חדשיםלכאורה האט זיך די רמב"ם בסוף הלכות עבדים זיך אויך געמוטשעט מיט דעם. ער שרייבט "מֻתָּר לַעֲבֹד בְּעֶבֶד כְּנַעֲנִי בְּפֶרֶךְ. וְאַף עַל פִּי שֶׁהַדִּין כָּךְ, מִדַּת חֲסִידוּת וְדַרְכֵי הַחָכְמָה שֶׁיִּהְיֶה אָדָם רַחֲמָן וְרוֹדֵף צֶדֶק וכו’. די דין (תורה) זאגט אז דו מעגסט ארבייטן בפרך, אבער די דרכי החכמה (מאראל) זאגט אז דו זאלסט יא רחמנות האבן. און ער רעכענט אויס א ליסטע וויאזוי מ’זאל זיך אויפפירן צו א עבד.
אגב, איז אינטערסאנט וויאזוי די רמב”ם ענדיגט. "וְאֵין הָאַכְזָרִיּוּת וְהָעַזּוּת מְצוּיָה אֶלָּא בַּגּוֹיִים הָעֲרֵלִים. אֲבָל זַרְעוֹ שֶׁלְּאַבְרָהָם אָבִינוּ, וְהֵם יִשְׂרָאֵל, שֶׁהִשְׁפִּיעַ לָהֶם הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא טוֹבַת הַתּוֹרָה, וְצִוָּם בְּחֻקִּים וּמִשְׁפָּטִים צַדִּיקִים - רַחֲמָנִים הֵם עַל הַכֹּל. וְכֵן בְּמִדּוֹתָיו שֶׁלְּהַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא שֶׁצִּוָּנוּ לְהִדַּמּוֹת בָּהֶם, הוּא אוֹמֵר: "וְרַחֲמָיו עַל כָּל מַעֲשָׂיו" [תהלים קמה, ט]. וְכָל הַמְּרַחֵם - מְרַחֲמִין עָלָיו, שֶׁנֶּאֱמַר: "וְנָתַן לְךָ רַחֲמִים וְרִחַמְךָ וְהִרְבֶּךָ" [דברים יג, יח]. @מי אני, לויט
מנחם קעלנער איז לכאורה פשט ווייל די אידן היטן די תורה האבן זיי די דרך לקנות המושכלות. דא איז אבער אביסל אינטערסאנט. די הלכה לערנט דיר די פארקערטע, אזוי ווייט אז די רמב”ם שרייבט, גיי אוועק פון די דין און פיר דיר אויף ווי די דרכי החכמה. פארוואס זאל דער איד וואס לערנט (די) תורה זיין בעסער ווי די גוי. אפשר פילט די רמב”ם פאר וויכטיג צו דערמאנען דעם איד, ספעציעל ביי די מצוה, אז די תורה לערנט רחמנות. אפילו דא קוקט אויס אנדערש.
עס איז אינטרעסאנט צו באמערקן אז דער חינוך במצוה שמז במצות עבודה בעבד כנעני לעולם (עפ״י הרמב״ם בספר המצות עשין רלה) שרייבט משרשי המצוה:
לפי שעם ישראל הם מובחר המין האנושי ונבראו להכיר בוראם ולעבוד לפניו {דאס גייט שוין טאקע נישט אין איינקלאנג מיט מהלך הרמב״ם ולפי דר. קעלנער, חוץ טאמער גייט מען מפרש זיין כוונתו אז זיי זענען נישט אינהערענטלי מובחר האנושי, נאר מפני מעשיהם ושמירת התורה זענען זיי מובחר האנושי; וכעין ווי אזוי מ'וועט מפרש זיין דעם רמב"ם דארט אין סוף הל' עבדים פ"ט ה"ח הנ"ל, "ואין האכזריות והעזות מצויה אלא בעכו"ם עובדי ע"ז אבל זרעו של אברהם אבינו והם ישראל שהשפיע להם הקדוש ברוך הוא טובת התורה וצוה אותם בחקים ומשפטים צדיקים רחמנים הם על הכל"}, וראויים להיות להם עבדים לשמש אותם. ואם אין להם עבדים מן האומות, על כל פנים יצטרכו להשתעבד באחיהם ולא יוכלו להשתדל בעבודתו ברוך הוא. על כן נצטוינו להחזיק באלו לתשמישנו אחר שהוכשרו ונעקרה עבודה זרה מפיהם ולא יהיו למוקש בבתינו. וזהו שאמר הכתוב אחר כן "ובאחיכם בני ישראל איש באחיו לא תרדה וגו'" (ויקרא כה מו). כלומר, ובכן לא תצטרכו להשתעבד באחיכם ותהיו נכונים כולכם לעבודת השם. ואף על פי שיש במשמעות הכתוב שיבוא להזהיר שלא להשתעבד בעבודת פרך בעבד עברי, שבעים פנים לכתובים.
