ר׳ מרדכי גיפטער
שרייבט עפ״י החזו״א ״שכל הי״ג עיקרים קשים הם לטבע האדם הנורמלי, ועליו לכוף עצמו על כך״.
די לשון פונעם חזו״א (קובץ אגרות ח״ג אגרת סא) איז:
כל יסודי האמונה, י”ג העיקרים והמסתעפים, המה תמיד בסתירה נמרצה עם המושכלות הקלות ושטף החיים המפותחות תחת השמש. והכרתם הבהירה והמתורצת והמושיטה דווקנות יתרה באמונתם, היא נועם הקיצוניות.
קרעדאָ קוויא אַבּסורדאם?ולגבי די געדאנק פונעם
קאדזשיטו און
סאליפּסיזם טייטשט הרב יעקב רייפמאן אין זיין פשר דבר די מימרא פון הלל הזקן בעת שמחת בית השואבה (סוכה נג.) אם אני כאן הכל כאן ואם אין אני כאן מי כאן ע״ש, אז דאס איז געזאגט געווארן קעגן די וואס האבן געהאלטן פון
סאליפּסיזם: אויב דער ״אני״ עקזיסטירט וכה
קאדזשיטו, דאן עקזיסטירט אלעס מחוצה לה פונקט אזוי. ולפי״ז איז דאס לכאורה אפשר אויך א געדאנק/רמז במאמרו באבות (א יד) אם אין אני לי מי לי.
בנוגע דעם אז אמונה איז איינגעווארצלט אינעם מענטש האט אלעקסיס דע טאָקעוויל געשריבן:
Only by a kind of aberration of the intellect and with the aid of a sort of moral violence exercised on their own nature do men stray from religious beliefs; an invincible inclination leads them back to them. Disbelief is an accident; faith alone is the permanent state of humanity
מי אניאז מ׳האט
דערמאנט אויבן אין דעם שמועס די געדאנק פון דאס
סירקולער ריִזענינג פאָלאָסיִ, איז אין דעם
צווייטן מאמר פון הרב דר. מיכאל אברהם וואס
@שאלתיאל האט דא צוגעצייכענט, באמערקט ער אז בעצם איז אין
יעדעס לאגישע סילאגיזם שוין די מסקנא דא אין אירע הנחות. אבער דאס באדייט נישט אז עס איז סירקולער. וואס מאכט אַן ארגומענט לאגיש לעומת סירקולער איז וויפיל קאַמפּלעקסיטי עס איז דא אין ארויסנעמען/ארויסזעהן די מסקנא מתוך ההנחות.
אין
די לעקציע [38:10-39:20] זאגט דר. מעריען טעלבּאט אז דאס איז די חילוק צווישן
סירקולער ריִזעניִנג, וואו די מסקנא שטייט שוין
אפען ארויס בההנחות, און די
בּעגיִנג די קוועסטשען פאָלאָסי, וואו די מסקנא איז נאר שוין אימפּליסיט אין די הנחות.
ואגב לגבי
סירקולער ריִזעניִנג במשנתו/בטענתו של עמיל דורקהיים בנוגע רעליגיע און סאציאלאגיע:
📎 Durkheim.jpgלגבי די געדאנק פונעם אריינגעבוירענעם געפיהל פון אמונה, שרייבט משה לייב לילינבלום אין זיין אָטאָבּיאָגראַפיע ״חטאת נעורים״: 📎 1.jpg
בנוגע אינטוּאישאן לגבי ידיעת ה׳ ומציאותו
שרייבט דר. דערעק העריסאן במשנתו של שפינאזע:
And so Spinoza’s definition of God is: “By God I mean a being absolutely infinite – that is, a substance consisting of infinite attributes, of which each expresses eternal and infinite essentiality.” Further: “Existence of this kind is conceived as an eternal truth, and, therefore, cannot be explained by continuance or time.” So his God has infinite attributes and is eternal. We are mistaken, he says again, if we think of the essence of God in terms of human attributes: “neither intellect nor will pertains to the nature of God” (Ethics, Part I.) If we were to insist on seeing God in our own terms, Spinoza argues, then triangles might equally argue that God is triangular, or circles that God is circular
A God understood in such metaphysical terms is not what we think of as a personal God. And at this point it is fair to ask: How, exactly, are we to know this metaphysical God?
The answer lies in understanding Spinoza’s basic theory of knowledge, which places intuition well above both experience and knowledge gained through reason. But his definition of intuition is at first not very helpful: Intuition “proceeds from an adequate idea of certain attributes of God to an adequate knowledge of the essence of things” (Ethics, Part V.) Intuition is best understood in terms of conceptions following necessarily from the nature of God, as opposed to conceiving things relative to certain times and places. Anything understood as following from the nature of God must be known sub specie eternitatis – from the perspective of eternity. Spinoza writes, “Eternity is the very essence of God in so far as this involves necessary existence… wherefore our mind, in so far as it conceives itself and the body under the form of eternity, has to that extent a knowledge [i.e., an intuition] of God”
הרב דר. מיכאל אברהם
שרייבט:
עמדתי בהרחבה רבה על הפער בין אמונה פילוסופית (דאיזם) לבין אמונה במובנה הדתי (תאיזם). הסברתי שם שההוכחות לקיומו של אלוהים מביאות אותנו לאמונה אינטלקטואלית באלוהים פילוסופי, אבל אמונה דתית היא משהו שונה. אדם יכול להיות מאמין באלוהים במובן הפילוסופי (להגיע אינטלקטואלית למסקנה שקיים יש כזה) אבל לא לחוש מחויב לעבודתו (ואפילו לא להאמין שהיה בכלל מעמד של התגלות וציווי) וגם לא לחוש רגשות רליגיוזיים כלשהם. אדם כזה הוא דאיסט אבל לא תאיסט. ולהיפך, אדם שעובד את אלוהים, כלומר מחויב לפולחן ולמצוות (הוא תאיסט), בין אם יש לו גם חוויה ורגש דתי או לא, הוא אדם דתי גם אם אמונתו ומחויבותו לא בהכרח מתבססות על טיעונים פילוסופיים. ניתן להגיע לאמונה על בסיס אינטואיציה ראשונית, ואין בכך שום פסול. צריך לזכור שגם טיעון פילוסופי מבוסס על הנחות יסוד כלשהן, ואלו בדרך כלל יסודן באינטואיציות ראשוניות. אם כך, אצל אדם בעל “אמונה תמימה”, הטיעון שמוביל אותו לאלוהים הוא הטיעון הטריוויאלי: האמונה באלוהים היא עצמה הנחת יסוד שלו.
ער ברענגט ארויס אז
דעאיזם איז
נעסעסערי פאר טעאיזם אבער נישט סאָפישענט דערפאר. ער טענה׳ט אבער אז עס איז ״כמעט״
סאָפישענט.
