular concept of deity is true, and the sense of reality without such convincing evidence cannot be persuaded by conscious acts of will, persons have no conscious control over what they believe about the word God. The belief is fashioned subjectively out of the person’s total psychic being, a complex of differing modes of awareness and attitudes, conscious and unconscious
Inasmuch as a person’s belief regarding the word God is involuntary, beyond his or her conscious control, persons deserve neither praise nor blame for such beliefs. Thus it is immoral for a person or community to punish persons for their God beliefs
עס איז אויך מן הראוי לציין בכלל אז, ווי צוגעברענגט דא, טענה׳ט דר. געווין היימאן אז דאס וואס טעאלאגן ווי דער רלב״ג און (להבדיל) דאָנס סקאָטוס האבן מער ״אראפגעברענגט״ די געדאנק פון ״ג-ט״ פון דער רמב״ם׳ס גענצליכע נעגאטיווע טעאלאגיע וואו מ׳קען לגמרי ולגמרי נישט משיג זיין און אפילו נישט רעדן פון ג-ט, און דערצו געגעגעבן א דמיון צום מושג פון ״ג-ט״ באיזה אופן צום מענטש, און דאס אראפגעברענגט "למטה מעשרה" און געמאכט מער קאנקריט ווי איידער ריין אבּסטראקט, האבן זיי דאדורך געגעבן דעם מבוא פאר דאס פילאזאפישע foothold און אחיזה פאר אטעאיזם צו הייבן איר קאפ און דאס פילאזאפיש אפפרעגן. דר. שלום צדיק שרייבט אויך ענליך.
דר. סיימאן בּלעקבּורן ברענגט אויך ארויס אז די קושיות אויף רעליגיע זענען בעיקר קעגן ״אַנטאָ״-רעליגיע, וועלכע געבט פאר אירע קלעימס ממש א ממשות; און דאס איז טאקע די שטאנד פון רוב טעאיסטן. משא״כ ווען עס איז מער ווי א ״שטאנד״ און פּערספּעקטיוו אויפ׳ן לעבן (און נישט בעצם מער) דאן איז דאך דאס היפש שווערער אפצופרעגן.
ולגבי דעם איז אויך מן הראוי לציין צו דאס וואס דר. מיטשעל סילווער (אַן אטעאיסט) טוהט דורך אז די מאדערנע ליבעראלע קאָנסעפּשאן פון טעאיזם, און וואו מ׳האט אזוי געמאכט אַבּסטראקט שבאַבּסטראַקט דאס געדאנק און מושג פון ״ג-ט״, גייט אזוי ווייט אזש אז עס קען גאר אפשר טאקע שטימען אפילו מיט אטעאיזם; דאס איז ענליך צו דר. ריינעס׳ פערטע וועג. און ווי דר. סילווער שרייבט דארט:
דר. יואל מאַרקס שרייבט אין זיין רעצענזיע אויפ׳ן בוך:Religious Truth, of which I take atheism to be a species, is plural
און ווי דער פילאזאף דזשאן לעסלי זאגט:The story goes that while being processed for imprisonment, Bertrand Russell was filling out a form that asked what his religion was. He wrote “atheist” (or perhaps “agnostic”), whereupon the jailer remarked, “Isn’t it wonderful? We may belong to different religions, but we all believe in the same one God.” This gave the philosopher a chuckle, but there may be more truth to it than he supposed. More recently, theologian Karen Armstrong has argued in her book A History of God (1993) that atheism is always a response to a particular notion of God. Since what is meant by God differs from era to era, not to mention from culture to culture, denomination to denomination, etc, atheism turns out to be an historically-conditioned concept. This means that today’s atheism could be tomorrow’s theism
און ווי @יאיר האט געשריבן:Words like 'theism' and 'atheism' and God; they've moved around so much that they're practically meaningless
יאיראון עס גייט נאך טיפער. דר. דזשאָרדזשעס רעי טענה׳ט אז באמת באמת זענען אינטעליגענטע טעאיסטן אטעאיסטן; עכ״פ אויף עפעס א לעוועל און עכ״פ בלא יודעים. אבער ער שרייבט:דער אטעאיסט רופט אן גאט מיט אנדערע נעמען.
הרב דר. מיכאל אברהם, א טעאיסט, שרייבט אויך ענליך. וזהו כעין מה שכתב דר. געווין היימאן.I should say roughly what I shall mean by “God.” I’m most familiar with Christian conceptions, and in the short space here will focus upon them, although I presume much of what I say could be applied to others. What seems to me essential to most conceptions, and is at issue with atheists, is that God is a supernatural, psychological being, that is, a being not subject to ordinary physical limitations but capable of some or other mental state, such as knowing, caring, loving, disapproving — and indeed, at least in Christianity, is eternal, omniscient, omnipotent, and necessarily benevolent (for brevity, I’ll refer to these latter properties as “omni” properties, a being possessing them as an “omni”-being). What the theist usually asserts that the atheist denies is that there is some such being who knows about our lives, cares about the good, either created the physical world or can intervene in it, and is in charge of a person’s whereabouts in an “afterlife” (my talk of “God” will sometimes be short for some cluster of these standard claims). If you think of God as something other than a psychological being of this sort or think that talk of God is simply a metaphorical or “symbolic” way of talking about love, the possibility of goodness, or the Big Bang, then much of what I say may not apply (although such weakened construals are, of course, further evidence that people don’t really believe the literal theistic assertions)
אגב, הרב דר. אברהם שרייבט דארט:
דאס איז ענליך צו וואס @קטלא קניא האט באמערקט: דא שרייבט הרב דר. אברהם ווייטער דערין. ער שרייבט דארט אויך לגבי דעם געדאנק פונעם לאו של לא תתורו (בהל׳ ע״ז פ״ב ה״ב-ג) און ווי אזוי מ׳קען נישט מצוה זיין להאמין:גם היחס לגדולי הדור החרדים תמיד מעורר בי רושם כזה. אני מתרשם שאברכים ובחורי ישיבה הם בדרך כלל אנשים מאד מפוכחים ועם רגליים על הקרקע (דומני שבמידה גדולה יותר ממה שתמצאו בציבורים אחרים). עדות לכך היא ההלצות ברחוב החרדי שמדברות על "הגרי"ש אפרתי" ודומותיהן, שמעידות כאלף עדים על כך שכולם יודעים איך הרב אלישיב (הגרי"ש אלישיב) קובע את עמדותיו לגבי המציאות (שאותה בדרך כלל לא הכיר). הרב אפרתי משמשו הנאמן, האכיל אותו בכפית, וכך גובשו ויצאו כל מיני הוראות ופסקים שלו. ועל אף הכל, הוראותיו של הרב אלישיב נתפסו בציבור, כולל אצל רוב ככל הציניקנים והמלגלגים, כמחייבות, כאילו יצאו מפי הגבורה. הוא הדין לרב קנייבסקי ועוד. אנשים כאלה חיים בשניות מרהיבה, כאשר בתוכם הם מבינים כיצד מתגבשות ההוראות הללו וביחד עם זה ברור להם שזה כאילו יצא מלשכת הגזית ומפי הגבורה ויש על כך "לא תסור", ולכן הם כמובן מצייתים בעוז ובדבקות. כולם יודעים מי ממנה את 'גדול הדור', אבל זה לא מפריע להם להתייחס אליו ולדבריו בקדושה ובזיע.
יש ברשת לא מעט סרטונים שבהם ניתן לראות כיצד נכנסים עסקנים ל'גדול הדור', בדרך אדם סביב גיל 100 שכבר בקושי נושם, מכניסים לו לפה אמירות ועמדות שונות, ואם הוא מתעקש לא לאשר אותן (וכבר ראינו כמה סרטונים שבהם הוא מגלה צלילות מעצבנת ומסרב) הם ממשיכים וחוזרים שוב ושוב עד שהם מוציאים ממנו גרסה כלשהי של העמדה המבוקשת. זו יוצאת מיד לקירות וללוחות המודעות, והופכת לעיקר אמונה שיצא מפי כהן גדול בקדושה ובטהרה. אני מניח שלא בכדי ביתד נאמן מקפידים למנות גדולי דור בגיל 100 (שרק עולה כל הזמן), אחרת הם ח"ו יוכלו לגבש עמדה באופן עצמאי (מסכנים, הביולוגיה עובדת נגדם. פעם היה מספיק גיל 70 או 80, אבל הרפואה הארורה משמשת ביד הזדים והפוקרים להארכת תוחלת החיים). אלו לא סתם חיים בשקר. מדובר בשניות. בתוכם, רוב החרדים יודעים שעובדים עליהם ושזהו המצב, אבל בהתנהלות השוטפת הם באמת ובתמים חיים בתודעה שלא כך הוא. מרתק ממש.
ניתן להעלות לכך הצדקות שבדיעבד, כמו "רוח ה' על משרתי קודשו" וכו', אבל להערכתי אלו תירוצים. מדובר בדוגמה מובהקת לשניות מחשבתית.
ופסגה נישאה של פלא הליטאיות שמדהים אותי בכל פעם מחדש. האברך הליטאי הוא אדם מפוכח וחריף בלמדנותו ההלכתית. כשהוא מגיע לתחומי המחשבה (ההשקפה, השקופע) הוא הופך לכסיל שמדקלם מנטרות חסרות שחר והיגיון בדבקות מוחלטת. ממש ברמה של ילד בגן. ההבדל באינטליגנציה של אנשים בעיסוקם בלמדנות מול עיסוקם במחשבה הוא אחד הפלאים הליטאיים היותר נשגבים בעיניי. הייתם צריכים לראות את מיטב אברכי קהילת 'נאות יוסף' בבני ברק, בה הייתי חבר. אריות ובעלי תריסין של ממש. תענוג לדבר איתם בלימוד. חלקם ראשי כולל ואחרים ר"מים בישיבות או סתם אברכים טובים מן השורה. וכל האריות הללו יושבים בערב שבת בשיחתו של משגיח מזדמן שמפטפט שטויות למוות כאילו הם חוזים בגילוי אליהו או במעמד הר סיני. אף אחד מאלו שלא ייתנו לך להוציא מילה למדנית בלי לתקוף אותך, לא מעלה בדעתו להעלות שאלה או תהייה כלשהי. כל פעם הושלך שם הס כזה, שאפילו מעמד הר סיני בעת שהציפורים לא צייצו היה קקופוניה פוליפונית לעומתו.
דא שרייבט ער:ראשית, הבעיה המושגית-לוגית. אין סמכות פורמלית לגבי עובדות (ואמונות הן עובדות). אפשר לנסות ולשכנע אותי באמונה זו או אחרת, אבל אם לא השתכנעתי אי אפשר לצוות עליי לאמץ אותה. הרי גם אם מאד ארצה לציית לציווי אני יכול לומר מהשפה ולחוץ שאני מאמין בה באמונה שלימה אבל בתוכי פנימה מה שקובע הוא השכנוע. ואם לא השתכנעתי אז אני מדבר אבל לא באמת מאמין בזה.
מעבר לבעיה הלוגית-מושגית, ישנה גם בעיה ערכית. מערכת לא יכולה לאסור עליי לבדוק אותה עצמה. אם מקבלים סוג כזה של ציווי אזי לא יכולה להיות לנו טענה כלפי עובד אלילים שכן אולי המסורת שלו גם אוסרת עליו לבדוק אותה עצמה. זה בלתי סביר ובלתי קביל. אדם אמור לגבש את תפיסותיו בעצמו, וזה שהוא נולד בתוך מסורת כלשהי לא אומר מאומה לגבי נכונותה ותקפותה. כל אחד נולד במקום כלשהו, והאחריות לבדוק ולגבש עמדה משלו היא עליו ורק עליו. אחרי שהגעתי למסקנות וגיבשתי עמדה ומחויבות למסורת מסוימת, כעת ניתן להתחיל לצוות עליי דברים. עצם אימוץ המסורת והמחויבות אליה צריכה להיעשות בהכרעה חופשית שלי ולא מתוך ציווי או איסור.
יש לנו פשר סביר יותר בדברי הרמב"ם הנ"ל ובמכלול האיסורים על בחינת טיעונים נגדיים לעיקרי האמונה. מה שאסור הוא לשקול טיעונים שברור לנו מלכתחילה שאינם נכונים מחשש שזה ייצור אצלנו שניות מחשבתית. זהו גירוי של היצר (כמו בעריות כך גם בכפירה יש יצרים) ומטרת האיסור היא למנוע מצב של שניות (אדם מאמין שיחיה כאילו אינו מאמין). אבל זה נאמר רק במקום שברור לנו מלכתחילה שמדובר בעצת היצר. לעומת זאת, סתם קיבעון ושמרנות מחשבתית ודאי אינם מצב רצוי, ומאד לא סביר בעיניי שיש ציווי בתורה שמטרתו ליצור אותם (ואף לחייב אותנו להיות כאלה). בחינה אמתית ודאי אינה אסורה.
בזה גם תבואר הסתירה ברמב"ם עצמו שלכאורה עבר ברגל גסה על כל האיסורים הללו. הרי הוא קרא את כל ספרי הכפירה והעבודה זרה שהוא מצטט (כמו ספרי הצאב"א), ולכאורה עבר בכך על אוסף מרשים של איסורים חמורים (אביזרייהו דע"ז). אבל לפי דבריי כאן, נראה שהוא אמנם לא באמת שקל אותם מחשבתית אבל גם לא היה לו חשש שהם ייכנסו לתוכו וייצרו שניות מחשבתית, שהרי כל עניינו היה להתמודד עמם. במצב כזה אין שום איסור של "לא תתורו".
ועיין כאן.הגיוני יותר להציע שהאיסור של "לא תתורו" מדבר רק על אנשים שמחפשים דרך לברוח, כלומר מחפשים טיעונים שלא על מנת לבחון אותם באמת, אלא רק כדי להיתלות בהם ולמצוא בהם צידוק ליצרם הרע. לפי הצעה זו, האיסור לא עוסק במי שמקשיב לטיעונים וקורא חומרים שונים כדי לגבש עמדה רצינית.
אינני יודע האם הפירוש שהצעתי קולע לכוונת הרמב"ם או פוסקים אחרים. ייתכן שכן (שהרי הרמב"ם עצמו קרא לא מעט ספרים מהסוג שהוא עצמו אוסר בתוקף לקרוא), אבל אולי לא. ניתן אולי לדייק מדבריו כך או אחרת. הנקודה אותה ברצוני להדגיש היא שכל זה ממש לא חשוב. גם אם זו לא כוונת הרמב"ם, זה לא משנה. איסור לבחון עמדות וטיעונים אינו עקבי ולכן הוא בטל, ולא משנה מי אמר אותו, הרמב"ם, משה רבנו, או אפילו הקב"ה בכבודו ובעצמו. גם הוא לא יכול לצוות עליי לחשוב ש-3+7=18. על כך נאמר בגמרא (ראה חולין קכד ע"א) " האלקים! אי אמר לי יהושע בן נון משמיה לא צייתנא ליה!".
במילים אחרות, איסור כזה גם אם היה יורד מסיני לא הייתי מציית לו, שכן מדובר באיסור שאוסר עליי לבחון את המסגרת שמטילה עליי את האיסור הזה עצמו. זהו טיעון לולאתי, וככזה הוא בטל על פניו. יש בנותן טעם לציין שמסיבה זו כמובן לא ייתכן שאיסור כזה ירד מסיני. אם הוא היה יורד משם, זה לא היה סיני. אלוקים כזה הוא לא האלוקים שאותו אני מוכן וחש מחוייבות לעבוד.