ער איז ממשיך אז דאס איז טאקע די טעם פארוואס מ׳קען יא משחרר זיין לדבר מצוה, וויבאלד די גאנצע טעם מעיקרא פון מצות עבד כנעני איז כדי צו זיין פנוי צו דעם ע״ש. דאס גייט אויך אין איינקלאנג מיט
@בְּתוֹךְ עַמִּי'ס
געדאנק אז דעמאלטס איז דאס געווען הכרחי - "יצטרכו להשתעבד".
יעצט, דער רמב״ם איז מגדיר (מו״נ ח״א פ״ב) ״מושכלות״ אלס דאס וואס עס איז חל אויף זיי א דיון איבער ״אמת או שקר״, און ״מפורסמות״ זענען די וואס עס איז חל אויף זיי א דיון איבער ״נאה או מגונה״ אדער ״טוב או רע״ ע״ש. איז קען אפשר מאראלן נישט אריינגיין לויט אים בגדר ״מושכלות״, ובאנו להמבוכה פון
מאראל ריעליזם נגד
מאראל סקעפּטיסיזם [צי ס׳שייך און מ׳קען געבן פאר מאראלישע פּראפּאזישאנס/קלעימס א וועליוּ פון ״אמת או שקר״]. אזוי צי אזוי הא׳מיר שוין
אראפגעברענגט פונעם רמב״ם (בסוף מו״נ ח״ג פנ״ד) אז הגם מעלת שלימות המושכלות והשכל איז העכער ווי מעלת שלימות המדות, איז דאס אבער אויף מדות פּער סע לשם מדות. אבער בתוך מעלת שלימות השכל והמושכלות ומעטאפיזיקס איז דאך זיך להתדמות לקונו, וואס דאס באדייט שוין שלימות המדות
מצד ומכח השכל והמושכלות. ועיין בנרבוני בפרק הקודם שפירש:
והתבונן אמרו ולך תהיה צדקה כי כשתלך בדרך מעלות המדות כבר עשית צדק לנפשך המשכלת כי שלמת לה חקה
ומזה איז טאקע לכאורה משמע אז דער רמב״ם נעמט יא אָן א
מאראלישע ריעליזם. דאס וואס ער מיינט מיט ״מפורסמות״ איז אזוי ווי ער שרייבט אין ח״ג פ״ח ״הקיבוץ על השתיה המשכרת ראוי שיהיה אצלך יותר חרפה מהתקבץ אנשים ערומים מגולי הערוה נפנים ומתריזים ביום בבית אחד. ובאור זה כי היציאה ענין הכרחי אין לאדם תחבולה לדחותו והשכרות הוא ממעשה האיש הרע בבחירתו; וגנות גלות הערוה מפורסם לא מושכל והפסד השכל והגוף מרוחק לשכל״ ע״כ ע״ש. וכעין דברים כזה - נישט מאראלישע זאכן. ועיין ב
שמונה פרקים פ״ו.