ועיין
כאן (ו
בכל הדף שם).
דר. מיכה גאטליב
שרייבט במשנתו של פרידריך היינריך דזשעקאָבּי:
For Jacobi, the problem with rationalism is its unjustified assumption that “whatever does not conform to [its] restricted mode of representation . . . is absolutely impossible.” Jacobi distinguishes between two faculties involved in knowledge. Reason is a discursive faculty that judges relations between things according to the principle of identity. Because reason is a formal principle, its conclusions seem to have great certainty. But reason can never yield knowledge of actual existence. Sense perception, on the other hand, is a passive faculty that intuits existence immediately through which we can know the existence of things outside of us. But while rationalism’s conclusions are necessary within its own parameters, Jacobi denies that we can ever be certain of the reliability of our sense perceptions. The Idealist’s claim that our sense perceptions merely express the contents of our own minds can never be excluded. For this reason, Jacobi follows David Hume in labeling all knowledge based on sense perception “faith”
On the basis of these considerations, Jacobi concludes that rationalism cannot reveal God’s existence. Since reason only judge relations analytically, when it contemplates actual existence, reason reaches its limits and is only able to point at what Jacobi calls “a dark ground” lying beyond its reach. For Jacobi, just as our knowledge of the external world requires perception, so our knowledge of God requires perception. But while both God and the external world are known through perception, there are important differences between these perceptions. First, while the external world is always given for us to perceive, we only know God when He chooses to reveal Himself to us. Second, while we know the external world through our five senses, we know God through a mystical sixth sense. For Jacobi, it is not only God who is known through mystical perception. Through this mystical sense we also come to know metaphysical entities such as our immortal soul
Jacobi recounts an anecdote, which illustrates the conviction afforded by mystical perception. Once a friend who was “inconsolable over the loss of his precious wife” visited Jacobi. The man was a committed atheist who was certain that individual souls were not immortal. Jacobi asked the man whether he would believe in life after death if his deceased wife were to appear to him in a waking vision saying, “Be consoled. I live happier than here on earth and we shall meet again.” The man responded that even if he experienced such a vision, it would not change his convictions about life after death. Rather, he would account the experience a delusion arising from his extreme state of grief. Jacobi conceded to the man that all other people, Jacobi included, would concur that if the man had such a vision, it should be considered an hallucination. But Jacobi contended that at the moment when the man saw the vision, he would be unable to deny the reality of an afterlife since the power of direct witness overwhelms all reasoning. Jacobi’s point is that conviction ultimately depends on feeling. The mathematician who knows the truth of the Pythagorean theorem is convinced of it because he feels the truth of the geometrical reasoning. In a similar manner, in the moment when we directly witness the presence of something external to us, we are convinced of its existence because we feel its reality. Doubt is not an option
א סארט
ארגומענט פון רעליגיעזע עקספּיריענסעס.
אינטערעסאנט אז ער טענה’ט אז אמונה איז א ’סיקסט סענס’, אויב איז עס א סענס און נישט קיין שום ראציאנעל מוז אויסקומען אז ביי דיפאלט האט יעדער אמונה, נאר דער אטעאיסט דרוקט אונטער מיט געוואלד זיין אמונה ווייל ער גלייבט נאר וואס ער קען פראוון בחוש (מיט איינע פון זיינע אנדערע 5 חושים) דהיינו ער גלייבט נישט אין איין חוש ווייל ער קען עס נישט צאמברענגען מיט די אנדערע חושים.
יש להביא קצת ראי’ לזה אז אלע קולטורן פון ווי ווייט מען קען צוריקגיין אין היסטאריע האבן אלס געהאט עפעס א פארעם פון רעליגיע אפי’ זיי זענען געווען גאר פרימיטיוו אין שכל, דאס שטימט מער אויב מען וועט אננעמען אז אמונה איז א סענס און האט גארנישט מיט שכל.
א שאלה וואס מען קען לויט דעם פרעגן איז צו אנדערע בעלי חיים (חוץ ממין האנושי) האבן אויכעט א מין רעליגיע?
דאכט זיך אז ס’דא וואס ווילן אזוי מוכיח זיין לויט ווי מ'זעט פון פארשידענע צערעמאניעס וואס זיי מאכן וואס האט נישט קיין אנדערע סארט הסבר.
סבא דבהתאיש להביא קצת ראי’ לזה אז אלע קולטורן פון ווי ווייט מען קען צוריקגיין אין היסטאריע האבן אלס געהאט עפעס א פארעם פון רעליגיע אפי’ זיי זענען געווען גאר פרימיטיוו אין שכל, דאס שטימט מער אויב מען וועט אננעמען אז אמונה איז א סענס און האט גארנישט מיט שכל.
צום סוף פון א
דעבאטע סעריע צווישן דר. מעריען טעלבּאט און דר. סטיפען לאָהּ [49:45-50:50] טענה׳ט דאס דר. טעלבּאט עפ״י אנטראפאלאגיע: אז גרופעס האבן אלס געגלייבט אין געטער. דר. לאָהּ טענה׳ט אבער אז ביי די כינעזער טרעפט מען נישט דאס דוקא א גלויבונג אין ג-ט/געטער. הגם דאס איז
נישט אזוי פשוט.
סבא דבהתאא שאלה וואס מען קען לויט דעם פרעגן איז צו אנדערע בעלי חיים (חוץ ממין האנושי) האבן אויכעט א מין רעליגיע?
דאכט זיך אז ס’דא וואס ווילן אזוי מוכיח זיין לויט ווי מ'זעט פון פארשידענע צערעמאניעס וואס זיי מאכן וואס האט נישט קיין אנדערע סארט הסבר.
https://en.wikipedia.org/wiki/Religious_behavior_in_animals?wprov=sfti1 סבא דבהתאאינטערעסאנט אז ער טענה’ט אז אמונה איז א ’סיקסט סענס’
רעליגיע איז נישט א סענס, עס איז א פילינג פון סעיפטי וואס humans האבן א שוואכקייט צו, וועגן דעם דארף מען נישט קיין שכל פאר רעליגיע, עס איז א פילינג.
די סיקסט סענס שטות קומט פון די לעצטע רבי פון חב"ד וואס פלעגט פארפירן מיט דעם סיקסט סענס טעאריע וואס זיינע זאכן ווערן פארשפרייט צווישן גוים אויך, (ביי אונז אידן איז עס פשוט גוט אריין געבאקן אזוי אז עס איז שוין אזוי ווי א 6'טע סענס וואס מען קען נישט פטור ווערן פון עס, קען זיין אז דאס האט די לעצטע רבי פון חב"ד געמיינט).
לעומת זה איז אבער דא געוויסע זאכן וואס איז זייער שווער מסביר צו זיין אן א מין ספיריטואל סענס וואס א מענטש האט אין זיך איינגעבויט.