***
לבסוף, איז אט די סמיכות די געדאנק: די סאָבּיעקטיווע צוגאנג צום רעאליטעט.
***
דר. אהרן סעגאל, א תלמיד פון דר. עלווין פּלאנטינגא, זאגט אין א שמועס מיט דר. דוד באשעווקין לגבי א הוכחה אויף מציאות הא-ל:
ועיין כאן.I’m not sure whether Judaism wants us to prove the existence of God. I’m not even sure I know what the question comes to. I mean, I can point to the fact that in Tanakh, it doesn’t seem to pop up. It certainly doesn’t seem to be a demand, not an explicit demand, at least not on the surface. Even in Chazal, in the rabbinic period, there’s not much by way of real philosophical argumentation for the existence of God. That comes onto the scene, the Jewish scene, in the medieval period, when you have medieval Jewish philosophers who’ve inherited this tradition from the Greeks, and then they start analyzing tradition philosophically. So it enters the tradition at that point. Does that make it un-Jewish? I don’t know, I don’t really see why. I mean, Gefilte fish didn’t come about until pretty late, but it’s a fairly Jewish thing. It doesn’t appear in Tanakh, but it’s still pretty Jewish. So I’m not sure what to say about that. I mean, if I had to give an answer, what does Judaism want, I’d probably have to divide it into all of these different components or periods in the development of Judaism. I mean, I guess to me the more interesting question would be, does God want us to prove the existence of God? And given that I think a proof is not in the cards, at least not now, I don’t think God wants us to prove that God exists. But yeah, does God want us to use rational considerations in defending, in coming to, in justifying our commitment to him, our belief in God? And that, I think, is a really interesting question and doesn’t have a simple answer
דר. דזשאָרדען פּיטערסאן זאגט בנוגע ווען מ'פרעגט אים "צי ער גלייבט אין ג-ט?":
עס איז אויך מערקווידיג צו באטאנען דאס וואס דר. פּאַולאָ קוואטראָן שרייבט לגבי די דזשעסוּאיטס ביי די נוצרים:People like to ask me "if I believe in god?", and I always think, "Well, who are you to be asking that question?” First of all you have some notion of what you mean by "believe" that you think is just accurate because you know what "believe" means, and so you have an a priori theory about "belief" and now you're asking me if my belief in God fits into your a priori theory. How about we start by questioning your a priori theory of "belief", because I don't even know what you mean by "believe" and neither do you; especially when we're asking a question that profound. Because in "Do you believe in god?" there are three mysteries there: "you", "believe", and "God". All three of those are subject to question. I think people act out what they believe, so when people ask me if I believe in God, I say generally that I act as if god exists or I try to act as if God exists. They're not very happy about that because they want me to abide by the implicit rules of their question which is, "do you believe in the religious view as a pseudo-scientific description of the structure of reality?" I don't even know how to answer that question because it's so badly formulated; I can't get a handle on it. "Do you believe that there's something divine?" Well, let's try to define “divine”
Rather than being guided by orthodoxy, where divine truth is supposed to be firmly inscribed in texts, the Jesuits’ procedural rationality constituted an ‘orthopraxis’. They sought divine truth by experiencing specific and detailed practices and rituals, such as the opening of the cashbox with two keys. They used the same principle in their spiritual exercises, a set of meditation practices designed to search for God without defining it. As in every truly explorative search, one cannot know what one is looking for until one finds it
מי אנידי ענטפער מאכט מיר לאכן, דערמאנט פון דעםדר. דזשאָרדען פּיטערסאן זאגט בנוגע ווען מ'פרעגט אים "צי ער גלייבט אין ג-ט?":
People like to ask me "if I believe in god?", and I always think, "Well, who are you to be asking that question?” First of all you have some notion of what you mean by "believe" that you think is just accurate because you know what "believe" means, and so you have an a priori theory about belief and now you're asking me if my belief in God fits into your a priori theory. How about we start by questioning your a priori theory of "belief", because I don't even know what you mean by "believe" and neither do you; especially when we're asking a question that profound. Because in "Do you believe in god?" there are three mysteries there: "you", "believe", and "God". All three of those are subject to question. I think people act out what they believe, so when people ask me if I believe in God, I say generally that I act as if god exists or I try to act as if God exists. They're not very happy about that because they want me to abide by the implicit rules of their question which is, "do you believe in the religious view as a pseudo-scientific description of the structure of reality?" I don't even know how to answer that question because it's so badly formulated; I can't get a handle on it. "Do you believe that there's something divine?" Well, let's try to define “divine”
לענ"ד איז ער דא יא גערעכט - אחוץ אפשר מיט'ן פרעגן אויפ'ן "דו". להסביר, פאר חכמים, צו דעפינירן דעם טערמין "ג-ט" איז דאך (גאר) שווער, אויב נישט אומעגליך, און אט דאס איז דאך נושא האשכול הלז. ולכן, דעפינירן דערביי דעם טערמין פון "גלויבונג", ועפ"י עפּיסטעמאלאגיע וואס ווי צוגעברענגט באדייט דאס אז דער אינדיווידואל דארף טאקע עססענטן און גלייבן אין דעם פּראַפּאַזישאן און נישט סתם נאכבּעבּלען, ווערט נאך מער שווער.
מטיל ספק זיין אינעם "דו" פעהלט נישט אויס, אחוץ טאמער וועט מען וועלן זאגן אז פשט איז אזוי ווי @לעיקוואד/ר' יצחק לאווי ברענגט ארויס אין זיין ארטיקל אין וועקער 9, אז יסודות האמונה זענען אויך יסודות הנפש און א גאר שטארקע און אינטעגרעל חלק פון דאס אידענטיטעט, דעם "זיך/דו", פונעם מענטש. און אז די יסוד, במובן הפשוט, איז רפוי כנ"ל, איז דעם "דו" דא אויך רפוי.
דאס געבט נאך א באדייט אין דעם, אז טאמער מאכט עס דיר לאכן מאכט עס דיר טראכטן...
ואולי קען (די מושג פון) "ג-ט" טאקע נישט לאכן... ועיין בתהלים ב ד, וברמב"ם הל' יסודי התורה פ"א הי"ב על זה.
גברא רבה אמר מילתא לא תחיכו עליה (ברכות יט: נדה נ:). "מילתא" גימטריא "פּיטערסאן" עם הכולל...
דאס אליינס ברענגט א חיוך...
ס'דאך דא די וואס רופן פּיטערסאן "רבי"... ועיין בדברי @מתבודד.
הכלל, אפילו א מתנגד זיינער ווי @סאנטיאגא שרייבט אויף אים:
***
דר. אליעזר בן-רפאל שרייבט בנוגע ״זהות ישראל״:
מטיל ספק זיין אינעם "דו" פעהלט נישט אויס, אחוץ טאמער וועט מען וועלן זאגן אז פשט איז אזוי ווי @לעיקוואד/ר' יצחק לאווי ברענגט ארויס אין זיין ארטיקל אין וועקער 9, אז יסודות האמונה זענען אויך יסודות הנפש און א גאר שטארקע און אינטעגרעל חלק פון דאס אידענטיטעט, דעם "זיך/דו", פונעם מענטש. און אז די יסוד, במובן הפשוט, איז רפוי כנ"ל, איז דעם "דו" דא אויך רפוי.
דאס געבט נאך א באדייט אין דעם, אז טאמער מאכט עס דיר לאכן מאכט עס דיר טראכטן...
ואולי קען (די מושג פון) "ג-ט" טאקע נישט לאכן... ועיין בתהלים ב ד, וברמב"ם הל' יסודי התורה פ"א הי"ב על זה.
גברא רבה אמר מילתא לא תחיכו עליה (ברכות יט: נדה נ:). "מילתא" גימטריא "פּיטערסאן" עם הכולל...
דאס אליינס ברענגט א חיוך...
ס'דאך דא די וואס רופן פּיטערסאן "רבי"... ועיין בדברי @מתבודד.
הכלל, אפילו א מתנגד זיינער ווי @סאנטיאגא שרייבט אויף אים:
סאנטיאגאדאס קען זיין א קעיס אין פּוינט.אונטערשטע שורה: ער האט וואס צו פארקויפן, אבער זיפ עס דורך 13 מאל
***
דר. אליעזר בן-רפאל שרייבט בנוגע ״זהות ישראל״:
The collective identity contains both universal elements that relate to us as members of the human race, and particular elements that describe those features that make us unique. This duality is at the very heart of the contemporary discourse on the nature of modernity, since unlike in the past, the question “Who am I fundamentally?”, that is, in the essentialist sense, is now less significant than the question “What do I do?” in the constructionist sense. Today individuals are expected to shape their own identity and gain recognition of it from others (Calhoun, 1994)
דר. דזשעימס פּרעסטאן ענדרוּ טענה'ט:
ואגב, בענין "ג-ט" און אטעאיזם שרייבט ער:
מענין לענין באותו ענין איז מיר געווען אינטרעסאנט צו זעהן ווי דער בכור שור בקידושין מ. שרייבט באריכות אז די ״כל המודה בע״ז ככופר בכל התורה כולה״ קען נישט באדייטן אז אויב ער איז מודה בע״ז ״וועט ער בהכרח״ עובר זיין על כל התורה כולה, וויבאלד דאס פארקערטע פון ״כל הכופר בע״ז כמודה בכל התורה כולה״ זעהט מען דאך אז עס איז נישט אזוי ע״ש.
(ועיין כאן.)An observation: more than a few of those who (rightly) critique the “everything is a social construct” worldview *themselves* believe normativity (both epistemic and moral) and value to be mere social constructs, thereby undercutting the basis of their own critique
ואגב, בענין "ג-ט" און אטעאיזם שרייבט ער:
און ווי דר. דזשעימס בּאנדערטשוק ענטפערט: דא באמערקט ער אז די חילוק צווישן פּאַליטעאיזם און מאַנאָטעאיזם איז חלוק במין און נישט נאר במספר ומדריגה. און ווי ער שרייבט דא:That it entails babies are atheists is one reason why approximately zero philosophers of religion define atheism as “the mere absence of a belief in God/gods”
דא האב איך צוגעברענגט:As I suspect much confusion in Ethics arises from some people lacking the idea of a normative reason, I suspect much confusion in the God debate arises from some people lacking the idea of an ultimate, transcendent being - thereby conflating the God concept with that of *a god*. Where “a god” is a being - like Zeus or Thor - that, by conception, is finite and limited; one more being within the causal order, rather than the source of that order
מי אנידא שרייבט דר. ענדרוּ:ומענין לענין באותו ענין טענה׳ט דר. דזשאן שעלענבערג באריכות אז בעצם, פונקט אזוי ווי מען נעמט אין באטראכט די עוואלוציאנערישע פּערספּעקטיוו פון די געוואלד צייט אינעם עבר וואס עס האט גענומען פאר דעם מענטשליכן מין צו עוואלוון, און אפילו נאכדעם ביז מען האט אנגעהויבן קלערן איבער ״אָלטימעט״ שאלות ע״י רעליגיע/טעאלאגיע, דארף מען פונקט אזוי נעמען אין באטראכט דעם פּערספּעקטיוו אינעם עתיד פון ווי סאך גאר א געוואלד צייט עס איז נאך מעגליך און יתכן אז דער מענטש זאל ווייטער עוואלוון, וממילא סיי זיינע קאגניטיוו עבּיליטיס וממילא אויך זיין קאנסעפּשאן פון רעליגיע/טעאלאגיע. ועפי״ז קומט דאך אויס אז אפילו כהיום זענען אונז אין די גאר גאר פריע סטעידזשעס דערפון און אבנארמאל immature אין אונזער צוגאנג צו דעם אלעם; הן אויף אָנצונעמען און הן אויף לגמרי אפצופרעגן. מדבריו:What the religious would see is that it is only our non-temporalized perspective that makes us think of great age and venerability in connection with the traditions, and that our best religious ideas and most revealing religious experiences may well lie ahead of us. What the irreligious would see is that it may only be human immaturity that is manifested in the horrors and misbegotten ideas of much past religion, and only our non-temporalized perspective that makes us think that if there were something to religion, it would have been revealed by now. Having thus had their vision expanded, both the religious and the irreligious would be converted by evolutionary considerations to religious doubt or skepticism — the one side from belief, the other from disbelief
***A thought on Theistic Apocalypticism: on the view that the causal order is the stage of some grand divine narrative, I’d expect a priori that the narrative would be only beginning, given how much more story could yet be told before the universe achieves
thermodynamic equilibrium
מענין לענין באותו ענין איז מיר געווען אינטרעסאנט צו זעהן ווי דער בכור שור בקידושין מ. שרייבט באריכות אז די ״כל המודה בע״ז ככופר בכל התורה כולה״ קען נישט באדייטן אז אויב ער איז מודה בע״ז ״וועט ער בהכרח״ עובר זיין על כל התורה כולה, וויבאלד דאס פארקערטע פון ״כל הכופר בע״ז כמודה בכל התורה כולה״ זעהט מען דאך אז עס איז נישט אזוי ע״ש.
מיין סייקעדעליק טריפּ והארה
נעכטן נאכט האב איך גענומען 3.5 גראם פון פּסילאסייבּין מאָשׁרוּמס/שוועמלעך/פטריות (מיט מיין ווייב אלס גייד), וואס דאס איז בערך 35 מיליגראם פּסילאסייבּין (מיט די (מלכים ב ג טו) קחו לי מנגן, מיוסד אויף ריסערטש בזה, וואס האט צוגעברענגט מעין נבואה (אזהרה: עס האט בתוכה א הינדוּ מענטרע. ועיין ביו״ד ריש סימן קלט, ולכאורה לא נשתמשו בתקרובת/נוי זה לשם ע״ז.)).
א הארה וואס איך האב געהאט בשעת מעשה איז אז פיזיקער זוכן דעם יסוד פונעם יקום; די ״טעאריע פון אלעס״. וואס איך האב ״געזעהן״ איז אז די מאדעלן וואס מ׳שטעלט אויס להסביר היקום זענען כעין 4D טעסערעקטס מיט אינטריקעט חלקים. בתוכה אבער, וואס דאס איז די יסוד היסודות, איז דא א לאך וואס פעהלט און וואו מ׳קען דארט אריינגיין טיפער. (איך ווייס אז דאס איז גאר שווער צו וויזשוּעלייזן און איך פרוביר דאס מסביר צו זיין עפ״י וואס איך האב געשפירט (געזעהן?).) פיזיקער פרובירן אריינצוגיין דארט, און ווען מען גייט דארט אריין, צוברעכט זיך א חלק פונעם באוואוסטזיין, זינען, און דעם מענטש׳נס רעאליטעט; אבער מ׳קען בעצם אריינגיין. ווען מ׳גייט און מ׳פארשט דארט אריין אנטפלעקט זיך נאך א טיפערע מאדעל אין 5D וואס איז מסביר די גאנצע לאך וואס פעהלט; א טיפערע הבנה אין וואס איז ״באמת״ די יקום וחוקותיה אשר תחתיה. אבער ״אידערמיט״ פון דעם, די יסוד פון דעם מאדעל, איז ווייטער דא א לאך. ווען מ׳גייט אריין אהין צוברעכט זיך נאך א חלק פונעם באוואוסטזיין און דעם מענטש׳נס רעאליטעט טאמער פארשט ער דארט. אבער מ׳קען אריינגיין. ווען דער פארשער גייט אריין דארט אנטפלעקט זיך דאס איבער אין 6D, מיט א לאך אינדערמיט. וכן הלאה והלאה בב״ת.