דר. מיכה גאטליב
שרייבט אבער בזה במשנתו של הרמב"ם:
But while morality plays a critical role in achieving the ultimate aim of life, it cannot be the final good itself as it is not part of intellectual perfection. For the moral law is not a categorical demand of reason, but rather a convention (mefursam) which individuals and societies adhere to as a hypothetical imperative, that is, because of its usefulness in achieving other ends
ער ברענגט צו:
📎 1.jpg
ועיין
במש״כ הרמב״ם בפירוש המשניות בב״ק (ד ג)
(און דארט איז ער אויך מסביר עפי״ז טעם היתר המאראלי בהשתמשות בבע״ח, וואס אונז האבן דערמאנט פריער). לפי וואס ער שרייבט דארט קען מען עס אפשר באטראכטן ווי אפילו א היארארכיע אָנצוקומען צום רמב״ם׳ס אידעאל פון ״סעלף-עקטועליזעישאן״ בשלימות השכל וקניית המושכלות: עס איז טאקע העכער אין ראנג ווי שלימות המדות, אבער מ׳מוז אפילו פון פריער האבן דעם שלימות אין מדות אויף צו ריכטיג ארויסהאבן המושכלות. אנדערש פעהלט אים אין זיין נפש המשכלת אויף ארויסצוהאבן די מושכלות, און טאמער זעהט מען אזא איינער וואס איז די פארקערטע פון מושלם במדות מוז ע״כ זיין אז ער איז נישט קיין ריכטיגער חכם ומשכיל.
דר. האווערד [חיים] קרייסל
שרייבט:
Maimonides' approach to ethics has made a profound impression on Jewish ethical thought to the present day. Yet the careful reader of Maimonides' works cannot help but be struck by the maze of ostensible contradictions that characterizes his discussions on this topic. Some of these contradictions can be discerned also in the writings of his Aristotelian predecessors. Others appear to be unique to him. In most of his discussions, Maimonides adopts a teleological approach to ethics. He treats it as a means, albeit a necessary one, to the ultimate end of human beings - that is, the perfection of the intellect. In other passages of his writings he appears to adopt a deontological approach. Certain activities and character traits are meritorious in their own right, independent of their outcome. The conclusion of the Guide of the Perplexed suggests that ethical activity - most notably the practice of justice, righteousness, and loving-kindness - is the ultimate end
ווי געזאגט איז לכאורה די חילוק צווישן שלימות המדות מטעם המדות צי שלימות המדות מטעם המושכלות המכריחות אותן.
***
אגב, עס איז אינטרעסאנט צו באמערקן אז דר. מאַליִ אָשׁעץ
זאגט אז דאס וואס האט געפירט אמעריקאנער צו אפנויגן פון א טראדיציאנאלע אפטייטש פון Scripture צו א ״ליבעראלע״ פּראַטעסטאַנטיזם איז דאס אז פאר׳ן אמעריקאנער בירגער קריג איז געווען אסאך גרינגער פאר די דרום שטאטן וואס האבן גע׳טענה׳ט אָנצוהאלטן שקלאפעריי צו נוצן די תורה ונ״ך אלס א באזיס דערצו. וממילא זענען די רעליגיעזע וואס זענען געווען דערקעגן, וואס איז ברבות הימים געווארן די וועלט בכלליות, געווען געצווינגען צו שטעלן זייער מוסרי הטבעי און התפתחות פון וועלטליכע מאראלן קודם, און ארום דעם פארטייטשן ואפילו פארענטפערן תנ״ך און א היסטאריסיסט [קאנטעקסט וכו׳] פארשטאנד דערין. דאס האט אָלטימעטלי געפירט צום אונטערגאנג פונעם ״בּייבּל ציוויליזאציע״ אין אמעריקע, וואו אלעס האט זיך געדרייט ארום דעם. (אין
די לעקציע ביים סוף [פון 55:00] רעדט דר. מאַרק נאָל, א גלויביגער, איבער די מעלות וחסרונות פון דעם אונטערגאנג.)
***
📎 1.jpg