לדוגמא, פון ווי קומט די הנאה וואס מ’שפירט פון א שיינע פארגאפטע מאלעריי?
לויט דארוויניס’ם וועט סיי וואספארא ’עוואלווד ספיעסיס’ נאר האבן דעוועלאפט א דרייוו/הנאה צו עפעס וואס ברענגט א בענעפיט פאר די געוויסע ספיעסיס, (אדער איז עס שיריים פון אן אמאליגע בענעפיט וואס פלעגט זיך אויספעלן און די הנאה איז שוין געבליבן) און א פעינטינג איז זייער שווער מסביר צו זיין פון ווי די הנאה קומט. וכן לעניין מוזיקה. הגע בעצמך, פאר א הונט איז אויך דא די אויבן דערמאנטע הנאות?
ר’ נח וויינבערג ע”ה פלעגט דעס כסדר ארויסברענגען.
דרך אגב כ’האב געזען אויף א געוויסע דאקומענטערי וואס וויל טענה’ן אז די צוציאונגס קראפט וואס מיר האבן דעוועלאפט פאר גלאנציגע זאכן קומט פון די אור-אלטע ’האנטער געדערערס’ וואס פלעגן כסדר זוכן וואסער, און פלעגן דאס טוען דורך זען ווי ס’גלאנצט ערגעץ צווישן די גראז.
כמובן איז די הסבר זייער רחוק מן השכל (אבער פאר דעם דאקומענטריסט איז ספיריטואליטי/רעליגיע נאכמער רחוק מן השכל).
שיינע וויוס און פעינטינגס קומט פון דעם וואס די מח קען זיך אפרוען בשעת קוקען שיינע וויוס וואס איז אויך פארשטענדליך דורך די טעאריע פון עוואלושן (זע בייגעלייגטע פייל)
אחוץ מזה ווען מהאט נישט קיין הסבר אויף עפעס מוז נישט זיין אז אלא מאי איז אמת אז עס איז דא אזא זאך ווי א מין ספיריטואל סענס וואס א מענטש האט אין זיך איינגעבויט,
ווייל עס איז שווערער צו גלייבן א ספיריטואל סענס וואס א מענטש האט אין זיך איינגעבויט ווי א הנאה וואס האט נישט קיין הסבר 😃
📎 Naked-Scientists-Show-151103-100.mp3
אז מ'האט גערעדט אין דעם אשכול איבער דעקארט'ס
קאדזשיטו הוכחה און אויך איבער
סאליפּסיזם, איז מערקווידיג צוצוברענגען וואס בּערטראנד ראָסעל
פארציילט:
As against solipsism it is to be said, in the first place, that it is psychologically impossible to believe, and is rejected in fact even by those who mean to accept it. I once received a letter from an eminent logician, Mrs. [Dr.] Christine Ladd Franklin, saying that she was a solipsist, and was surprised that there were no others. Coming from a logician, this surprise surprised me. The fact that I cannot believe something does not prove that it is false, but it does prove that I am insincere and frivolous if I pretend to believe it. Cartesian doubt has value as a means of articulating our knowledge and showing what depends on what, but if carried too far it becomes a mere technical game in which philosophy loses seriousness. Whatever anybody, even I myself, may argue to the contrary, I shall continue to believe that I am not the whole universe, and in this every one will in fact agree with me, if I am right in my conviction that other people exist
והיינו, זי האט זיך געוואונדערט פארוואס אנדערע האלטן נישט ווי איר איבער דאס אמת פון
סאליפּסיזם. דאס באדייט דאך אז זי האלט אז עס זענען באמת פארהאן "אנדערע"...
מי אניבנוגע די געדאנק פון אמונה המושרש בתוך האדם און די געדאנק פון
אַמניבּענעוואלענס, וואס איז כולל בתוכו די געדאנק פון תכלית האהבה, נוצט דאס דר. דזשאן שעלענבערג אלס א פירכא קעגן אמונת מציאותו וואס ער רופט די
ארגומענט פון דיוויין באהאלטענקייט. ער טענה׳ט אז לפי די
אַמניבּענעוואלענס וואלט ג-ט געוואלט אריינגיין אין א רעלעישאנשיפ פון אהבה מיט יעדעס בריה וואס איז אומשטאנד צו האבן די רילעישאנשיפ מיט אים און שטעלט זיך נישט דערקעגן. אבער כדי צו האבן אט די רילעישאנשיפ פעהלט דאך אויס פאר׳ן נברא צו גלייבן אינעם בורא. איז אויב שטעלט דער נברא זיך נישט בפועל קעגן גלייבן, ער איז נישט רעסיסטענט דערצו בקום ועשה, טא ווי אזוי זענען דא ברואים וואס זענען אומשטאנד צו האבן די רילעישאנשיפ מיט ג-ט, שטעלן זיך נישט ״קעגן״ די רילעישאנשיפ מיט ג-ט דורכ׳ן נישט גלייבן, אבער פארט גלייבן זיי נישט [בשב ואל לעשה; לדוגמא די וואס האבן פארלוירן די אמונה און וואלטן ווען גאר שטארק געוואלט נאך ווען גלייבן] וממילא האבן נישט די רילעישאנשיפ?
מ׳קען זיך טאקע דינגען און זאגן אז וויבאלד דער מענטש ווערט געבוירן מיט א אמונה בשורשו איז ווען ער פארלירט דאס איז עס אטאמאטיש יא בקום ועשה. דר. דניאל האווערד-שניידער האלט אבער אז דאס האט נישט קיין סמוכין מן המציאות.
די טענה איז בהיפך צום
ארגומענט פון אהבה וואס וויל דורך די מציאות פון אהבה גאר ברענגען א ראיה למציאות הבורא שהוא מקור האהבה.
דר. טעאדאר דרעינדזש האלט אז דאס עצם מציאות פון כפירה איז גענוג אויף צו זיין א פירכא קעגן אמונה.