דער מיסטישער פילאזאף זאגט צום פיזיקער וחוקר אז עס פעהלט נישט אויס צו גיין ווייטער, וואו עווענטועל וועט ער צוברעכן און פארלירן זיין גאנצע באוואוסטזיין און זינען, ווייל ער אינטוּאיט אז דאס ענדיגט זיך נישט און גייט ווייטער און ווייטער עד אין סוף. און די לאך ו״אַיִן״ וואס איז דא אינדערמיט פון יעדעס מאדעל ווייטער און ווייטער, אט דאס איז וואס מ׳מיינט מיט ״ג-ט״ - די ״אין סוף״ אַיִן בתוך יעדעס מאדעל טיפער און טיפער. און דאס איז וואס חז״ל האבן (אפשר) געמיינט מיט׳ן צוברענגען ספר בן סירא בחגיגה יג. לגבי מסביר זיין די משנה בריש פ״ב שם:
מיין שאלה איז צי די סארט הארה איבער ״ג-ט״ איז שוין מיוסד אויף מיינע פערזענליכע לייף-עקספּיריענסעס שוין פון פריער (בלימוד ש״ס ופילוסופיה ופיזיקס וכו׳), וואס געבט מיר מער אַן אַבּסטראַקטע און אומפערזענליכע, ״נישט-אגענט, מיימאַנידיען״ קאנסעפּשאן דערפון, ולכן איז דאס וואס איך זעה ביים טריפּ נאך שטערקער.
איך האב אויך געפיהלט אז ווען א מענטש איז במעי אמו ווערט ער און איז ער פארשוועמט אין און מיט האָרמאָנען וכו׳ וואס געבן אים די אָלטימעט רואיגע תענוג אשר אי אפשר להשיגו כלל אח״כ און וואס ער ניטאמאל געדענקט. ער האט דורכאויס זיין לעבן גאר שנעלע פלעשׁעס און גלימפּסעס דערפון אין די פיִטעל פּאזיציע ארומגענומען מיט א סארט וועלוועטי געפיהל (בלשון מושאל כמובן) און ער בענקט זיך צוריק דערצו. (ועכ״כ אז דאס קען זיין א פרוידיען סאָבּקאַנשעס חלק פון וואס אונטערליגט תאוות התשמיש צוריק אריינצוגיין במעי אשה ואמו; עכ״פ פון א זכר׳ס פּערספּעקטיוו.) און די געפיהל האבן חז״ל פרובירט צו קעפּטשורן אין ווערטער בנדה ל: עפ״י הפסוקים באיוב פון די תענוג א מענטש האט במעי אמו און וואו ער פארגעסט דאס אלעס אחרי שיצא לאויר העולם. און די שאלה איז צי ס׳לוינט זיך צו געבוירן א מענטש (וואס פאסירט טאקע ע״י תשמיש דורך די סאָבּקאַנשעס לאָנגינג פונעם זכר צוריק אריינצוגיין במעי אשה כנ״ל) לחיי העולם שיש בו בהכרח צער ועגמת נפש פאר די 9 חדשים פון אבנארמאלע בּליס ותענוג וואס ער האט במעי אמו, דְּלָא אֶפְשַׁר לְמִפְרַט בִּשִׂפְוָתָא, און וואס ער ניטאמאל געדענקט נאכדעם.
ואגב, עס איז מיר געווארן געפיליש קלאר אז הגם איך האב לאגישע טענות קעגן @הקטן דארף איך אים איבערבעהטן און איך נעם יעצט טאקע די געלעגענהייט דאס צו טוהן דא ברבים. ווי אויך פּלאַן איך בלי״נ איבערצובעהטן די צוויי אידן פון די מעשה מיינער. צי איך בין למעשה גערעכט מיט מיינע טענות צי נישט, איז נישט נוגע. (און דאס קען מאכן א השוואה צווישן די באקאנטע גמרא ביומא ט: אז מקדש שני חרב מפני שנאת חנם ע"ש, והגמרא בב"מ ל: דלא חרבה ירושלים אלא על שהעמידו דיניהם על דין תורה ולא עבדו לפנים משורת הדין ע"ש.)
***
ואגב, מענין לענין באותו ענין בכל זה האט טאמאס ריִד (א פילוסוף…) געזאגט:
א הארה וואס איך האב געהאט בשעת מעשה איז אז פיזיקער זוכן דעם יסוד פונעם יקום; די ״טעאריע פון אלעס״. וואס איך האב ״געזעהן״ איז אז די מאדעלן וואס מ׳שטעלט אויס להסביר היקום זענען כעין 4D טעסערעקטס מיט אינטריקעט חלקים. בתוכה אבער, וואס דאס איז די יסוד היסודות, איז דא א לאך וואס פעהלט און וואו מ׳קען דארט אריינגיין טיפער. (איך ווייס אז דאס איז גאר שווער צו וויזשוּעלייזן און איך פרוביר דאס מסביר צו זיין עפ״י וואס איך האב געשפירט (געזעהן?).) פיזיקער פרובירן אריינצוגיין דארט, און ווען מען גייט דארט אריין, צוברעכט זיך א חלק פונעם באוואוסטזיין, זינען, און דעם מענטש׳נס רעאליטעט; אבער מ׳קען בעצם אריינגיין. ווען מ׳גייט און מ׳פארשט דארט אריין אנטפלעקט זיך נאך א טיפערע מאדעל אין 5D וואס איז מסביר די גאנצע לאך וואס פעהלט; א טיפערע הבנה אין וואס איז ״באמת״ די יקום וחוקותיה אשר תחתיה. אבער ״אידערמיט״ פון דעם, די יסוד פון דעם מאדעל, איז ווייטער דא א לאך. ווען מ׳גייט אריין אהין צוברעכט זיך נאך א חלק פונעם באוואוסטזיין און דעם מענטש׳נס רעאליטעט טאמער פארשט ער דארט. אבער מ׳קען אריינגיין. ווען דער פארשער גייט אריין דארט אנטפלעקט זיך דאס איבער אין 6D, מיט א לאך אינדערמיט. וכן הלאה והלאה בב״ת.
דער מיסטישער פילאזאף זאגט צום פיזיקער וחוקר אז עס פעהלט נישט אויס צו גיין ווייטער, וואו עווענטועל וועט ער צוברעכן און פארלירן זיין גאנצע באוואוסטזיין און זינען, ווייל ער אינטוּאיט אז דאס ענדיגט זיך נישט און גייט ווייטער און ווייטער עד אין סוף. און די לאך ו״אַיִן״ וואס איז דא אינדערמיט פון יעדעס מאדעל ווייטער און ווייטער, אט דאס איז וואס מ׳מיינט מיט ״ג-ט״ - די ״אין סוף״ אַיִן בתוך יעדעס מאדעל טיפער און טיפער. און דאס איז וואס חז״ל האבן (אפשר) געמיינט מיט׳ן צוברענגען ספר בן סירא בחגיגה יג. לגבי מסביר זיין די משנה בריש פ״ב שם:
און דאס זעלבע קען זיין בנוגע ״אמת הגמור״ על הכלל כולו, וואס איז פונקט אזוי א לאך טיפער און טיפער עד אין סוף בב״ת. און דאס איז א געדאנק אין (שבת נה.) חותמו של הקב״ה הוא אמת.כל המסתכל בארבעה דברים ראוי לו כאילו לא בא לעולם מה למעלה מה למטה מה לפנים ומה לאחור
עד כאן יש לך רשות לדבר מכאן ואילך אין לך רשות לדבר שכן כתוב בספר בן סירא במופלא ממך אל תדרוש ובמכוסה ממך אל תחקור במה שהורשית התבונן אין לך עסק בנסתרות
מיין שאלה איז צי די סארט הארה איבער ״ג-ט״ איז שוין מיוסד אויף מיינע פערזענליכע לייף-עקספּיריענסעס שוין פון פריער (בלימוד ש״ס ופילוסופיה ופיזיקס וכו׳), וואס געבט מיר מער אַן אַבּסטראַקטע און אומפערזענליכע, ״נישט-אגענט, מיימאַנידיען״ קאנסעפּשאן דערפון, ולכן איז דאס וואס איך זעה ביים טריפּ נאך שטערקער.
איך האב אויך געפיהלט אז ווען א מענטש איז במעי אמו ווערט ער און איז ער פארשוועמט אין און מיט האָרמאָנען וכו׳ וואס געבן אים די אָלטימעט רואיגע תענוג אשר אי אפשר להשיגו כלל אח״כ און וואס ער ניטאמאל געדענקט. ער האט דורכאויס זיין לעבן גאר שנעלע פלעשׁעס און גלימפּסעס דערפון אין די פיִטעל פּאזיציע ארומגענומען מיט א סארט וועלוועטי געפיהל (בלשון מושאל כמובן) און ער בענקט זיך צוריק דערצו. (ועכ״כ אז דאס קען זיין א פרוידיען סאָבּקאַנשעס חלק פון וואס אונטערליגט תאוות התשמיש צוריק אריינצוגיין במעי אשה ואמו; עכ״פ פון א זכר׳ס פּערספּעקטיוו.) און די געפיהל האבן חז״ל פרובירט צו קעפּטשורן אין ווערטער בנדה ל: עפ״י הפסוקים באיוב פון די תענוג א מענטש האט במעי אמו און וואו ער פארגעסט דאס אלעס אחרי שיצא לאויר העולם. און די שאלה איז צי ס׳לוינט זיך צו געבוירן א מענטש (וואס פאסירט טאקע ע״י תשמיש דורך די סאָבּקאַנשעס לאָנגינג פונעם זכר צוריק אריינצוגיין במעי אשה כנ״ל) לחיי העולם שיש בו בהכרח צער ועגמת נפש פאר די 9 חדשים פון אבנארמאלע בּליס ותענוג וואס ער האט במעי אמו, דְּלָא אֶפְשַׁר לְמִפְרַט בִּשִׂפְוָתָא, און וואס ער ניטאמאל געדענקט נאכדעם.
ואגב, עס איז מיר געווארן געפיליש קלאר אז הגם איך האב לאגישע טענות קעגן @הקטן דארף איך אים איבערבעהטן און איך נעם יעצט טאקע די געלעגענהייט דאס צו טוהן דא ברבים. ווי אויך פּלאַן איך בלי״נ איבערצובעהטן די צוויי אידן פון די מעשה מיינער. צי איך בין למעשה גערעכט מיט מיינע טענות צי נישט, איז נישט נוגע. (און דאס קען מאכן א השוואה צווישן די באקאנטע גמרא ביומא ט: אז מקדש שני חרב מפני שנאת חנם ע"ש, והגמרא בב"מ ל: דלא חרבה ירושלים אלא על שהעמידו דיניהם על דין תורה ולא עבדו לפנים משורת הדין ע"ש.)
***
ואגב, מענין לענין באותו ענין בכל זה האט טאמאס ריִד (א פילוסוף…) געזאגט:
There is nothing so absurd which some philosophers have not maintained
ממש אזא בחינה ווי ”כי לא יראני האדם וחי.”
ביסט דען געוואר געווארן עפעס וואס האסט נאכנישט געוויסט אדער האסט געזען... עפעס וואס דו ווייסט שוין?
בספרי פסיכאלאגיע מבואר דנפש האדם ווערט אויסגעפארעמט לפי מצבי אמו בירחי לידה, וכעי”ז בחז”ל.
וועלכע געפיל האט דיך קלאר געמאכט צו איבערבעטן ”הקטן,” און ווי איז די געפיל געווען פארדעם?
ביסט דען געוואר געווארן עפעס וואס האסט נאכנישט געוויסט אדער האסט געזען... עפעס וואס דו ווייסט שוין?
בספרי פסיכאלאגיע מבואר דנפש האדם ווערט אויסגעפארעמט לפי מצבי אמו בירחי לידה, וכעי”ז בחז”ל.
וועלכע געפיל האט דיך קלאר געמאכט צו איבערבעטן ”הקטן,” און ווי איז די געפיל געווען פארדעם?
יא יא.
יענץ זאג איך: ס׳איז יתכן אז עס איז אלעס דברים הטמונים בנפשי שוין מעיקרא וואס קומען פשוט יעצט שטערקער ארויס. ואין כל חדש.
לגבי @הקטן האט די טריפּ ביי מיר ארויסגעברענגט געפיהל איבער לאגיק און ווי עס מאכט נישט אויס ״דאס׳ן זיין גערעכט״. אז ס׳טוהט וויי א מענטש, אפילו 100% בארעכטיגט, זיי עס מסלק. עס האט נישט מיט לאגיק צי יוסטיץ וכו׳ צו טוהן. עס איז אזא סארט ״היפּי״ הארה. (און דערפאר די רגע איך נעם זיך דאס מסביר זיין, בלאגיק וכו׳, עוועפּארעיט דאך די געפיהל און איך בין שוין נישט אין יענעם דאָמעין…)
יענץ זאג איך: ס׳איז יתכן אז עס איז אלעס דברים הטמונים בנפשי שוין מעיקרא וואס קומען פשוט יעצט שטערקער ארויס. ואין כל חדש.
לגבי @הקטן האט די טריפּ ביי מיר ארויסגעברענגט געפיהל איבער לאגיק און ווי עס מאכט נישט אויס ״דאס׳ן זיין גערעכט״. אז ס׳טוהט וויי א מענטש, אפילו 100% בארעכטיגט, זיי עס מסלק. עס האט נישט מיט לאגיק צי יוסטיץ וכו׳ צו טוהן. עס איז אזא סארט ״היפּי״ הארה. (און דערפאר די רגע איך נעם זיך דאס מסביר זיין, בלאגיק וכו׳, עוועפּארעיט דאך די געפיהל און איך בין שוין נישט אין יענעם דאָמעין…)
מי אני: wow
ביי מיינע טריפ'ס זעה איך אפי' נישט וואס דו זעהסט ניכטערער הייט!!!
ביי מיינע טריפ'ס זעה איך אפי' נישט וואס דו זעהסט ניכטערער הייט!!!
שעפטאלמכאן ראי' אז די אלע זאכן וואס מ'שפירט וכדו' קומען נישט פונדרויסן נאר פון אינעווייניגמי אני: wow
ביי מיינע טריפ'ס זעה איך אפי' נישט וואס דו זעהסט ניכטערער הייט!!!
אז איך האב מדמה געווען נבואה צום געדאנק פון א סייקעדעליק טריפּ (און ווי איך האב צוגעברענגט האט מען געטראפן אז מ'האט גענוצט קענעבּיס ביי די במות בא"י בימי תנ"ך), איז דער רלב"ג במלחמות ה' (מאמר ב פ"ו) מחלק אז די געדאנק פון חלומות צודקים, וואס איז א שוואכע פארעם פון נבואה (במדבר יב ו), איז תלוי במה שמקבל הנפש המדמה פונעם שכל הפועל אבער עס איז נישט קלאר אזוי ווי מדריגת נבואה וואס איז מקבל ע"י נפש המשכלת ג"כ. ואפילו ביי נבואה שרייבט ער:
עכ"פ ביי חלומות שטייט דאך בברכות נה: אין מראין לו לאדם אלא מהרהורי לבו ע"ש, ואולי דזהו אפילו לגבי חלומות צודקים מעין נבואה וע"ש במהרש"א. און דאס קען אויך זיין א געדאנק אונטער דעם (סנהדרין פט.) אז הגם סיגנון אחד עולה לכמה נביאים איז אבער דאך אין שני נביאים מתנבאין בסיגנון אחד ע"ש.
***
אין דעם אשכול האט אויך א שייכות דאס וואס איך האב געהאט א דין ודברים מיט איינעם אין אישי (מיט רעדאגירונג):
הגם זיי האבן דאך יא די קאנעקשאן לשכל הפועל וסדר הענינים שם.תמצא שהנביאים כשנטתה מחשבתם בשאר אומות זולת ישראל, דברו בם, ואולם רוב דבריהם היו במה שיקרה לישראל, להיות מחשבתם יותר נוטה בהם.