דר. וויליאם לעין קרעיג
ענטפערט דערויף:
There are a couple of weaknesses with Schellenberg's argument. One is that he assumes that we have no good evidence for God's existence. Philosophers who talk about the hiddenness of God are typically very weak on natural theology. They don't have cosmological, fine-tuning, moral arguments, ontological arguments for God's existence. But for the person who has a robust natural theology, as I do, God's existence is anything but hidden. The evidence is there for anyone who has eyes to see. So you've got to understand that the presupposition tacitly of this objection is that there is no evidence for God's existence. He's completely hidden, and I think that's just false
Now, if there is evidence for God's existence, as I think, then the question is to what degree is it probable that if God exists he would give more evidence of his existence than what he has given? If God exists, how probable is it that he would give more evidence than what he has given? Now, what this means in practice is if there is a God then how probable is it that he would give more evidence than the origin of the universe out of nothing at a point in the finite past, the fine-tuning of the universe for intelligent life with a complexity and delicacy that defy human comprehension, the existence of a realm of objective moral values and duties that impose themselves upon us, the applicability of mathematics to the physical world enabling modern science to operate, as well as religious experience? I don't see that there's any great probability that if God existed he would give more evidence than that. That makes the argument from divine hiddenness, I think, very, very weak indeed because he can't demonstrate that it is highly probable that God would give much more evidence than what he has indeed given
But the second problem with the argument is that it seems to assume that people's station in life is simply the haphazard result of accident rather than divine planning. From a theistic point of view, that's false. God wants people to come to know him and build a relationship with him, and so he knows what evidences, what arguments to give to people that will be conducive to their coming to believe in him. I think that if there were someone who would come to know God personally if he were to get more evidence, God would give him that evidence because he loves him and he wants him to come to know him. The fact that there are many people who don't get more evidence would simply be indicative of the fact that God has so providentially arranged the world that anyone who would get more evidence than what he has wouldn't come to believe even if he had it, and so God knows it wouldn't do any good to offer such a person more evidence. God knows what amount of evidence to give everyone he creates the most conducive opportunity to come to know him. So once again you see the atheist finds himself saddled with probability judgments that are way, way beyond his ken. He would have to show that it is probable (highly probable) that if God were to offer more evidence of his existence that more people would come to freely know him and find salvation than those who do in the actual world. There's no way he can know that. It's pure conjecture
ועיין באשכול
זו.
ולגבי דעם
אויבנ-דערמאנטן געדאנק פון דר. עלווין פּלאנטינגא איז דר. קרעיג
מסביר:
When someone brings an objection against something that we believe, in contemporary philosophical jargon this is called a defeater of your belief. Objections based upon the problem of evil or the unreliability of Scripture or other things of this sort are referred to as defeaters. And if we're to continue to hold our belief rationally we need to find some way of defeating the defeater. We need to find a defeater-defeater; that is to say, a way of responding to the objection – of defeating the would-be defeater. Now, usually this is thought to be in terms of finding either a fallacy in the defeater or additional evidence that will defeat the ostensible defeater. But Alvin Plantinga makes a very provocative suggestion that in many cases the warrant for the original belief is so strong that it simply overwhelms the defeater that is brought against it. He gives the very engaging illustration of someone who is accused of a crime that he knows he didn't commit from his own memory beliefs, and yet all of the evidence is stacked against this person such that a jury of his peers would convict him of this crime even though on the basis of his own memory he knows that he didn't commit the crime. What Plantinga asks is: Is such a person rationally obligated to believe that he committed the crime? Is he rationally obligated to deny what he remembers and to believe that in fact he is guilty as the evidence indicates? And his answer is obviously not! There are times when we know something to be true with such good warrant that it simply overwhelms the evidence brought against it. In this case, Plantinga calls this an intrinsic defeater-defeater. If you have other arguments or evidence to defeat the would-be defeater, he calls that an extrinsic defeater-defeater. But in the case that the warrant for the original belief is so strong that it just overwhelms the defeater brought against it, he says you have an intrinsic defeater-defeater. And it seems to me that the Sensus Divinitatis can be an intrinsic defeater-defeater
לגבי די געדאנק פון ״אינטוּאישאן״ המוזכר בהאשכול
שרייבט הרב דר. מיכאל אברהם בתוך אַן אריכות איבער קעגן
לאגישע פּאזיטיוויזם והמסתעף און אין אָנהויב א סעריע איבער ״מהי פילוסופיה״:
זוהי התשובה היחידה האפשרית לחידת
הסינתטי-אפריורי של קאנט. קאנט תהה גם לגבי המדע כיצד ניתן להאמין לחוקי הטבע כשהם מתקבלים מהכללה על בסיס התצפיות. הרי התצפיות שבהן חזינו הן אוסף של עובדות ספציפיות. החוק הכללי שהגענו אליו הוא תוצר של הכללה שנעשית בכלים חשיבתיים שלנו. מי לידינו יתקע שהחשיבה שלנו קולעת למה שקורה בעולם? למה להניח שחוק הטבע הוא נכון? הסברתי שם שבכל תולדות הפילוסופיה לא ניתנה תשובה טובה לשאלה היסודית הזאת (ראה סקירה בספרו של הוגו ברגמן, מבוא לתורת ההכרה, פרק ט). הדרך היחידה לבסס את תוקפם של חוקי הטבע היא ההנחה הסינתטית, שמקבלת את קיומו של אגף בשכל שלנו שמבצע חשיבה הכרתית. אנחנו פשוט "רואים" (בעיני השכל) את התיאוריה הכללית דרך העובדות הספציפיות. זו לא חשיבה אלא הכרה.
טענתי שזה מה שאנחנו מכנים בדרך כלל אינטואיציה. אינטואיציה היא כלי שמאפשר לנו להגיע למסקנות באופן ישיר, בקפיצה מחשבתית, בלי לעבור הליכים של חשיבה מסודרת ושיטתית. לראות פתרון כלשהו לבעיה בלי לעשות את החישוב, או לקבל השראה איך כדאי לגשת לפתרון בעיה מדעית או אחרת. אנשים נוטים לחשוב שהאינטואיציה היא כלי חשיבתי, שכן היא לא מבוססת על תצפית חושית. אבל בדיוק בגלל זה יש נטייה לראות בה משהו סובייקטיבי ולא כלי בר תוקף להכרת העולם. אחרים טוענים שהאינטואיציה אינה אלא מכלול התובנות שצברנו בכלים תצפיתיים בעבר, אלא שאנחנו משתמשים בהם בלי להיזקק להם ישירות. הם כבר הוטמעו בתוכנו ומשמשים אותנו כחלק מה"חשיבה" שלנו (כשבעצם זו לא באמת חשיבה אלא תוצאה של תצפית). טענתי כאן שיש באינטואיציה גם חלק שמכיר את העולם בהווה באמצעים לא חושיים.
ה
פילוסופיה עוסקת בחלקים של המציאות שלא נגישים לחושים (כמו מטפיזיקה, אתיקה ואסתטיקה). לכן על כורחנו היא נזקקת לאינטואיציה. ניתן לומר שהגדרת הפילוסופיה היא איסוף ממצאים באמצעות תצפיות לא חושיות על המציאות (וגם עלינו עצמנו כמובן). כשאני מתבונן באידיאת המוסר ורואה שאסור לרצוח, צברתי כאן ממצא לא מדעי (בתחום האתיקה) באמצעות אינטואיציה (בעיני השכל). חלק מהפילוסופיה עוסק בבירור כלי התצפית הללו עצמם (הלוגיקה והאפיסטמולוגיה), הן תצפית בעובדות והן באידיאות. גם ניתוח של האינטואיציה עצמה, ועצם האבחנה שיש לנו כושר כזה (והטענה שהוא תקף, ולא אשלייה סובייקטיבית בעלמא) שייכים כמובן לתחום הפילוסופיה.
הערה טכנית. פילוסופיה אינה שם נרדף לאינטואיציה. ברור שקביעה אינטואיטיבית כשלעצמה אינה ראויה לשם פילוסופיה, בדיוק כמו שתצפית מדעית ספציפית אינה מדע. מדע הוא ניתוח והכללה של תצפיות ספציפיות, משהו שמוסיף על התצפית הקונקרטית עצמה ומגיע לתובנה כללית (חוק טבע). התצפיות הן חומר הגלם של המדע. הוא הדין לגבי העיון הפילוסופי. התובנות האינטואיטיביות הן חומר הגלם של הפילוסופיה.
המתמטיקה היא ענף של הפילוסופיה. גם המתמטיקה וגם הפילוסופיה הן תולדות של תצפית באידיאות. בעצם המתמטיקה היא החלק הפורמלי והמדויק של הפילוסופיה. אלו תובנות של הראייה האידיתית שלנו שאנחנו יכולים לנסח במדויק ולגזור לגביהן מסקנות בכלים פורמליים. המתמטיקה אינה אלא פילוסופיה פורמלית.
ועיין באשכול
זו ומה
שהשיב שם @יאיר בעל האשכול הלזו.
ואגב, די פילאזאפן דר. דוד עדמאנדס און דר. ניידזשעל וואָרבּוּרטאן האבן
געפרעגט אסאך אנדערע פילאזאפן להגדיר ״מהו
פילוסופיה?״
דא זאגט דער פיזיקער דר. קאַרלאָ ראָוועלי אז פונקט אזוי ווי ענדזשינירס קענען נישט טוהן גארנישט אחוץ טאמער פיזיקס לאזט זיי, קען פיזיקס גארנישט טוהן אחוץ טאמער פילאזאפיע לאזט זיי. ועיין
כאן.
לגבי דעם געדאנק פון אמונה המושרש בלב האדם,
שרייבט דר. הערי וואלפזאן איבער פארוואס די ראשונים האבן דאס נישט עכט גענוצט אלס א ראיה:
No more inexplicable is another difficulty, again raised by Kaufmann, as to the failure of Jewish theologians to present the argument of the innateness of the idea of God in the human mind as proof for His existence. The term innate idea is used in two senses. It is sometimes used in a rather loose and general sense merely as the denial of an external, sensible source to certain ideas, assigning to them, however, some external, super-sensible source. In this sense, Plato's theory of reminiscence, which ascribes to knowledge an external, super-sensible source, is often spoken of as a theory of innate ideas. But the term is also used in the more specific sense of knowledge coming entirely from within, as something constitutional with the mind, having no external source whatsoever, sensible or super-sensible. In this sense it was that Cicero conceived of innate ideas of which the idea of God he declared to be one. Now, taken in the first sense, Jewish philosophers did not fail to mention that the idea of God might be innate in man. The knowledge of God arrived at by revelation or through prophetic insight, the basis of tradition, may be said to represent knowledge of that kind. When Maimonides, for instance, declares that the knowledge of the existence of God may be obtained either by demonstrative reasoning or by direct revelation, this revealed idea of God may be called innate in the same sense as the awakened memories of Plato. Taken in the second sense, however, God as an innate idea, to be sure, was not urged by Jewish philosophers as a proof for His existence, and for the very good reason that in their theory of knowledge innate ideas of this kind had no existence. Characteristic of the theory of knowledge commonly held by Jewish philosophers, to whatever school of thought they might otherwise belong, is its essential empiricism. Not that they were empiricists in the sense that all knowledge was to be derived from sensuous experience, but in the sense that it had to be acquired from without and could never rise from within. The external sources of knowledge were either the impressions of the external world upon the senses or the operation of some immaterial agency, as the Active Intellect, for instance, upon the human mind
ועיין (מ)
כאן.
דר. וואלפזאן זאגט דארט אויך אז
ראיית הכוזרי איז געווען פאר זיי אנשטאט די ראיה אז רוב וועלט גלייבט אין א ג-ט, וויבאלד די ראיה דערפון איז דאך היפך אמונתינו וואס איז שולל דאס וואס זיי גלייבן (בשותף וכדומה).
דר. בּורהוס פרעדעריק סקינער האט בעצם
צאמגעשטעלט די געדאנק פון
סאליפּסיזם מיט
לאגישע פּאזיטיוויזם. ועיין
כאן לגבי
עלימינעטיוו מאטעריעליזם וביחס טאקע צו דר. סקינער׳ס
(ראדיקאלע) בּיהעיוויאריזם.
📎 IMG_4520.jpeg
ולגבי אמונה און אינטואישאן שרייבט ער שפעטער:
Faith is a matter of the strength of behavior resulting from contingencies which have not been analyzed. Orthodox creedal behavior, in the sense of behavior conforming to laws, is very different from the experiential result of a mystical experience. It has often been said, in fact, that proofs of the existence of God are detrimental to faith, because they supply reasons for a belief that would otherwise be more highly valued as intuitive
. . .