עכ"פ ביי חלומות שטייט דאך בברכות נה: אין מראין לו לאדם אלא מהרהורי לבו ע"ש, ואולי דזהו אפילו לגבי חלומות צודקים מעין נבואה וע"ש במהרש"א. און דאס קען אויך זיין א געדאנק אונטער דעם (סנהדרין פט.) אז הגם סיגנון אחד עולה לכמה נביאים איז אבער דאך אין שני נביאים מתנבאין בסיגנון אחד ע"ש.
***
אין דעם אשכול האט אויך א שייכות דאס וואס איך האב געהאט א דין ודברים מיט איינעם אין אישי (מיט רעדאגירונג):
מי אניאיך שיק דיר די אישי לאור צוויי זאכן וואס זענען נישט לאנג צוריק געשעהן:
1). כ׳האב דא דערמאנט דעם רמב״ם בהל׳ דעות (פ״ו ה״ו) אז צריך להודיע לאדם חטאתו שחטא נגדו
3). עס איז אביסל ארויפגעשווימען מיין פערזענליכע געפעכט מיט "הקטן" און זיין שטעכעדיגע וועג פון שרייבן צו אנדערע
איך האב אלס געהאט א חשד אז דו ביסט דער וואס האט געשיקט די תלונה צום מנהל איבער מיר אז איך שרייב ״כפירה״ (באזירט אויף…).
ועכ״פ דו גלייכסט נישט מיר אדער מיינע תגובות. אבער דיר געטשעפעט אדער פערזענליך וויי געטוהן האב איך קיינמאל נישט. איך בין דיר דן לכף זכות אז דו האסט דאס געטוהן אלס׳ן זוכן מקיים צו זיין דעם (תהלים קלט כא) משנאיך ה׳ אשנא דא מיט מיר (זאגסט, דער מצודות דארט טייטשט ״ובתקוממיך" - בהאנשים הרשעים האלה הקמים עליך להכחיש את ההשגחה ע״ש, און דיר געפעלט נישט מיין דיון במהות ההשגחה ומהו לפי הרמב״ם ורלב״ג.). אבער מהיכן דנתני אז איך בין א ״שונא ה׳״ ואפיקורוס? דא האב איך דורכגעטוהן האיך להגדיר מין אפיקורוס וכופר עפ״י הרמב״ם בהל׳ תשובה פ״ג, ואפילו אז יא, איז דאך ידוע וואס דער חזו״א שרייבט (יו״ד סימן ב אות טז) לגבי דין מורידין ולא מעלין:און דאס גייט אָן ביי דעם אויך. און אויף מיר האט שוין מער ווי איינער געזאגט (זעה למשל דא אין פּאָבּליק) אז איך האב געשטארקט זיין אמונה (און דער מצודות דארט אין תהילים טייטשט דאך "משנאיך" - המשניאים מצותיך בעיני הבריות בדברי רשע כאלה ע״ש. און ווי מ׳זעהט איז דאך דאס דא פונקט פארקערט. וע״ש במלבי״ם שהוא בעושים להכעיס). אויף דיר האט דאס שוין איינער אמאל געזאגט?שיהיה בעיניהם כמעשה השחתה ואלמות ח"ו. וכיון שכל עצמנו לתקן, אין הדין נוהג בשעה שאין בו תיקון, ועלינו להחזירם בעבותות אהבה, ולהעמידם בקרן אורה במה שידינו מגעת
און א חלק דערפון פון זייער דאס זאגן וועגן מיר איז לכאורה טאקע וויבאלד איך ציטיר דאס אלעס און דאך בין איך א פולקאמער שותומ״צ ווי עני אנדערע איד, און אָן קיין קאגניטיוו דיסאנענס. מיינענדיג, אז ס׳איז כעין ״שלא יאמרו אין ת״ח בקיאין״ וכו׳, און ווען איך ווייס ווען די-און-די ידיעה/טענה וכו׳ וואלט איך ווען חוזר געווען. איך ווייס דאס אויך און דאך.
איך פארשטיי אז דו ביסט א פרומער און דו ביסט מער נוטה להחמיר (וכל אדם לפי טבעו), איז אבער פארוואס נישט "מחמיר" זיין בכבוד האדם?! און אזוי ווי איך האב טאקע אמאל געשריבן לגבי ״על כבודי לא מחיתם על כבוד בשר ודם מחיתם״ און דאס צושטעל דערצו צו "ולוואי אותי עזבו ותורתי שמרו", און דאס אז "תורה" איז דאך מה דעלך סני לחברך לא תעביד כדאיתא בשבת לא. (אז איך בין נישט קיין ת"ח שצריכין להיזהר מגחלתן (אבות ב י), בין איך אבער א מענטש וואס האט דיר קיין שלעכטס נישט געטוהן.) דאס האט מיר געמאכט פיהלן אט דאס אויף וואס איך האב גע׳עפענט אט דעם אשכול. אויב דאס זענען די פרומע איז (יומא פו.) כמה מכוערין מעשיהן ומדותיהן, און א שאד אז איך האב א חלק מיט זיי.
נ.ב. אז דו פירסט מערכות קעגן מיר ביים מנהל האב כאטש די דיִסענסי דאס צו טוהן בפָני וברבים. אויב בלוטיגסטו אזוי פאר ״אמונה ותורה״, דאן זיי מקיים דעם (שבת קיח: ערכין טו:) מימי לא אמרתי דבר וחזרתי לאחורי וע״ש ברש״י בערכין:נישט באהאלטענערהייט ווי א פחדן ורוכל. כמובן גייסטו זאגן אז ביי ״אזא מין אפיקורוס ווי איך״ גייט נישט אָן הלכות לשה״ר. שוין ווייטער ביסטו מקיל און טוהסטו גרינגשעצן אין די תורה והלכה וואס דו בלוטיגסט אזוי פאר! ווי איך האב פריער געשריבן, מהיכן דנתני? דו האסט דאס דורכגעטוהן להלכה? דו ביסט גענוג מוסמך דאס צו טוהן? פאָר שׁעים!וחזרתי לאחורי - לראות מי יעמוד אחורי שאף בפני הבעלים אני אומרה אלמא לאו לישנא בישא חשיבא ל"א שאם באו הבעלים ואמרו למה אמרת כן לא חזרתי בי לאמר לא אמרתי אלא בפניהם הודיתי
אלעס ווערט מען צום סוף געוואור וכדכתיב (קהלת י כ) כי עוף השמים יוליך את הקול ובעל כנפים יגיד דבר, ואיתא על זה בויק"ר (לב ב) ר' לוי אמר אזנים לדרך ואזנים לכותל ע"ש.
לגבי וואס @תרמב ברענגט ארויס לגבי רעליגיע העלפן דעם מענטש קוֺיפּן מיט צער ועגמת נפש והפחד ממנה ומהמות, שרייבט דר. קריסטעל מענינג:
די געדאנק וואס איך האב געזעהן דערין איז אין א וועג פארקערט. והיינו, אז ביי יוּמעניזם וכדומה, וואס אטעאיסטן וועלן (מער-ווייניגער) מודה זיין אז דאס איז אַן אידעאל וואס קומט ממש מכח און פון דעם מענטש אליין (וכדברי דוד הום) און ער האט דאס ״אויפגעמאכט״ (ועיין לדוגמא בדברי דר. לוּאיִס אנטאני), איז אבער די גלויבונג אינעם רעכט דערפון וכו׳ וכו׳ האט אבער דאך א לגמרי׳דיגע שוויית באמת און עס איז נישט מיינונגסלאז און ״ליידיג״; עס געבט דעם מענטש אמת׳ע מיִניִנג, ובאמת און מיט ראציאנאלע רעכט, ועד יום מותו. והשתא דאתית להכי למה גרע רעליגיעזע מיינונגען און גלויבונגען וואס געבן אים מיִניִנג (און דאס איז אפילו מ׳זאל יא מודה זיין אז דאס איז ״מאסאכיסטיק״)? די מערסטע וואס מ׳קען טענה׳ן איז אז, מכח חכמה, דארף מען צו זיין באוואוסטזיניג דערצו אז די גלויבונג דערפון איז מכח דעם מענטש אליין וואס ער האט ״אויפגעמאכט״ צו זיך אלס אַן אידעאל (וכעין די פּראַגמאַטיזם דערפון), וכעין ווי דער אטעאיסט איז באוואוסטזיניג דערצו לגבי, לדוגמא, יוּמעניזם (און ווי דר. יובל נח-הררי, אַן אטעאיסט, טענה׳ט איז יוּמעניזם אויך בעצם א ״רעליגיע״).
זי שרייבט דארט אגב, מיוסד אויף וואס זי שרייבט דא:
זי שרייבט ווייטער ובנוגע סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם:
עס איז אויך מן הראוי לציין אז פּראפעסאר ראַבּערט קאָווער האט ארויסגעברענגט (ועפ"י אידישע מקורות) אז מ'קען נישט אפטיילן קיין שום סיסטעם פון געזעץ פון א געזעלשאפט, פון די נאראטיווס ומיתוס וואס די געזעלשאפט שטעלט דארונטער און וואס געבן די געזעצן מיִניִנג. און עס גייט אזוי ווייט אז די געזעצן געבן דערנאך צוריק מיִניִנג פאר די נאראטיווס, און ווי מ'קען זעהן ביי שבת אז די הלכות שבת וואס מ'האלט געבט למעשה די געפיהל פאר "וואס דאס איז" שבת פאר'ן איד (וידוע הסיפור עם רמ"מ מרימאנוב זצ"ל עם חסידיו). און ווי פּראפעסאר שמואל לעווין איז מסכם זיין מהלך:
***
דר. דזשאָסטין גאַרסאן (א פילוסוף…):
זי זאגט אבער אז אומרעליגיעזע האבן למעשה אויך נערעטיווס, ע״י סייענס ויוּמעניזם וכדומה, וואס געבט זיי מיינונג און העלפט זיי קוֺיפּן. ושיטתו של דר. וויקטאר פרענקל ידוע.When I reviewed the literature, it seemed at first that the foxhole theory was right. A substantial body of research suggests that religion helps people cope with dying. While some of that positive impact is tied to community (the social support offered by religion), the provision of meaning is a significant causal factor: religion can offer coherence, a feeling of confidence that our life events are ordered or purposeful, rather than random and chaotic, which in turn can confer a sense of control over one’s life
The end of life is frightening because it’s a new experience; we don’t know where we are going. If a person is ill, dying may entail physical pain and disability. Even in the best of circumstances, we may find ourselves unable to engage in basic physical activities we used to take for granted, or facing the loss of mental acuity. And for most older people, the final years bring the loss of partners, family members, and friends who would otherwise support them at this time. Religion can provide a framing for why we are in pain or why we had to lose somebody we love — for example, if suffering is viewed as redemptive or part of a divine plan. Religion also answers questions about what happens after death, whether through complex and varied conceptions of reincarnation in Buddhism and Hinduism, or through comforting beliefs that we will see loved ones again in heaven, as in some Christian traditions
There are increased rates of depression and suicidal behavior among elderly people. Religious traditions can provide supportive social networks, and offer people in the final years of life steps to work through devastating losses and to continue living a purposeful life. Reading scripture or meditating is something an individual can do, even with physical disability. And when a loved one dies, rituals like sitting Shiva or preparing for a funeral mass offer structured, familiar activities for loved ones to do
די געדאנק וואס איך האב געזעהן דערין איז אין א וועג פארקערט. והיינו, אז ביי יוּמעניזם וכדומה, וואס אטעאיסטן וועלן (מער-ווייניגער) מודה זיין אז דאס איז אַן אידעאל וואס קומט ממש מכח און פון דעם מענטש אליין (וכדברי דוד הום) און ער האט דאס ״אויפגעמאכט״ (ועיין לדוגמא בדברי דר. לוּאיִס אנטאני), איז אבער די גלויבונג אינעם רעכט דערפון וכו׳ וכו׳ האט אבער דאך א לגמרי׳דיגע שוויית באמת און עס איז נישט מיינונגסלאז און ״ליידיג״; עס געבט דעם מענטש אמת׳ע מיִניִנג, ובאמת און מיט ראציאנאלע רעכט, ועד יום מותו. והשתא דאתית להכי למה גרע רעליגיעזע מיינונגען און גלויבונגען וואס געבן אים מיִניִנג (און דאס איז אפילו מ׳זאל יא מודה זיין אז דאס איז ״מאסאכיסטיק״)? די מערסטע וואס מ׳קען טענה׳ן איז אז, מכח חכמה, דארף מען צו זיין באוואוסטזיניג דערצו אז די גלויבונג דערפון איז מכח דעם מענטש אליין וואס ער האט ״אויפגעמאכט״ צו זיך אלס אַן אידעאל (וכעין די פּראַגמאַטיזם דערפון), וכעין ווי דער אטעאיסט איז באוואוסטזיניג דערצו לגבי, לדוגמא, יוּמעניזם (און ווי דר. יובל נח-הררי, אַן אטעאיסט, טענה׳ט איז יוּמעניזם אויך בעצם א ״רעליגיע״).