Newton could hold a problem in his mind for hours and days and weeks until it surrendered to him its secret. Then, being a supreme mathematical technician, he could dress it up, how you will, for the purposes of exposition, but it was his intuition which was preeminently extraordinary — “so happy in his conjectures,” said de Morgan “as to seem to know more than he could possibly have any means of proving"
שלום עליכם טייערע חברים עס איז טאקע מיין ערשטע תגובה אויף קאווע שטיבל, אבער איך קען שוין די פלאץ אזא 6 יאר זיכער, איך האב נישט אלעמאל געהאט די יכולות צו ליינען ווייל מען בלאקט די סייט און רוב פילטערס, און איך האב בעצם נישט געוואלט אפי' שרייבן זאכן דא, נאר די נושא איז א אמתע וויכטיג נושא, און די נושא קריכט און פלאקערט ביי מיר און קאפ מיום עמדי על דעתי, און צו מען וויל צו נישט קען מען דא זיך אויסשמיעסן מיט א אמתדיגקייט, וויל איך דאס מאל (אין אפשר אנדערע מאלן אויכעט) יא שרייבן און מאכן א שטיקל תמצית פאר מיך אליין וואס איך בין אלס צוגעקומען אין דע נושא,
און איך וואלט זייער געוואלט הערן פונעם עולם צו יש דברים בגו…
ניטאמאל ווייס איך ווי אנצוהייבן
די קעפל איז פארוואס גלייבסטו ? אבער איז זיך נישט מסביר וועכע אמונה די קשיא גייט ארויף , דארף מען עס אליין דורך טוהן אויב די קשיא גייט ארויף אויפן בורא אליינס ווער זאגט אז מען גלייבט ביי מיר איז מציאת הבורא נישט קיין נושא פון גלייבן, סאיז מער אדער יא אדער נישט
גלייבן איז אקטועל אויף די אלע זאכן וואס מען קען נישט אויפווייזן ,ווי למשל השגחה פרטית, ביאת המשיח, און תחית המתים, און יעצט פארוואס איך גלייב? זייער פשוט אויב ווייס איך אז עס איז דא א בורא און איך ווייס אז ער האט געגעבן א תורה און איך ווייס אז סאיז געווען מעמד הר סיני
יעצט רבותי די נושא איז גאר א טיפע, און בעיקר האט עס מער נגיעות, ווי טיפקייט, צו וויסן אז סאיז דא א גאט וואס האט באשאפן דאס וועלטל, דארף מען נישט זיין צו קליג, סאיז מער די התחייבות וואס קומט מיטן ידיעה, און נאכדעם וואס מען ווייסט ווי ווער איז גערעכט ווען יעדער קען בעצם אפמאכן ווער סאיז גאט, און וכו וכו... אבער איך וועל אפשרייבן און אפאר קורצע דבורים וואס עס קומט מיך יעצט ארויף אויפן קאפ,
קודם לאמיר אנהייבן מיט א כלל וואס איך האב געהערט פון איינעם שטארקע נייעס,
די חילוק פון רילוגיע און ריעלטי איז: ריעלעטי זעסטו נאר די ווייסט נישט, ריליגע ווייסטו אבער די זעסט נישט,
לאמיר דאס מסביר זיין, ריעלטי מיינט איך זע א מענטש, א ביום, א שטיין, א דומם ,חי, צומח, מדבר, איך האב נישט קיין השגה וויאזוי די קערפער און בלום שטיין אייזן ארבטן, אבער איך זע עס, עס איז א קלארע מציאות, סארבעט, לאמיר גיין צו היינטיגע צייטן, אנגעהויבן פון ספעס, די מיליונים גלאקסיס, און שטערן, און פלאנטען, וואס איז א קראנטע פאקט, און געענדיגט ביי ריזיגע וועלט וואס טוט זיך און די וועלט פון אטעםס און בעקטיריעס, און DNA, און אזוי ווייטער אנגעהויבן ביי די ערשטע עראפלאן וואס האט אויפגעשאקלט די וועלט, און געענדיגט מיט ארטיפישיאל אנטעלינשזעס, וואס איך האב נישט קיין בלאסן השגה ווי אזוי די זאך ארבעט בכלל, אבער עס ארבעט עס איז א אומבויגזאמע פאקט,
ריליגע איז די זעלבע זאך נאר פארקערט, איך זע עס נישט, איך זע נישט דעם גרויסן גאט, אבער איך ווייס עס עס עקזעסטירט, אפי איך זע עס נישט ווייס איך עס מיז זיין אז איינער וואס איז שטארקער און האט מער כוחות פון די וועלט ,האט געמאכט און דיזיינט, און מענויפעקטשוירט, אזא שיינעם וועלטל, סיי צו עס נעמט אוועק מיין באקוועמליכקייט אדער מאך מיך פילן גילטי ווען איך פיר מיך נישט אויף ווי אזוי ער וויל, און סיי אויב עפעס א שוטה האט לצינות געמאכט,
יעצט צו גלייבן און סיי וואס און די אידישע גלויבן דארף מען וויסן אז סאיז דא בורא און א תורה און מעמד הר סיני (עס דא איז נאך עפעס וואס איך געדענק נישט יעצט)
איך רעד פאר מיר
איך ווייס אז עס איז דא א גאט (איך גלייב נישט איך ווייס עס), פון ווי ווייס איך ווייל זייט די וועלט שטייט איז נאך נישט א טיש געמאכט געווארן פון זיך אליין, און א קאר פארט אויך נישט פון זיך אליין, און אויב יא האט עס איינער פאברעצירט און וועגן דעם איז אילן מאסק פון די מערסט פאפאלערסטע מענטשן אויף די וועלט, ווייל ער שטייט אונטער די קארן וואס פארן אליין,
מעמד הר סיני איז געווען ווייל מיין טאטע האט מיר געזאגט אז זיין טאטע האט אים געזאגט און אז זיין טאטע האט אים געזאגט אז ער איז דארט געווען, און עס איז דא א וועלט באקאנטע כלל אז א טאטע גייט נישט איינרעדן קיין שטותים פאר קיין קינד אויב יא איז ער אדער קומט ער אן און אנשטאלט,
יעצט וואס איז געווען מעמד הר סיני, דארט האט זיך גאט באוויזן פאר אפאר ''מיליאן מענטשן'' און געזאגט ''איך בין גאט'' אן קיין שום נביא וואס האט זיך געחלום וואס ביי א אנדערע רעליגיע האבן מיר נישט אזא מעמד ה סיני.
יעצט די תורה איז אמת פאר א פאקט
עס איז דא אסאך ראוית וואס מען זעט אז די תורה איז אמת איינע פון זיי איז די פיש
עס שטטיט און די תורה אז מען מעג נאר עסען עפעס מיט סנאפיר וקשקשת חזל זאגן אז די ריזן פארוואס די תורה האט מקדים געווען סנפיר איז ווייל אויב וואלט עס געשטאנען פארקערט וואלט נישט געדארפט שטיין סנפיר ווייל עס איז נאך נישט געטראפן געווארן בעולם א פיש וואס האט די קשקשים און נישט קיין סנאפיר (איך האב עס נישט געריסערטשט ) יעצט צו זאגן אזא סטעיטמענט דארף מען זיין זיכער אז מען ווייסט וואס מען רעדט עס עס לוינט זיך נישט צו פארפאטשקענען א גאנצע ריליגיע פאר אזא קלייניקייט
לאמיר גיין ווייטער איך האף אז דער עולם איז מסכים ביז אהער
רבינו יאיר האט געזאגט אז סאיז א סכנה צו איינרעדן אמונה פשוטה פאר די קינדער און א דור פון אינפארמאציע ווייל מיט א פעסטע סיינטיסטשע הוכחה ווערט א כופר אויפן פלאץ
יעצט במחילת כבודך איך בין אויך פון דעם דור און מען האט מיך געזאגט אויך אמונה פשוטה וואס האט מיך טאקע גוט נערוועז געמאכט אבער נישט ווייל איך האב געליינט סייענס פשוט ווייל סאיז מיר נישט אריין און קאפ גלייב ווייל איך האב דיר געהייסן. פינטל
(יעצט איך רעדט נישט יעצט פון מעמד הר סיני וואס איז א היסטאריע ווען איינער גייט לייקענען די צווייטע וועלט מלחמה ווייל ער איז נישט געווען דארט ווילן מיר אים אויסשיסן די ציין ווייל מיין עלטער זיידע איז דארט געווען מיין טאטע האט מיר געזאגט סאיז נישט זיי הייסן מיך גלייבן און דעם )
די היינטיגע אמונה פשוטה וואס איז קיינמאל נישט געווען דאס האט זיך לדעתי אנגעהויבן און ראדני אדער אזא מין פלאץ
יעצט אויב איינער ליינט סייענס וועגן עוולוציע האט ער לכו' אויך צייט צו ליינען מורה נבוכים וואס קען זיך פיין פארמעסטן מיט די היינטיגע חברה, סתם אנשי שלומינו ליינען נישט דאס און נישט דאס,
נאר אמונה פשוטה אינעם בורא איז פשוט טיפשות ווי שקר וואס מען האט קיינמאל נישט געטוהן
יעצט די גאנצע שאלה צו סאיז דא א גאט איז אזוי ווי צו מען האט א מאל נישט געוויסט צו סאיז דא אזא זאך ווי בעקטיריעס אדער אזא זאך ווי א סאך שטערענס ביז ווילאנג מען האט נישט געהאט קיין פארגעשריטענע טעלעסקאופס איז נישט געווען מעגליך צו אויפווייזן אז סאיז דא, אבער למעשה איז געווארן קריסטאל קלאר, אייביג האט די ''העכערע כח געוואנען'', סעהאט קיינער נישט זיך געקענט פארשטעלן איבער די כוחות הבריאה ביז איינשטיין איז געקומען און אזוי ווייטער;
סאיז פשוט חושך ואפילה, און מען איז נאך ביזי צו זיכן די ליכטיקייט אזוי ווי מען זיכט א וועג אן קיין waze, אבער עס איז נישט קיין שאלה צו סאיז דא, סאיז נאר א ווייטאג אויף די גרויסע טינקלקייט,
און מער איז עס א גרויסע התחייבות, אבער סוועט נאך זיין די טאג וואס עס וועט נתגלה, ווערן פון ווי ווייס איך ווייל איך גלייב און אזאך וואס איך ווייס, ודו''ק וק''ל וישמע חכם ויוסף לקח…וברוינפן לאמיר האפן זאל שוין קומען די ליכטיגע טאג
און איך טו מיך אן די בלעכענע הויזן און דער עולם קען אנהייבן….
Re: פארוואס גלייבסטו?
טראמפ...ייטער
מעמד הר סיני איז געווען ווייל מיין טאטע האט מיר געזאגט אז זיין טאטע האט אים געזאגט און אז זיין טאטע האט אים געזאגט אז ער איז דארט געווען און עס איז דא א וועלט באקאנטע כלל אז א טאטע גייט נישט איינרעדן קיין שטותים פאר קיין קינד אויב יא איז ער אדער קומט ער אן און
זייער א שוואכע טענה.
די ווייסט פון מעמד הר סיני מעשה, פון די זעלבע אור אלטע בוך, פון ווי דיין טאטע און זיידע און עלטער זיידע, ווייסן דערפון.
און בכלל וואס מאכט דיך טראכטן אז דיין טאטעס טאטע ביז ארויף איז געווען ביים הר סיני קען גאר זיין די ביסט א בן אחר בן פון א סלאוויק פויער
טראמפ...ייטער
עס איז דא אסאך ראוית וואס מען זעט אז די תורה איז אמת איינע פון זיי איז די פיש
עס שטטיט און די תורה אז מען מעג נאר עסען עפעס מיט סנאפיר וקשקשת חזל זאגן אז די ריזן פארוואס די תורה האט מקדים געווען סנפיר איז ווייל אויב וואלט עס געשטאנען פארקערט וואלט נישט געדארפט שטיין סנפיר ווייל עס איז נאך נישט געטראפן געווארן בעולם א פיש וואס האט די קשקשים און נישט קיין סנאפיר (איך האב עס נישט געריסערטשט ) יעצט צו זאגן אזא סטעיטמענט דארף מען זיין זיכער אז מען ווייסט וואס מען רעדט עס עס לוינט זיך נישט צו פארפאטשקענען א גאנצע ריליגיע פאר אזא קלייניקייט
איך בין נישט באהאווענט מיט די מציאות הדברים, און אויב איז עס טאקע אזוי קען עס טאקע זיין א ראי' צו אמיתת התורה. אבער די וועג וויאזוי דו נוצסט עס איז זייער מאדנע, ווייניג זאכן זענען געזאגט געווארן דורך מענטשן בשם א רעליגיע וואס האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין פאלש? און אויב עס איז פאלש צופאלט אויך נישט די רעליגיע, די גלויביגע וועלן אייביג טרעפן וויאזוי עס צו פארענטפערן
שערי יושר טראמפ...ייטער
מעמד הר סיני איז געווען ווייל מיין טאטע האט מיר געזאגט אז זיין טאטע האט אים געזאגט און אז זיין טאטע האט אים געזאגט אז ער איז דארט געווען און עס איז דא א וועלט באקאנטע כלל אז א טאטע גייט נישט איינרעדן קיין שטותים פאר קיין קינד אויב יא איז ער אדער קומט ער אן און
זייער א שוואכע טענה.
די ווייסט פון מעמד הר סיני מעשה, פון די זעלבע אור אלטע בוך, פון ווי דיין טאטע און זיידע און עלטער זיידע, ווייסן דערפון.
און בכלל וואס מאכט דיך טראכטן אז דיין טאטעס טאטע ביז ארויף איז געווען ביים הר סיני קען גאר זיין די ביסט א בן אחר בן פון א סלאוויק פויער
אין אפשר איז טראמפ א בן אחר בן פונעם בעל שם הקדוש, הא...???
Re: פארוואס גלייבסטו?
טראמפ… דיין מעמד הר סיני וואס דו ווייסט האט מען שוין עטליכע געמועסט דא אין שטובל אז עס איז זייער א שוואכע זאך. דו האסט עס נישט דערמאנט אלץ כוזרו אגרומענט. אבער דאס איז עס וויאזוי עס ווערט גערופן. און דאס איז שוין מופרך עטליכע מאל.
וואס איך וועל איבער דערמאנען אין קורצן.
צוויי מאל און נך שטייט אז א מענטש מיט לידערשיפ האט אויסגעלערנט די גאנצע תורה פאר כלל ישראל. מיט יעדע מענטש פאר זיך ווערט שוין א 50 פערצענט טשאנס צו מעמד הר סיני.
אז דו וועסט גלייבן מיט א בלעכענעקייט אן גיין אין דעבאטע וואסשע ביסטו בעסער פונעם נוצרי און איסלאמי
Re: פארוואס גלייבסטו?
טראמפ...ייטער שערי יושר טראמפ...ייטער
מעמד הר סיני איז געווען ווייל מיין טאטע האט מיר געזאגט אז זיין טאטע האט אים געזאגט און אז זיין טאטע האט אים געזאגט אז ער איז דארט געווען און עס איז דא א וועלט באקאנטע כלל אז א טאטע גייט נישט איינרעדן קיין שטותים פאר קיין קינד אויב יא איז ער אדער קומט ער אן און
זייער א שוואכע טענה.