זי שרייבט דארט אגב, מיוסד אויף וואס זי שרייבט דא:
און זי ברענגט צו ווי א 86 יעריגער איד האט איר געזאגט:we should distinguish American “Nones” into at least four categories:
1). Unaffiliated Believers have conventional, usually Christian or Jewish worldviews, but reject organized religion
2). Philosophical Secularists have replaced religion with a distinct nonreligious worldview such as atheism, Humanism, Free Thought
3). Spiritual Seekers claim no religion because they create their own worldviews from more than one spiritual tradition
4). Those who are indifferent to any kind of religious, spiritual, or secular worldview
אם חכמה אין כאן זקנה אין כאן (ברכות לט. אבל עיין בקנים פ״ג מ״ו ובשבת קנב.). ועיין בדברי דר. יצחק מלמד. וג״כ בדברי דר. מאַרק צבי בּרעטלער.”I think Judaism is the only religion that does not require belief in God”
Trained in physics and chemistry, he rejects any kind of supernaturalist framework and sees all ritual as theater — and yet he finds value in tradition and creates his own personal meaning from it. Thus, he and his wife regularly host a secular Passover at their house to pass on the family tradition, but Jack interprets the Exodus story as a metaphor for his hope that freedom will eventually triumph over oppression. Perhaps we need another category for people like Jack, such as culturally religious, or existentially secular, or both
זי שרייבט ווייטער ובנוגע סאָשׁעל קאַנסטראָקשעניזם:
***The data I’ve gathered thus far suggests that the foxhole theory (fear of death pushes us toward religion) is wrong. Instead, awareness of death pushes us to find meaning, and secular sources like science can be as rich a source of meaning making as religion is. Secular meaning-making maps are actually quite similar to religious ones, at least in structure and function: they build coherence and control, they place human experience in relation to something bigger than ourselves, and they lend moral significance to our lives as we face its inevitable end
They are different from religious narratives in key ways, too, in their materialist conception of life and their social constructionist view of meaning. By materialist conception, I mean the way that people rejected supernatural notions of a spirit or soul that survives death in favor of a scientific view that consciousness is located in the brain. While parts of us may live on (in the sense of genes passed on to our children or an energy that goes back into the universe), respondents did not think they, as individuals, had continued existence once the brain was dead. By social constructionist, I mean that to deny that there is any inherent meaning in the universe leaves it up to human beings to create meaning and purpose in our lives
And yet, it is not just the secular who create their own meaning. The way that people mix and match from various sources should make us rethink the boundaries between “religious” and “secular.” There is a small but growing number of scholars exploring how people build their own meaning systems from a variety of cultural resources, both religious and secular
עס איז אויך מן הראוי לציין אז פּראפעסאר ראַבּערט קאָווער האט ארויסגעברענגט (ועפ"י אידישע מקורות) אז מ'קען נישט אפטיילן קיין שום סיסטעם פון געזעץ פון א געזעלשאפט, פון די נאראטיווס ומיתוס וואס די געזעלשאפט שטעלט דארונטער און וואס געבן די געזעצן מיִניִנג. און עס גייט אזוי ווייט אז די געזעצן געבן דערנאך צוריק מיִניִנג פאר די נאראטיווס, און ווי מ'קען זעהן ביי שבת אז די הלכות שבת וואס מ'האלט געבט למעשה די געפיהל פאר "וואס דאס איז" שבת פאר'ן איד (וידוע הסיפור עם רמ"מ מרימאנוב זצ"ל עם חסידיו). און ווי פּראפעסאר שמואל לעווין איז מסכם זיין מהלך:
ער שטעלט דאס צאם מיט חיים נחמן ביאליק'ס טעזע אין זיין הלכה ואגדה, און ווי די צוויי, הלכה און אגדה, גייען אין קאנסערט צוזאמען און אפעקטירן איינע דאס אנדערע.The basis of the thesis is that no set of legal institutions or prescriptions exists apart from the narratives that locate it and give it meaning, so law becomes not merely a system of rules to be observed, but a world in which we live. Cover's explanation of these ideas coincided with and influenced the emergence of what has become known as "legal storytelling"
***
דר. דזשאָסטין גאַרסאן (א פילוסוף…):
לגבי דעם אז נבואה ווענדט זיך אינעם עצם מענטש וואס ער האלט מעיקרא וכו', האב איך דא געהאט צוגעברענגט אז לפי הרמב"ם איז יתכן אז יחזקאל הנביא האט זיך טועה געווען במעשה מרכבה. דער נרבוני איז מפרש במו"נ ח"ג פ"ז אז דאס איז מכח דעם אז יחזקאל האט געהאט מעיקרא די טעות פון די חכמי ישראל אז גלגל קבוע ומזלות חוזרין (פסחים צד:) ולפי"ז האט ער געזעהן זיין נבואה ולכן באו השיבושים בה. והא לך לשונו:
דער ראגעטשאווער שרייבט אויף דעם נרבוני: ער ברענגט טאקע קעפּלער אלס א ראיה צו חז"ל. און דאס גייט אין איינקלאנג מיט דאס וואס איך האב דא צוגעברענגט לגבי די גמרא בפסחים.
ער ברענגט עטליכע מאל צו דער נרבוני און שרייבט "עיין להלן עמ' תכב", וואס דארט איז ער שופך בוז וחמתו אויף אים (אזוי ווי אנדערע האבן געטוהן): ס'איז אינטרעסאנט ווי ער שרייבט אז אינעם נרבוניו, בשיטתו בענין קדמות, זענען דא קלאנגן פון שפינאזע עפ"י מה שפירש בח"ב סופי"ג ובח"ג פכ"ט.
און דאס זעלבע איז בנוגע די וואס האבן טענות אויפ'ן נרבוני. והיינו, אז אפצולערנען דעם רמב"ם וועט זיך ווענדן אינעם תכונת הנפש הקודם פונעם מענטש וואס איז דאס מפרש, וואס די זעלבע זאך איז בנוגע נוטה זיין להחמיר או להקל לגבי פסק'ענען הלכה, און ווי דער בעל שו"ת מלכי בקודש האט געזאגט (וועלכער האט גראדע פארטיידיגט שפינאזע אלס טועה און אז ער איז נישט קיין כופר או אפיקורוס. אבער ווער ווייסט? מגדיר זיין "כופר" און "אפיקורוס" וכו' וועט זיך אויך ווענדן בתכונת הנפש של המגדיר...).
***
דא האב איך צוגעברענגט ווי דער פראנצויזישער פילאזאף דעניס דידעראט האט מחבר געווען א בוך וואס קען פארעכענט ווערן ווי "פילאזאפישע פּארנאגראפיע". די נאוועל פארציילט ווי א קעניג באקומט א רינגל פון כישוף וואס מאכט אז פרויענס' ערוות זאלן אים אויסזאגן זייערע סודות. דר. עני דענעיס-טוני שרייבט אין דעם וואו זי טוהט דורך דעם בוך:
ובכלל קען מען זאגן אז ס'איז אזא סארט מעז יצא מתוק דערביי (וואס דאס האט דאך שמשון געזאגט, שופטים יד יד, וואס ער איז הלך אחר עיניו בזה, סוטה פ"א מ"ח), וואס הקב"ה גייט דאך צוזאמען און ארויס מבחינת אַיִן, וואס ווי באקאנט האט דאך הרב שאול ליבערמאן געזאגט אויף קבלה צו דר. גרשום שולם אז "עס איז נארישקייט, אבער די שטודיע פון נארישקייט איז אקאדעמיע/חכמה."
דער שם טוב איז דאס מבאר דארט:אמר משה ראיתי להעירך הֵנָה על דרוש אינו קטן אצלי ונחתום בו דברינו במרכבה, לא ראיתי אחד מן החכמים דבר בו, לא מי אשר ראיתים ודברתי עמהם פנים בפנים ולא אחד מן הקדומים אשר הגיעו ספריהם אלי, והוא זה: הלא ראיתי כי החכם האלקי המורה כתב פרק ח׳ מן החלק השני כי מן הדעות הקדומים המתפשטים אצל הפילוסופים ורוב האנשים שלתנועות הגלגלים קולות נוראים עצומים מאד וכי זה הדעת מפורסם באמונתינו גם כן, וכי זה הדעת נמשך אחר אמונת גלגל קבוע ומזלות חוזרים והוא אשר בו נצחו חכמי אומות העולם לחכמי ישראל וזה אמת, וכל מה שכתב הרב ז׳׳ל בפרקים ההם אמנם הכוונה בו לבאר מעשה מרכבה ורמז הרב בזה כי חכמי ישראל וראשוניהם היו מאמינים זה הדעת וכי מה שאמר יחזקאל מסיפור הקול אמנם הוא נמשך אחר זה הדעת באמרו וקול כנפי הכרובים נשמע עד חצר החיצונה כקול א-ל שד-י בדברו. ואל תתמה מזה כי יהושע אמר, והוא מה שאני מבין באמרו, (יהושע י יב) שמש בגבעון דום וירח וגו׳, כי אחר שהיתה השמש כפי הדעת הקדום מוליד קול גדול בעת מרוצתה בגלגל והיה מצוה יהושע שיעמד השמש והירח אמר שידומו כאילו אמר שיעמדו כי אחר שלא יולידו קול לא ירוצו, גם כמאמר דוד ע״ה (תהלים יט ד) בלי נשמע קולם, רמז אצלי על העלה בהיותנו בלתי שומעים הקולות.
וזה מקום פלא גדול איך יאמר הנביא או חכמי ישראל המקובלים מהנביא דבר שהתאמת סותרו במופת? ומה שצריך שתדעהו מה שאשיבך עליו והוא שורש אתנהו לך יתיר אלו הספקות ומה שישתרג מהם והוא זה ואומר, דע כי הנביא אמת ותורתו אמת ומה שישיג אמת בלתי מעורב בו שקר כלל כמו שאמר הנביא (ירמיה כג כח) אשר אתו חלום יספר חלום ואשר דברי אתו ידבר דברי אמת (ולא יקרא חלום) מה לתבן את הבר נאם ה׳, כי התבן כבר קדם אל הבר, אמנם אחר השלמו הבדילו התבן והתברר הדגן והובדל, ככה משפט הנבואה עם החלום, כי כל קנין ענין ואין כל ענין קנין ודבר השם כאש ידביק הדומה ויפריד הבלתי דומה, ר״ל שיפריד התבן מן הבר ויברר האמת ויבדילהו מן הכזב ומן הדומה הבלתי מסכים עם המציאות וישלים המדומה הצודק בהשפיע עליו אור השכל המשפיע מן השכל הפועל, הנה שהנביא לא יראה רק אמת, אבל אין נבואה מאיר מה שאינו דרוש כי מה שידרוש הנביא ויבא לו נבואת עליו תודיעהו האמת גם אם יהיה לו דרוש ונבואתו יראה הדבר ההוא, הנבואה לא תראהו בו רק האמת, אמנם אם יאמין הדבר בחלוף מה שהוא בו ותנוח דעתו עליו ולא יחשוב בו ולא ידרוש עליו ותבא לו נבואה על דבר מה אינו מוכרח שנאמר שאחר שהתנבא כבר יראה הכל והתירה לו מה שלא ספק עליו והודיעהו מה שלא דרשו. אני רואה שיחזקאל אם היה מסופק אם גלגל קבוע ומזל חוזר או הפך והיתה באה לו נבואה עליו היה רואה בנבואה הגלגל מוזר ומזל קבוע, אמנם כשהיה מאמין גלגל קבוע ומזל חוזר ובלתי דורש בו שמע קול כנפי הכרובים ואפשר שעל מרוצת המזלות אמר והחיות רצוא ושוב כמראה הבזק.
עס איז טאקע אינטרעסאנט צו באמערקן אז דער רמב"ם בהקדמתו לפרק חלק בפי' המשניות וואו ער רעכענט אויס די דרייצן עיקרים, איז ביי יסוד/עיקר ששי איבער נבואה שרייבט נישט "שכל דברי נביאים אמת" (וכאמור איז די פיוט פון ״אני מאמין״ נישט מדוייק איבער וואס עס זענען טאקע די רמב״ם׳ס עיקרים). והא לך לשונו שם:כי הנביא לא יראה רק אמת אבל אין כל נבואה מאירה מה שאינו דרוש, אבל מה שידרוש הנביא אם הוא אמת או שקר לא יבוא לו אלא נבואה אמתית, או גם כן אם לא היה לו דעת קדם עליו ובא לו הנבואה לא יראה רק אמת, אבל אם היה לו דעת קדם עליו מצד חקירתו ונתקיים עליו שהוא אמת מה שיראה בנבואה לא יראה האמת אחר שלא חקר עליו, ואם היה יחזקאל מספק אם הגלגל קבוע או המזל חוזר או היפך והיה בא לו נביאה עליו היה רואה בנבואה גלגל חוזר ומזל קבוע כמו שהוא האמת, אמנם כשהיה מאמין גלגל קבוע ומזל חוזר ובלתי דורש בו שמע קול כנפי הכרובים. וזהו מה שהשיב החכם הנזכר בתשובת זה הספק העצום.
ומה שאמר החכם שאם היה מספק עליו היה בא לו הנבואה האמתית, אינו כן, כי אין ספק שיחזקאל בכל הדברים אשר אמר בהם דמות היה מספק בעת לימודו והיותו חוקר על זה ונשארו בנבואתו מסופקים כמו שהיו בראשונה. אבל האמת בזה כי השפע שופע מאת השכל הפועל על הכח המדמה יבוא על נפש הנביא מפנים שונים, אם להודיע לו מה שלא היה לו ידיעה מקודם ואי אפשר ידיעתו בחקירה, או שישיג בהיותו חולם או במראה הנבואה ישיג מה שהיה משיג קודם ויחקה הדמיון בנפש השכל הפועל מה שהיה משיג קודם בחקירתו השכלית ויגשים הדברים הרוחניים, וזה אי אפשר מבלי שפע גדול שישפיע על השכל ועל הכח המדמה, וכבר ידבר הנביא בענינים העיוניים במשפט החכם ולא ידבר בהם כמו נביא אם שאמרם הנביא, והבן זה כי נמצאו בנביאים כל אלה הדרכים שזכרתי לך. הדיבור באלו העמוקות בלתי ראוי להאריך בו ולכן נקצר בזה.
עכ"פ עס איז אין דעם גדר פון אמת שמצינו בהאורים ותומים אז עס ווענדט זיך אויך אינעם שואל ושאלה כדאיתא ביומא עג: ע"ש (וואס די גמרא זאגט דארט אז דברי וגזירת אורים ותומים איז שטערקער ווי ביי נבואה אין דעם אז עס נישט חוזר כמו בנבואה).והיסוד הששי, הנבואה. והוא שידע אדם שזה מין האדם יִמָּצֵא בהם בעלי טְבָעִים ממידות מעולות וְזַכּוֹת מאוד ושלמוּת גדולה, ונפשותיהן נכונות עד שהן מקבלות צורת השכל. אחר כן יִדְבַּק אותו השכל האנושי ב"שכל הפועל", וְנֶאֱצַל ממנו עליו אצילות נִכְבָּדָה, ואלה הם הנביאים, וזו היא הנבואה, וזהו עִנְיָנָהּ. וביאור יסוד זה על בּוּריוֹ יֶאֱרַךְ מאוד, ואין כוונתנו להביא מופת על כל יסוד מהם ובאור מציאות השגתה, לפי שזה הוא כלל החכמות כולן. אבל אזכרם דרך סיפור בלבד. ומקראי התורה מעידים על נבואת נביאים הרבה.
דער ראגעטשאווער שרייבט אויף דעם נרבוני: ער ברענגט טאקע קעפּלער אלס א ראיה צו חז"ל. און דאס גייט אין איינקלאנג מיט דאס וואס איך האב דא צוגעברענגט לגבי די גמרא בפסחים.
ער ברענגט עטליכע מאל צו דער נרבוני און שרייבט "עיין להלן עמ' תכב", וואס דארט איז ער שופך בוז וחמתו אויף אים (אזוי ווי אנדערע האבן געטוהן): ס'איז אינטרעסאנט ווי ער שרייבט אז אינעם נרבוניו, בשיטתו בענין קדמות, זענען דא קלאנגן פון שפינאזע עפ"י מה שפירש בח"ב סופי"ג ובח"ג פכ"ט.
און דאס זעלבע איז בנוגע די וואס האבן טענות אויפ'ן נרבוני. והיינו, אז אפצולערנען דעם רמב"ם וועט זיך ווענדן אינעם תכונת הנפש הקודם פונעם מענטש וואס איז דאס מפרש, וואס די זעלבע זאך איז בנוגע נוטה זיין להחמיר או להקל לגבי פסק'ענען הלכה, און ווי דער בעל שו"ת מלכי בקודש האט געזאגט (וועלכער האט גראדע פארטיידיגט שפינאזע אלס טועה און אז ער איז נישט קיין כופר או אפיקורוס. אבער ווער ווייסט? מגדיר זיין "כופר" און "אפיקורוס" וכו' וועט זיך אויך ווענדן בתכונת הנפש של המגדיר...).
***
דא האב איך צוגעברענגט ווי דער פראנצויזישער פילאזאף דעניס דידעראט האט מחבר געווען א בוך וואס קען פארעכענט ווערן ווי "פילאזאפישע פּארנאגראפיע". די נאוועל פארציילט ווי א קעניג באקומט א רינגל פון כישוף וואס מאכט אז פרויענס' ערוות זאלן אים אויסזאגן זייערע סודות. דר. עני דענעיס-טוני שרייבט אין דעם וואו זי טוהט דורך דעם בוך:
ולפי"ז האב איך געקלערט אז דאס קען ליגן אונטערן געדאנק פון וואס מ'זעהט בקבלה אז מ'באנוצט זיך מיט (כנראה) געשלעכטליכע לשונות בנוגע רעדן פון ג-ט. והיינו, לרמז אז ביי ביידע איז דא די שוועריקייט: פון זאגן דאס וואס קען בעצם נישט געזאגט ווערן אין ווערטער. ואולי איז דאס אויך א רמז אינעם געדאנק פון חומר ניבול פה בשבת לג. וואו מ'שטעלט צו דערצו די פסוק (ישעיה ט טז) על כן על בחוריו לא ישמח ה' וגו' בכל זאת לא שב אפו ועוד ידו נטויה. והיינו, אז לגבי ג-ט קען מען דאך בכלל נישט זאגן קיין "שמחה", וכדכתב הרמב"ם בהל' יסודי התורה (פ"א הי"א-הי"ב), און אויך נישט קיין יד או כעס ואף, וכדכתב הרמב"ם שם בה"ט ובמו"נ ח"א פכ"ח ופל"ו (ועכ"כ אז דארט בפל"ו מאכט ער א וויץ, בשמחה, אז אויב איינער האלט אז ביי ג-ט איז שייך כעס, איז ער דעמאלטס מעורר כעסו של ה'...)Les bijoux indiscrets attempts to convert sexual enjoyment into discourse. This project, however, fails in the end, and its failure raises the following question: how are we to say or represent the unsayable or the incomprehensible?
ובכלל קען מען זאגן אז ס'איז אזא סארט מעז יצא מתוק דערביי (וואס דאס האט דאך שמשון געזאגט, שופטים יד יד, וואס ער איז הלך אחר עיניו בזה, סוטה פ"א מ"ח), וואס הקב"ה גייט דאך צוזאמען און ארויס מבחינת אַיִן, וואס ווי באקאנט האט דאך הרב שאול ליבערמאן געזאגט אויף קבלה צו דר. גרשום שולם אז "עס איז נארישקייט, אבער די שטודיע פון נארישקייט איז אקאדעמיע/חכמה."
הרב חיים דוב קעלער ז"ל, ר"י טעלז בשיקאגא, האט געשריבן אין א פּאלעמיק קעגן מאדערן-ארטאדאקסיע:
איך האב געטראכט אז דאס קען טאקע זיין, אבער דאס זעלבע גייט פונקט אזוי אויף פארקערט אויך, לגבי די "רעכטע/טראדיציאנאלע" רעליגיעזע חרדים. און ווי מ'האט געהאט ארויסגעברענגט אין וועקער 9 אז מ'מאלט זיך אויס דאס קאנצעפּט פון "ג-ט", און איר ארומיגע טעאלאגיע, לויט די אייגענע תכונות הנפש. ואפילו וואו מ'וויל טענה'ן מיט "מסורה" אא"וו לגבי דאָגמאַס און גלויבונג (וואס, כאמור בריש האשכול, איז סתם אזוי שווער), איז דאך דאס אליינס אויך תלוי לפי דאס אפטיישט פונעם אינדיווידואל מענטש, ולפי וואס מ'טרעפט ביי היסטאריע און (איר) היסטאריאגרעפי. און דאס איז אויך וואס מ'טרעפט לגבי אפלערנען דעם רמב"ם, וואס אויף אים ווערן דאך בעיקר געבויט די הנחות לגבי דאָגמאַס ואמונות המחוייבות ביהדות, אז עס וועט זיך טאקע אויך ווענדן בתכונות הנפש של הלומד ומפרש.The thrust of the western academic world in modern times has most obviously been away from faith and toward materialism and agnosticism. The rejection of doctrines based on faith and tradition and the refusal to accept the validity of anything but observable facts have become, in themselves, articles of faith to the modern scholar. This naturally has created an uncomfortable situation for men of religion who have a commitment to some form of faith yet, sharing the intellectual outlook of the contemporary world, are less than sure that one can, or ought to, believe in anything. On the non-Jewish scene this has led to a trend of "reductionism" in religious doctrine and, lately, the emergence of "new theologies" which, in essence, are non-theologies
Among Jews, the non-Orthodox theologians, true to their tradition, have hastened to follow the example set by their Christian (or neo-Christian) brethren. This, indeed, is not new. The last few years have, however, brought a new threat - the tendency on the part of Modern Orthodox theologians to follow suit by reducing the minimum standards of what a Jew must believe in order not to be labelled a "heretic" (Rabbi Rackman's term). This appears conspicuously to be an effort to make non-committed or estranged intellectuals feel more at home in Orthodox Judaism. Yet one can hardly escape the nagging suspicion that the intellectuals whose doubts they are seeking to legitimize may be themselves
מיין צווייטע פּסילאסייבּין טריפּ
אז איך האב געהאט דערמאנט מיין עקספּיריענס מיט פּסילאסייבּין, איז מיר אויך געווען אינטרעסאנט אַן עקספּיריענס מיט קאַנאַבּיס. איך האב גענומען איין נאכט (איך נעם נאר ביינאכט ווען טירדות היום זענען שוין בעצם נישטא) א דוֺיס פון 30 mg עדיבּלס דערפון; א הייבּריד פון סעטיוואַ און אינדיקאַ. בשעת די טריפּ האב איך געשפירט/געזעהן(?) ווי תענוג און חכמה זענען נישט דאס זעלבע, נאר אין למעלה מעונג; לכאורה דלא כדברי כאן (הגם מ'קען זאגן אז כל זה אכניס: די הכרה אליינס איז אויך חכמה). עס האט מיר אויסגעזעהן ווי חכמה איז אַן אינפיניט סעט, אבער דאך בתוך א וואָן-סיידעד בּאָבּל וואס ווערט געבּאָרדערד ביי א סארט 3D שיפע ליניע (איך פארשטיי אז דאס מאכט נישט אינגאנצן קיין סענס). אלעס ארום דעם איז עונג וואס איז אסאך מער, א ״גרעסערע״ אינפיניטי, און די קלענערע אינפיניטי פון חכמה איז יונק דערפון.
איך האב דעמאלטס אויך משמש געווען מיט מיין ווייב (הגם אז ביי נבואה טרעפן מיר אז מ׳דארף פורש זיין מאשתו… (ואולי וועגן דעם האב איך ״געזעהן״, בשקר ובטעות, א חילוק צווישן חכמה ותענוג…)), בשעת די טרענס מיקס האט געשפילט (בעיקר די ערשטע טרעק דערויף). איך האב געשפירט דעם געדאנק ווי אונז זענען אלס געווען איינס ובשר אחד (בנשמה) ממש בגן עדן מקדם a parte ante אינפיניטלי, און איך האב געשפירט א שאד אז יעצט זע׳מיר פארט נישט איינס ממש ממש בגוף, און אונז זע׳מיר פארט פאר זיך יעדע איינע א פלג גופא. די תשמיש גופא איז אָנגעגאנגען פאר א שעה אהאלב צייט אויפ׳ן זייגער. עס האט געפיהלט ווי היבש לענגער.
עס איז לכאורה נישט געווען קיין פראבלעם פון לשמש בשיכרות שאסור כמבואר באו״ח סימן רמ סעיף ג, ווייל מ׳קען מצדד זיין אז עס איז נישט געווען בגדר נתבלבלה דעתי (איך האב געקענט געהעריג פונקצאנירן ולהשיב על לאו לאו ועל הן הן געהעריג), וואס רק אז איז אסור וכדהביא המשנ״ב שם בס״ק חי בשם הפרמ״ג. און ווי הרב דר. ברוך פינקעלשטיין וויל מצדד זיין בכלל, איז שיכרות דוקא ביי אלקאָהאָל, וועלכע איז א גאנץ צווייטע סארט שיכרות ווי קאַנאַבּיס בכלל, וחלוק במין. אלקאָהאָל טרינק איך גאר גאר זעלטן. דר. ענדרוּ הוּבּערמאן איז שטרענגער ביי דעם לגבי געזונט, ווי ביי קאַנאַבּיס אדער פּסילאסייבּין. עס איז אויך נישט געווען זמן אַוויוּלעישאן אז כלל, ודי בזה.
צוויי טעג שפעטער, פרייטאג-צו-נאכט שבת חזון, האב איך גענומען מיין צווייטע ״העראָאיק דוֺיס״ פון פּסילאָסייבּין (ומכח שבת איז דאס געווען אָן מוזיק אין די זייט דאס מאל). די פטריות זענען א מאכל בריאים ואינם לצורך רפואה וממילא מותרים בשבת, ועיין באו"ח סימן שכח סעיף לז ובמ"א שם ס"ק מג. (און אויב די מחזה ווערט גערעכענט ווי לשאול מן השד בשבת, איז דאך דאס נאר מותר בשבת אויב ס'איז יא לצורך רפואה, וכדאיתא במ"א לעיל בסימן שז ס"ק כו... וכמובן איז דאס דאך בכלל נישט לנחוש ולסימן, וכדציין שם המ"א ליו"ד סימן קעט סעיף ד וסעיף טז. וע"ש וואו דער רמ"א איז דאס מתיר, בחול, אף כשאינו שואל על ענין פרטי דוקא, הגם ער זאגט אז דאס איז א סכנה ע"ש.) דאס מאל איז דאס געווען א שטערקערע עקספּיריענס ווי דאס ערשטע מאל (און ביי דעם איז יא, ווי נישט, נתבלבלה דעתי). מיין שאלה איז בשעת מעשה געווען צי דאס איז מכח ווייל די מאָשרומס זענען געווען שטערקער מיט א העכערע פּסילאָסייבּין קאנטענט, צי ווייל דאס ערשטע מאל צוויי וואכן צוריק האט מיר שוין מער ״גע׳עפענט״ דערצו (דר. הוּבּערמאן זאגט טאקע אז לגבי טעראפּי נעמט מען צוויי פּסילאָסייבּין דוֺיסעס אויף צוויי אנדערע טעג), צי ווייל עס איז געווען נאך נאר צוויי טעג וואס איך האב נאך געהאט קאַנאַבּיס אין מיין סיסטעם, צי אלע דריי סיבות צוזאמען. עס איז מיר געווען מסתבר אז עס איז אלע דריי, אדער עכ״פ א געמיש פון זיי, מכח ווייל איך האב שטארק געשפירט דעם געדאנק אז א מענטש איז די סומע פון אלע זיינע עקספּיריענסעס והרפקתי דעדי עליו.
אָנגעהויבן האט זיך דאס מיט׳ן שפירן ווי איך קען וועהלן א ״בּאַקס״ פון עקספּיריענסעס, מתוך אינפיניט עקספּיריענסעס, און דאס ווערט אָנגעפילט מיט א געפיל (אין די פארעם פון שׁעיפּס; א סארט סינעסטעזיע) וואס קען זיין שלעכט (א ״שלעכטע טריפּ״) אדער גוט. עס איז מיר אריינגעקומען און קאפ און איך האב געשפירט דעם באקאנטן געדאנק בספר יצירה (ב ז) אין בטובה למעלה מענג ואין ברעה למטה מנגע, און איך האב געשפירט אז ואין בין זה לזה אפילו כמלוא נימא; זיי זענען צוויי זייטן פון ממש די זעלבע מטבע ומעורבים זה בזה, און מ׳דארף פאקוסירן אויפ׳ן חלק הטוב פון עונג, שאין למעלה ממנו.
פון דארט האב איך געשפירט אז דער מענטש וכל היקום לעכצט צום תענוג להתקרב אל שורשו, וואס דאס איז דאס געדאנק פון ״ג-ט״. אבער וואס בּלאַקט אים פון דאס גרייכן/זעהן איז כעין א גרויסע דוֺים וכיפה וואס וואו ער דרייט זיך צו ״קוקן״ וכו׳ איז דאס אלעמאל ביי זיין צענטער און בּלאַקט אים. דאס מערסטע וואס ער קען טוהן איז פרובירן צו קוקן פּעריפערילי אויף די זייט העכער דעם (אזא סארט אספקלריא שאינה מאירה). די דוֺים איז מקושר לשורשו ועצמותו (מחמת חומרו) און דערפאר איז אים אומעגליך דאס מסלק צו זיין. עס איז טאקע כעין אזוי ווי די מאָשרום מ׳האט גענומען וואס די קעפּ איז אלס מחובר לשורשו די סטעם. אויב נעמט ער דאס אראפ כדי להתקרב אל השורש ותענוג, ווערט ער נתאפס לגמרי; (שמות לג כ) כי לא יראני האדם (זייענדיג אַן אדם חומרי) וחי. די וואס נעמען דאס יא אראפ ווערן אבער גראד צוריק מגולגל(?) פון פריש כמו שהיו מקודם. (איך האב געפיהלט ווי דאס איז די געדאנק ורמז ביי כמהין ופטריות טאקע, וואס איז די רמז פון דאס וואס ברענגט דעם טריפּ וממילא ההארה וההכרה, אז עס איז יונק מן האויר בברכות מ: ובנדרים נה: - איך קען דאס נישט געהעריג מסביר זיין, אבער דאס איז וואס איך האב געשפירט.)
פון דארט האב איך ווייטער געשפירט אז ישעיה האט געשפירט דעם תענוג פון לחזות בנועם ה׳ און די בּיעטיטוד פון (כביכול) לראות פני ה׳, וואס איז (מיר געווען) א געוואלדיגע תענוג בכל הגוף. אבער ער (און איך) האבן געשפירט די חומר המעכב פונעם מענטש׳נס גוף וואס לאזט דאס דאך נישט גרייכן און עס קומט מיט לעת עתה מיט א צער מחמתו (די פריערדיגע ״ואין בין זה לזה אפילו כמלוא נימא״). און אויף דעם האט ער געזאגט (ישעיה סד ג) עין לא ראתה אלקים זולתך יעשה למחכה לו, וידוע הגמרא בברכות לה: - ער און דאס מענטשהייט לעכצט און איז מחכה צו דעם און אז דאס זאל טאקע זיין די אמת צו וואס מ׳עווענטועל גרייכט.
לאחר מזה, נאך אזא דריי שעה אויפ׳ן זייגער, האב איך געשפירט ווי איך וויל אז די טריפּ זאל זיך שוין ענדיגן און עס איז שוין צי סאך; ס׳איז טאקע א געוואלדיגע גוטע טריפּ אבער (עכ״פ במצב החומרי העכשיו פונעם מענטש) איז אינן יכולין ברוב הטובה (דר. הוּבּערמאן זאגט טאקע אז עס זענען דא וואס זאגן אז דאס איז געווען דאס מערסטע profound עקספּיריענס אין זייער לעבן, מער ווי דאס געבורט פון זייערס א קינד, אבער זיי ווילן דאס בשו״א נישט איבערטוהן). אבער דאן איז מיר אריינגעקומען א געדאנק און געפיהל פון ״אז דו ביסט שוין ממילא דא, טריפּ אריין! לא׳דיך אפ!״ - געב דיך פולקאם דערצו און טראכט נישט פון קיין פרייזן דו וועסט צאלן דערויף שפעטער (אפילו 12 שעה נאכ׳ן דאס דורכגיין, האב איך געהאט א געוואלדיגע קאפוויי). איך בין געווען אויסגעשטרעקט אויפ׳ן קויטש און געסטרעטשט מיין גוף כסדר דאס אינגאנצן אריינצונעמען.
די געדאנק האט זיך נאכדעם אָנגעהויבן אויסברייטערן במוחי, אז די געדאנק דארף מען דזשענערעלייזן און עס גייט ארויף אויף אלעס. והיינו, עס איז מיר געקומען א הארה אז די געדאנק וואס קהלת ברענגט ארויס בספרו איז אז דער חכם טוהט טאקע פילאזאפירן, און מיט רעכט און עס איז טאקע וויכטיג אויך, אז הכל הבל, און אז ער האט נישט געבעהטן דא צו זיין און געבוירן ווערן, ובע״כ אתה חי ומת. אבער ״אז דו ביסט שוין ממילא דא״, בכל מצב שהיא (וואס געפעלט דיר נישט אינגאנצן), ״טריפּ אריין אין דעם! לא׳דיך אפ!״ - עמבּרעיס לייף! פאָקוס אויף די פּאזיטיוו שבה! דאס איז געשטארקט געווארן, ומסתמא מיוסד אויף דאס וואס איך האב צוויי טעג פריער געשפירט אונטער קאַנאַבּיס, אז תענוג, והאדם לא נברא אלא להתענג (על ה׳, וואס אלעס איז דאך געטליכקייט, אבל עיין במסילת ישרים פ״א שהיא לעוה״ב), איז למעלה מחכמה. עפ״י חכמה קומט מען טאקע צו צו דעם ויוסיף דעת יוסיף מכאוב, און ווי מישעל דע מאַנטעין האט געזאגט אז ״צו לערנען פילאזאפיע, איז צו לערנען ווי אזוי צו שטארבן״, און ווי אלבּערט קאמוס האט געשריבן אז שאלת הפילוסופיה איז צי מ׳זאל באגיין זעלבסטמארד. אבער אויף דעם זאגט קהלת, דער חכם מכל האדם, ״שוטה איינער! לא׳דיך אפ!״ - ״סוֺי וואַט אז חכמה זאגט?! עמבּרעיס לייף! דו ביסט שוין ממילא דא!״ גיי מיט א דאַוּאיסט סארט מהלך פון גיין מיט די פלוׂי פון לייף, און קאנטראל נאר וויפיל דו קענסט קאנטראלירן; די איבעריגע עמבּרעיס.
איך האב דאס איבערגעזאגט צו מיר נאכאמאל און נאכאמאל מיט טרערן פון סיי פרייד וצער (ווי געזאגט, ואין בין זה לזה אפילו כמלוא נימא). דאס איז געווען צוזאמען מיט׳ן לאכן פונעם חכם וואס איז סטאָק בתוך זיין חכמה און זעהט דאס נישט בשעת׳ן ארומחוש׳ן אין חכמה און מיסן די פּוינט. מיין ווייב האט זיך אויפגעוועקט פון מיין לאכן, און ווען איך האב איר דאס מסביר געווען (הויכערהייט) האט זי מיטגעלאכט מיט מיר דערויף. איך האב דאן געשפירט ווי דאס איז די בינה יתירה שניתנה לאשה (נדה מה:), והיינו אז זי אינטוּאיט שוין אט די אמת וואס דער זכר דער חכם זעהט נישט בחכמתו, ולכן דעתן ״קלה״ עליהן, מיינענדיג אז זייער דעת שווימט ארויף גרינגער העכער אט די בּאָבּל פון חכמה כדי דאס צו איינזעהן. און אבי (געוויסע) זכרים חכמים האלטן זיך גרעסער פון זיי אז זיי זענען קליגער. שוטים. (נישט ״טיפש״, ווייל ער איז למעשה א חכם. ס׳איז ״שוטה״ מיט דעם אז טראץ, דורך, און מיט זיין חכמה, איז ער נאך אלס (חגיגה ג:-ד.) א מאבד דאס פרייד פון לעבן מה שנותנין לו, און איז א לן בבית הקברות פון כסדר לעבן מיט׳ן טויט כנ״ל, בשעת׳ן פרובירן כסדר לקרע את כסותו החומרי און ארויסגיין דערפון און דערגיין מער ווי מה שהרשית להתבונן, וואס ברענגט אים דאך צער. והיינו נמי אז המשמרת דבר אחר מחמת גיטה (גיטין סד:), עפעס אנדערש אנשטאטס דעם כריתות פון "לא'דיך אפ", איז א שוטה.) און דאס איז וואס קהלת איז מרמז (ז כח-כט) אדם אחד מאלף מצאתי ואשה בכל אלה לא מצאתי וגו׳ אשר עשה האלקים את האדם ישר והמה בקשו חשבונות רבים. והיינו, אז ער האט נישט געטראפן דעם מענטש וואס זוכט און מאכט חשבונות אויף חשבונות וואס זאל האבן די הכרה און אינטואישאן פונעם פרוי אז ״לא׳דיך אפ!״ און עמבּרעיס דעם פשוט׳ן ישרות וואס דו האסט שוין ממילא מיט'ן פשוט שוין דא זיין בהעולם. (ואגב, אז איך האב פריער מדמה געווען דעם געדאנק פונעם טריפּ צו לשאול בשדים, האט דאך קהלת דערמאנט שדים בספרו, סיי זכרים און סיי נקיבות, ועיין בגיטין סח.)
ובזה קען מען זאגן אז דאס זאגט ער מיט (קהלת ט ט) ראה חיים עם אשה אשר אהבת כל ימי חיי הבלך אשר נתן לך תחת השמש כל ימי הבלך כי הוא חלקך בחיים ובעמלך אשר אתה עמל תחת השמש. והיינו, ווייל סקראט זאגט אין אפלטון'ס סימפּאָזיאום אז וואס טרייבט "אהבה" איז דאס וואס מ'וויל לעבן לנצח. זאגט קהלת אז "לא'דיך אפ" פון אריינ-פילאזאפירן איבער טויט והיפיכו: ראה חיים, און לעב יעצט דא, עם אשה אשר אהבת, וואס קומט ממילא דערפון פון חיים לנצח (און איז דאך להוליד, וואס איז א פארעם פון אָנגיין. ועיין בב"ב קטז.).
עס איז מיר פארגעקומען אז דאס איז די געדאנק פונעם נביא, וועלכער אינטוּאיט און טרענסענד די חכמה פון דעם חכם (ואפילו לפי שפינאזע וואס האט זיך געדינגען מיט׳ן רמב״ם און געהאלטן אז דער נביא איז ל״ד א חכם).
לגבי וואס איך האב אלס געשריבן דא מסביר צו זיין (עטוואס) מיין עקספּיריענס, זאגט דר. מעטיו דזשאנסאן, וועלכער שטודירט סייקעדעליקס, בדרך צחות:
*
ומענין לענין באותו ענין, איז מיר געווען אינטרעסאנט צו זעהן וואו די דעקל פון א בוך ווי פילאזאפן טוהן דורך דאס געדאנק פונעם טויט וחיים לנצח, ווייזט ווי א זאמד זייגער, וואס ווייזט אויף די חיי זמני פונעם מענטש און זיין ענדגילטיגער טויט, ווען מ'דרייט דאס 90⁰ און מ׳שטעלט אפ דעם לויף פון זמן, ווערט עס פארוואנדעלט אין צו ∞, די סימבאל פון אינפיניטי:
איך האב דעמאלטס אויך משמש געווען מיט מיין ווייב (הגם אז ביי נבואה טרעפן מיר אז מ׳דארף פורש זיין מאשתו… (ואולי וועגן דעם האב איך ״געזעהן״, בשקר ובטעות, א חילוק צווישן חכמה ותענוג…)), בשעת די טרענס מיקס האט געשפילט (בעיקר די ערשטע טרעק דערויף). איך האב געשפירט דעם געדאנק ווי אונז זענען אלס געווען איינס ובשר אחד (בנשמה) ממש בגן עדן מקדם a parte ante אינפיניטלי, און איך האב געשפירט א שאד אז יעצט זע׳מיר פארט נישט איינס ממש ממש בגוף, און אונז זע׳מיר פארט פאר זיך יעדע איינע א פלג גופא. די תשמיש גופא איז אָנגעגאנגען פאר א שעה אהאלב צייט אויפ׳ן זייגער. עס האט געפיהלט ווי היבש לענגער.
עס איז לכאורה נישט געווען קיין פראבלעם פון לשמש בשיכרות שאסור כמבואר באו״ח סימן רמ סעיף ג, ווייל מ׳קען מצדד זיין אז עס איז נישט געווען בגדר נתבלבלה דעתי (איך האב געקענט געהעריג פונקצאנירן ולהשיב על לאו לאו ועל הן הן געהעריג), וואס רק אז איז אסור וכדהביא המשנ״ב שם בס״ק חי בשם הפרמ״ג. און ווי הרב דר. ברוך פינקעלשטיין וויל מצדד זיין בכלל, איז שיכרות דוקא ביי אלקאָהאָל, וועלכע איז א גאנץ צווייטע סארט שיכרות ווי קאַנאַבּיס בכלל, וחלוק במין. אלקאָהאָל טרינק איך גאר גאר זעלטן. דר. ענדרוּ הוּבּערמאן איז שטרענגער ביי דעם לגבי געזונט, ווי ביי קאַנאַבּיס אדער פּסילאסייבּין. עס איז אויך נישט געווען זמן אַוויוּלעישאן אז כלל, ודי בזה.
צוויי טעג שפעטער, פרייטאג-צו-נאכט שבת חזון, האב איך גענומען מיין צווייטע ״העראָאיק דוֺיס״ פון פּסילאָסייבּין (ומכח שבת איז דאס געווען אָן מוזיק אין די זייט דאס מאל). די פטריות זענען א מאכל בריאים ואינם לצורך רפואה וממילא מותרים בשבת, ועיין באו"ח סימן שכח סעיף לז ובמ"א שם ס"ק מג. (און אויב די מחזה ווערט גערעכענט ווי לשאול מן השד בשבת, איז דאך דאס נאר מותר בשבת אויב ס'איז יא לצורך רפואה, וכדאיתא במ"א לעיל בסימן שז ס"ק כו... וכמובן איז דאס דאך בכלל נישט לנחוש ולסימן, וכדציין שם המ"א ליו"ד סימן קעט סעיף ד וסעיף טז. וע"ש וואו דער רמ"א איז דאס מתיר, בחול, אף כשאינו שואל על ענין פרטי דוקא, הגם ער זאגט אז דאס איז א סכנה ע"ש.) דאס מאל איז דאס געווען א שטערקערע עקספּיריענס ווי דאס ערשטע מאל (און ביי דעם איז יא, ווי נישט, נתבלבלה דעתי). מיין שאלה איז בשעת מעשה געווען צי דאס איז מכח ווייל די מאָשרומס זענען געווען שטערקער מיט א העכערע פּסילאָסייבּין קאנטענט, צי ווייל דאס ערשטע מאל צוויי וואכן צוריק האט מיר שוין מער ״גע׳עפענט״ דערצו (דר. הוּבּערמאן זאגט טאקע אז לגבי טעראפּי נעמט מען צוויי פּסילאָסייבּין דוֺיסעס אויף צוויי אנדערע טעג), צי ווייל עס איז געווען נאך נאר צוויי טעג וואס איך האב נאך געהאט קאַנאַבּיס אין מיין סיסטעם, צי אלע דריי סיבות צוזאמען. עס איז מיר געווען מסתבר אז עס איז אלע דריי, אדער עכ״פ א געמיש פון זיי, מכח ווייל איך האב שטארק געשפירט דעם געדאנק אז א מענטש איז די סומע פון אלע זיינע עקספּיריענסעס והרפקתי דעדי עליו.
אָנגעהויבן האט זיך דאס מיט׳ן שפירן ווי איך קען וועהלן א ״בּאַקס״ פון עקספּיריענסעס, מתוך אינפיניט עקספּיריענסעס, און דאס ווערט אָנגעפילט מיט א געפיל (אין די פארעם פון שׁעיפּס; א סארט סינעסטעזיע) וואס קען זיין שלעכט (א ״שלעכטע טריפּ״) אדער גוט. עס איז מיר אריינגעקומען און קאפ און איך האב געשפירט דעם באקאנטן געדאנק בספר יצירה (ב ז) אין בטובה למעלה מענג ואין ברעה למטה מנגע, און איך האב געשפירט אז ואין בין זה לזה אפילו כמלוא נימא; זיי זענען צוויי זייטן פון ממש די זעלבע מטבע ומעורבים זה בזה, און מ׳דארף פאקוסירן אויפ׳ן חלק הטוב פון עונג, שאין למעלה ממנו.
פון דארט האב איך געשפירט אז דער מענטש וכל היקום לעכצט צום תענוג להתקרב אל שורשו, וואס דאס איז דאס געדאנק פון ״ג-ט״. אבער וואס בּלאַקט אים פון דאס גרייכן/זעהן איז כעין א גרויסע דוֺים וכיפה וואס וואו ער דרייט זיך צו ״קוקן״ וכו׳ איז דאס אלעמאל ביי זיין צענטער און בּלאַקט אים. דאס מערסטע וואס ער קען טוהן איז פרובירן צו קוקן פּעריפערילי אויף די זייט העכער דעם (אזא סארט אספקלריא שאינה מאירה). די דוֺים איז מקושר לשורשו ועצמותו (מחמת חומרו) און דערפאר איז אים אומעגליך דאס מסלק צו זיין. עס איז טאקע כעין אזוי ווי די מאָשרום מ׳האט גענומען וואס די קעפּ איז אלס מחובר לשורשו די סטעם. אויב נעמט ער דאס אראפ כדי להתקרב אל השורש ותענוג, ווערט ער נתאפס לגמרי; (שמות לג כ) כי לא יראני האדם (זייענדיג אַן אדם חומרי) וחי. די וואס נעמען דאס יא אראפ ווערן אבער גראד צוריק מגולגל(?) פון פריש כמו שהיו מקודם. (איך האב געפיהלט ווי דאס איז די געדאנק ורמז ביי כמהין ופטריות טאקע, וואס איז די רמז פון דאס וואס ברענגט דעם טריפּ וממילא ההארה וההכרה, אז עס איז יונק מן האויר בברכות מ: ובנדרים נה: - איך קען דאס נישט געהעריג מסביר זיין, אבער דאס איז וואס איך האב געשפירט.)
פון דארט האב איך ווייטער געשפירט אז ישעיה האט געשפירט דעם תענוג פון לחזות בנועם ה׳ און די בּיעטיטוד פון (כביכול) לראות פני ה׳, וואס איז (מיר געווען) א געוואלדיגע תענוג בכל הגוף. אבער ער (און איך) האבן געשפירט די חומר המעכב פונעם מענטש׳נס גוף וואס לאזט דאס דאך נישט גרייכן און עס קומט מיט לעת עתה מיט א צער מחמתו (די פריערדיגע ״ואין בין זה לזה אפילו כמלוא נימא״). און אויף דעם האט ער געזאגט (ישעיה סד ג) עין לא ראתה אלקים זולתך יעשה למחכה לו, וידוע הגמרא בברכות לה: - ער און דאס מענטשהייט לעכצט און איז מחכה צו דעם און אז דאס זאל טאקע זיין די אמת צו וואס מ׳עווענטועל גרייכט.
לאחר מזה, נאך אזא דריי שעה אויפ׳ן זייגער, האב איך געשפירט ווי איך וויל אז די טריפּ זאל זיך שוין ענדיגן און עס איז שוין צי סאך; ס׳איז טאקע א געוואלדיגע גוטע טריפּ אבער (עכ״פ במצב החומרי העכשיו פונעם מענטש) איז אינן יכולין ברוב הטובה (דר. הוּבּערמאן זאגט טאקע אז עס זענען דא וואס זאגן אז דאס איז געווען דאס מערסטע profound עקספּיריענס אין זייער לעבן, מער ווי דאס געבורט פון זייערס א קינד, אבער זיי ווילן דאס בשו״א נישט איבערטוהן). אבער דאן איז מיר אריינגעקומען א געדאנק און געפיהל פון ״אז דו ביסט שוין ממילא דא, טריפּ אריין! לא׳דיך אפ!״ - געב דיך פולקאם דערצו און טראכט נישט פון קיין פרייזן דו וועסט צאלן דערויף שפעטער (אפילו 12 שעה נאכ׳ן דאס דורכגיין, האב איך געהאט א געוואלדיגע קאפוויי). איך בין געווען אויסגעשטרעקט אויפ׳ן קויטש און געסטרעטשט מיין גוף כסדר דאס אינגאנצן אריינצונעמען.
די געדאנק האט זיך נאכדעם אָנגעהויבן אויסברייטערן במוחי, אז די געדאנק דארף מען דזשענערעלייזן און עס גייט ארויף אויף אלעס. והיינו, עס איז מיר געקומען א הארה אז די געדאנק וואס קהלת ברענגט ארויס בספרו איז אז דער חכם טוהט טאקע פילאזאפירן, און מיט רעכט און עס איז טאקע וויכטיג אויך, אז הכל הבל, און אז ער האט נישט געבעהטן דא צו זיין און געבוירן ווערן, ובע״כ אתה חי ומת. אבער ״אז דו ביסט שוין ממילא דא״, בכל מצב שהיא (וואס געפעלט דיר נישט אינגאנצן), ״טריפּ אריין אין דעם! לא׳דיך אפ!״ - עמבּרעיס לייף! פאָקוס אויף די פּאזיטיוו שבה! דאס איז געשטארקט געווארן, ומסתמא מיוסד אויף דאס וואס איך האב צוויי טעג פריער געשפירט אונטער קאַנאַבּיס, אז תענוג, והאדם לא נברא אלא להתענג (על ה׳, וואס אלעס איז דאך געטליכקייט, אבל עיין במסילת ישרים פ״א שהיא לעוה״ב), איז למעלה מחכמה. עפ״י חכמה קומט מען טאקע צו צו דעם ויוסיף דעת יוסיף מכאוב, און ווי מישעל דע מאַנטעין האט געזאגט אז ״צו לערנען פילאזאפיע, איז צו לערנען ווי אזוי צו שטארבן״, און ווי אלבּערט קאמוס האט געשריבן אז שאלת הפילוסופיה איז צי מ׳זאל באגיין זעלבסטמארד. אבער אויף דעם זאגט קהלת, דער חכם מכל האדם, ״שוטה איינער! לא׳דיך אפ!״ - ״סוֺי וואַט אז חכמה זאגט?! עמבּרעיס לייף! דו ביסט שוין ממילא דא!״ גיי מיט א דאַוּאיסט סארט מהלך פון גיין מיט די פלוׂי פון לייף, און קאנטראל נאר וויפיל דו קענסט קאנטראלירן; די איבעריגע עמבּרעיס.
איך האב דאס איבערגעזאגט צו מיר נאכאמאל און נאכאמאל מיט טרערן פון סיי פרייד וצער (ווי געזאגט, ואין בין זה לזה אפילו כמלוא נימא). דאס איז געווען צוזאמען מיט׳ן לאכן פונעם חכם וואס איז סטאָק בתוך זיין חכמה און זעהט דאס נישט בשעת׳ן ארומחוש׳ן אין חכמה און מיסן די פּוינט. מיין ווייב האט זיך אויפגעוועקט פון מיין לאכן, און ווען איך האב איר דאס מסביר געווען (הויכערהייט) האט זי מיטגעלאכט מיט מיר דערויף. איך האב דאן געשפירט ווי דאס איז די בינה יתירה שניתנה לאשה (נדה מה:), והיינו אז זי אינטוּאיט שוין אט די אמת וואס דער זכר דער חכם זעהט נישט בחכמתו, ולכן דעתן ״קלה״ עליהן, מיינענדיג אז זייער דעת שווימט ארויף גרינגער העכער אט די בּאָבּל פון חכמה כדי דאס צו איינזעהן. און אבי (געוויסע) זכרים חכמים האלטן זיך גרעסער פון זיי אז זיי זענען קליגער. שוטים. (נישט ״טיפש״, ווייל ער איז למעשה א חכם. ס׳איז ״שוטה״ מיט דעם אז טראץ, דורך, און מיט זיין חכמה, איז ער נאך אלס (חגיגה ג:-ד.) א מאבד דאס פרייד פון לעבן מה שנותנין לו, און איז א לן בבית הקברות פון כסדר לעבן מיט׳ן טויט כנ״ל, בשעת׳ן פרובירן כסדר לקרע את כסותו החומרי און ארויסגיין דערפון און דערגיין מער ווי מה שהרשית להתבונן, וואס ברענגט אים דאך צער. והיינו נמי אז המשמרת דבר אחר מחמת גיטה (גיטין סד:), עפעס אנדערש אנשטאטס דעם כריתות פון "לא'דיך אפ", איז א שוטה.) און דאס איז וואס קהלת איז מרמז (ז כח-כט) אדם אחד מאלף מצאתי ואשה בכל אלה לא מצאתי וגו׳ אשר עשה האלקים את האדם ישר והמה בקשו חשבונות רבים. והיינו, אז ער האט נישט געטראפן דעם מענטש וואס זוכט און מאכט חשבונות אויף חשבונות וואס זאל האבן די הכרה און אינטואישאן פונעם פרוי אז ״לא׳דיך אפ!״ און עמבּרעיס דעם פשוט׳ן ישרות וואס דו האסט שוין ממילא מיט'ן פשוט שוין דא זיין בהעולם. (ואגב, אז איך האב פריער מדמה געווען דעם געדאנק פונעם טריפּ צו לשאול בשדים, האט דאך קהלת דערמאנט שדים בספרו, סיי זכרים און סיי נקיבות, ועיין בגיטין סח.)
ובזה קען מען זאגן אז דאס זאגט ער מיט (קהלת ט ט) ראה חיים עם אשה אשר אהבת כל ימי חיי הבלך אשר נתן לך תחת השמש כל ימי הבלך כי הוא חלקך בחיים ובעמלך אשר אתה עמל תחת השמש. והיינו, ווייל סקראט זאגט אין אפלטון'ס סימפּאָזיאום אז וואס טרייבט "אהבה" איז דאס וואס מ'וויל לעבן לנצח. זאגט קהלת אז "לא'דיך אפ" פון אריינ-פילאזאפירן איבער טויט והיפיכו: ראה חיים, און לעב יעצט דא, עם אשה אשר אהבת, וואס קומט ממילא דערפון פון חיים לנצח (און איז דאך להוליד, וואס איז א פארעם פון אָנגיין. ועיין בב"ב קטז.).
עס איז מיר פארגעקומען אז דאס איז די געדאנק פונעם נביא, וועלכער אינטוּאיט און טרענסענד די חכמה פון דעם חכם (ואפילו לפי שפינאזע וואס האט זיך געדינגען מיט׳ן רמב״ם און געהאלטן אז דער נביא איז ל״ד א חכם).
לגבי וואס איך האב אלס געשריבן דא מסביר צו זיין (עטוואס) מיין עקספּיריענס, זאגט דר. מעטיו דזשאנסאן, וועלכער שטודירט סייקעדעליקס, בדרך צחות:
על דרך אפילו שיחתן צריכה לימוד (סוכה כא:) גייט דאס אין איינקלאנג מיט דעם וואס איך האב פריער געשריבן, אז מ'קען נישט געהעריג רעדן ולהסביר משגל, און (להבדיל) מ'קען אויך נישט רעדן פון (עקספּיריענסן) ג-ט. וואס א סייקעדעליק טריפּ איז דאך כעין א רעליגיעזע עקספּיריענס. ולכאורה איז דאס טאקע סתם אזוי אַן עפּיסטעמעקלי טראנספארמאטיוו עקספּיריענס, וואס מ'דארף אליינס דורכגיין צו ריכטיג פארשטיין.These experiences are often called 'ineffable,' but as a scientist, I do my best to 'F- it up' by trying to describe it as much as I can
*
ומענין לענין באותו ענין, איז מיר געווען אינטרעסאנט צו זעהן וואו די דעקל פון א בוך ווי פילאזאפן טוהן דורך דאס געדאנק פונעם טויט וחיים לנצח, ווייזט ווי א זאמד זייגער, וואס ווייזט אויף די חיי זמני פונעם מענטש און זיין ענדגילטיגער טויט, ווען מ'דרייט דאס 90⁰ און מ׳שטעלט אפ דעם לויף פון זמן, ווערט עס פארוואנדעלט אין צו ∞, די סימבאל פון אינפיניטי:
וואו וואו געוואלדיגע געדאנקען און גילויים! כ'מיין איך שיק דיך אריין א קביעות'דיגע פסילאסיביין סופליי 😉
שאלתיאלשטעל דיך פאָר, ביז אהער איז געווען אָן פסיילאסיבין....וואו וואו געוואלדיגע געדאנקען און גילויים! כ'מיין איך שיק דיך אריין א קביעות'דיגע פסילאסיביין סופליי 😉
שאלתיאל🙂וואו וואו געוואלדיגע געדאנקען און גילויים! כ'מיין איך שיק דיך אריין א קביעות'דיגע פסילאסיביין סופליי 😉
ייש"כ. ווי געשריבן איז דא דערין א בחינה פון אינן יכולין ברוב הטובה (תענית כג.), און לעת עתה איז מיין פלאן ערשט צו אפשר נעמען נאכאמאל (א "העראָאיק דוׂיס" פון) פּסילאסייבּין ערשט נעקסטע זומער (ווען מיין בכור איז אין קעמפּ; ער וואלט לכאורה זיך אויפגעוועקט דערפון אין מיטן די נאכט, און אים מיר כאפן טריפּן וואלט מיר געווען בושות. אז ער ווייסט איז איין זאך, אבער דאס זעהן איז גאר א צווייטער).
די בושות וואלט געווען פאר דיר אדער פאר עם?
לכאורה ביידע. און לכאורה פאר מיין ווייב אויך. אזא חוט המשולש, וואס קהלת דערמאנט טאקע...
און דאס וועט נאר שטערקער מאכן די בושות. א "והחזיקה במבושיו" (דברים כה יא). ב"יֵבׂש" קצירה תשברנה נשים באות (ישעיה כז יא) (וואס די גמרא בברכות לג. דרש'נט טאקע די פסוק אויף ווען עס איז נישטא קיין דעה, וואס דאס איז געווען די הארה פונעם טריפּ, כשנתבלבלה דעתי, צו גיין העכער דעם)... 😃
און דאס וועט נאר שטערקער מאכן די בושות. א "והחזיקה במבושיו" (דברים כה יא). ב"יֵבׂש" קצירה תשברנה נשים באות (ישעיה כז יא) (וואס די גמרא בברכות לג. דרש'נט טאקע די פסוק אויף ווען עס איז נישטא קיין דעה, וואס דאס איז געווען די הארה פונעם טריפּ, כשנתבלבלה דעתי, צו גיין העכער דעם)... 😃
מי אני!!!WOW מיינע אויגן זענען פשוט נאס געווארן זיך פארשטעלנדיג דעם מחזה נורא והוד ווי מורינו מי אני זיצט אויסגעשטרעקט אויפ'ן קאנאפע נופל וגלוי עינים און ווערט איבערגענומען פון א רוח נבואה ממרומים, ווי ריש לקיש אבני מעוהי, ווי אברהם אבינו ביים ברית בין הבתרים, אשרי עין ראתה זאת! א גרויסן דאנק פאר'ן מיטטיילן! און יעצט צו מיינע קאממענטארן...צוויי טעג שפעטער, פרייטאג-צו-נאכט שבת חזון, האב איך גענומען מיין צווייטע ״העראָאיק דוֺיס״ פון פּסילאָסייבּין
א. קודם מוז איך דיר זאגן welcome to the club 😃, די געפיל פון הנאה און צער אויפאיינמאל איז דאך די שפיץ פון רוחניות'דיגע עקספיריענס, מ'פילט זיך ווי דער גרעסטער שוטה און דער גרעסטער חכם אויפאיינמאל, ממש ווי סאקראטעס. 😛 דער גרעסטער חכם פילט מען זיך פון די אינפארמאציע צו וואס מ'ווערט אנטפלעקט, אבער צו דער זעלבע צייט פילט מען זיך ווי דער גרעסטער שוטה ווייל פארוואס האב איך דאס אליינס נישט געכאפט ביז היינט... אקעי, אבער יעצט בין איך שוין קלוג, און די נעקסטע מאל אודך, בום, קומט א פרישע התגלות און די פריערדיגע התגלות פילט זיך ווי די גרעסטע טפשות שבעולם, והתגלות האחרונות משכחות את הראשונות, ס'איז ממש ווי קבלת התורה יעדעס מאל פון פריש.
ג. טריפן אום שבת איז א קיום פון א מצוות עשה דאורייתא שנאמר וקראת לשבת עונג, און ווי מיר ווייסן דאך אז שבת איז די ראשי תיבות פון שׂילאסייבין בשבת תענוג. בכלל איז שבת די בעסטע צייט פאר שווערערע רוחניות'דיגע עבודות ווייל די אלע עולמות/ענטיטיעס/נשמות אין וואס מיר אידן זענען אנגעבינדן רוען דעמאלטס און אלעס גייט אסאך מער smoothly. איך האב אמאל גענומען א מייקראודאוז שרומס אום שבת, אזויווי איך בין געוועהן אין דער פרעמד מיט א חבורה פון גוים האב איך נישט ממש געהיטן די הלכות, אבער דאך איז עס געוועהן זייער א "שבת'דיגע" עקספיריענס, איי געס הגם מיין גוף האט נישט גערוהט האט אבער מיין נשמה יא גערוהט. ווען גאט האט געזאגט פאר משה מתנה טובה יש לי בבית גנזי ושבת שמה האט ער דאס געמיינט, נישט אז מ'זאל קענען אריינטייטשן פילפולי הבל אויף די וואכעדיגע סדרה.
ג. לגבי פילן/זעהן גאט. פונקט דעם שבת האב איך גערעדט מיט איינעם וואס איז נאך אונטער'ן רושם פון א פסילאסייבין טריפ, גראדע אויך א "רמבמיסט" 😛 ער האט אויך גערעדט אז ער האט געפילט גאט און ווי אלעס איז איינס וכו'. איך האב שוין געזעהן א שיינע פאר מאל ענטיטיעס מיט זאכן, סיי דורך שרומס און סיי דורך סתם אזוי, אבער קיינמאל נישט אזא סארט omnipresent ענטיטי, פארקערט, ס'איז אלץ ענטיטיעס וואס האבן זייער recognizable traits און זאגן זייער ספעציפישע זאכן, הגם זייער presence, און די care וואס גיסט זיך פון זיי קען זיך צומאל פילן זייער געטליך. לכאורה איז פשט ווי ס'שטייט אין זוהר אויפ'ן פסוק נודע בשערים בעלה דא קודשא בריך הוא, דאיהו אתידע ואתדבק לפום מה דמשער בלביה, כל חד כמה דיכיל לאדבקא ברוחא דחכמתא, ולפום מה דמשער בלביה הכי אתידע בלביה. די שאלה איז נאר צו באמת איז אלעס איין גרויסע ענטיטי נאר דער מקובל טייטשט עס אויס ווי עקסטערע נבדלים, אדער זענען זיי יא באמת עקסטערע ענטיטיעס נאר דער רמבמיסט טייטשט עס אויס לויט זיין טעאלאגיע, אבער מיין גורו זאגט אויף אזעלכע קשיות "למאי נ"מ?" 😃
יעדער האט גורו'ס
רביה"ק, ברוך,
(מי אני איז א גורו..)
ווי בין איך?!
רביה"ק, ברוך,
(מי אני איז א גורו..)
ווי בין איך?!