די ווייסט פון מעמד הר סיני מעשה, פון די זעלבע אור אלטע בוך, פון ווי דיין טאטע און זיידע און עלטער זיידע, ווייסן דערפון.
און בכלל וואס מאכט דיך טראכטן אז דיין טאטעס טאטע ביז ארויף איז געווען ביים הר סיני קען גאר זיין די ביסט א בן אחר בן פון א סלאוויק פויער
אין אפשר איז טראמפ א בן אחר בן פונעם בעל שם הקדוש, הא...???
טראמפ אלץ אייניקל פון בעל שם איז א קלענערע מעגליכקייט הגם דו האלסט נישט חשבון צו אויב אלע אייניקלעך פונען בעל שם טוב האבן חתונה געהאט מיט יודן. אבער אונז יודיש פאלק איז פארטריבן געווארן פון ארץ ישראל זענען אונז אלע געוועהן די טונקעלע ברוינע קאליר הויט. היינט קוקן אויס רוסישע יודן וואס לאקאלע רוסן און דיישטע יודן ווי בלאנדע אריערן און ווי נאר אין אייראפע דו טרעפסט יודן קוקן זיי אויס פונקט ווי די לאקאלע באפעלקערונג.
פאר די אידן דא וואס מוטשען זיך צו גלויבן וועט אפשר זיין אינטערסאנט די פאלגנדע ציטאט פון א גאר באטעמ'טע און שארפע איד'ל, ד"ר יהודה פערל* (
דא מינוט 38:36): "איך גלייב נישט אז גאט עקזעסטירט, אין פאקט - איך ווייס אז ער עקזיסטירט נישט, אבער דאך גלייב איך אין אים!"
ער איז מסביר אז ער נוצט גאט אלץ א פאעטישע באגריף און עס פאסט זיך זייער גוט אריין אין זיין לעבן.
און לענ"ד איז דאס די גענויע מכוון פון "לית מחשבה תפיסא ביה כלל."
*פאטער פון הקדוש דניאל פערל.סתם פאר אינטרעסאנטקייט פון ווי נעמסטו דעס וועלעכע קאליר האר מיר זענענן געגאנגען און
קענסטו מיר זאגן וועלכע קאליר האר נח האט געהאט און אויב סאיז דעווען בלאנד ווי אזוי איז דא שווארץ און אויב בלאנד ווי קומט שווארץ אויף די וועלט....
אלבערט איינשטיין טראמפ...ייטער שערי יושר טראמפ...ייטער
מעמד הר סיני איז געווען ווייל מיין טאטע האט מיר געזאגט אז זיין טאטע האט אים געזאגט און אז זיין טאטע האט אים געזאגט אז ער איז דארט געווען און עס איז דא א וועלט באקאנטע כלל אז א טאטע גייט נישט איינרעדן קיין שטותים פאר קיין קינד אויב יא איז ער אדער קומט ער אן און
זייער א שוואכע טענה.
די ווייסט פון מעמד הר סיני מעשה, פון די זעלבע אור אלטע בוך, פון ווי דיין טאטע און זיידע און עלטער זיידע, ווייסן דערפון.
און בכלל וואס מאכט דיך טראכטן אז דיין טאטעס טאטע ביז ארויף איז געווען ביים הר סיני קען גאר זיין די ביסט א בן אחר בן פון א סלאוויק פויער
אין אפשר איז טראמפ א בן אחר בן פונעם בעל שם הקדוש, הא...???
טראמפ אלץ אייניקל פון בעל שם איז א קלענערע מעגליכקייט הגם דו האלסט נישט חשבון צו אויב אלע אייניקלעך פונען בעל שם טוב האבן חתונה געהאט מיט יודן. אבער אונז יודיש פאלק איז פארטריבן געווארן פון ארץ ישראל זענען אונז אלע געוועהן די טונקעלע ברוינע קאליר הויט. היינט קוקן אויס רוסישע יודן וואס לאקאלע רוסן און דיישטע יודן ווי בלאנדע אריערן און ווי נאר אין אייראפע דו טרעפסט יודן קוקן זיי אויס פונקט ווי די לאקאלע באפעלקערונג.
סתם פאר אינטרעסאנטקייט פון ווי נעמסטו דעס וועלעכע קאליר האר מיר זענענן געגאנגען און
קענסטו מיר זאגן וועלכע קאליר האר נח האט געהאט און אויב סאיז דעווען בלאנד ווי אזוי איז דא שווארץ און אויב בלאנד ווי קומט שווארץ אויף די וועלט....
Re: פארוואס גלייבסטו?
דאכטצעך אז שם איז געווען ווייס, חם שווארץ, און יפת ברוינליך
Re: פארוואס גלייבסטו?
דאס איז זיכער אז אברהם אבינו איז געווען ווייס, און געהאט א שיינע קאלירטע בעקיטשע, און גערעדט אונגאריש
טראמפ...ייטערסתם פאר אינטרעסאנטקייט פון ווי נעמסטו דעס וועלעכע קאליר האר מיר זענענן געגאנגען
משניות נגעים ב א רבי ישמעאל אומר, בני ישראל, אני כפרתן, הרי הן כ
אשכרוע, לא שחורים ולא לבנים, אלא בינוניים.
📎 boxwood-s.jpgעס איז אינטרעסאנט צו באמערקן וואס הרב דר. יוסף בער סאלאווייטשיק
זאגט לגבי זיין פענאמענאלאגישע אפלערנען דעם מו״נ:
we can distinguish between discursive thinking and intuitive thinking. Discursive thinking is deductive in nature. It uses demonstration as its medium, and the conclusions drawn are indirect. In intuitive thinking, there is immediate apprehension, without the person being able to engage in demonstration and without his having the need to do so
The fundamental categories of quantity, quality, relation, etc., can never be demonstrated. For Aristotle, the highest, most general concepts can never be demonstrated or even defined. Definition proceeds by including the thing defined under more general terms. It follows that when we reach the most general terms, definition is impossible
Similarly, for Aristotle, though we cannot demonstrate our own existence, we immediately know we exist. Reality, for Aristotle, is given immediately
In Maimonides' view, the same holds true for the knowledge of God. Despite all the training and all the knowledge, the last step leading to knowledge of God will be a leap, will be speculative, not demonstrative; that is, it will not flow directly from and be justified by the premises
ער זאגט אויך אז לפי הרמב״ם איז ידיעת הא-ל מער א סארט כמו ״עמפּירישע״ און כמו ״אינדאָקטיוו״ ומפרט אל הכלל מהלך, ווי איידער דעדאָקטיוו ומכלל אל הפרט. (ועיין בדבריו
כאן. ולגבי די פראבלעם פון דעדאקשען בזה, עיין
כאן.)
ועיין
כאן.
לגבי דעם געדאנק אז אמונה איז מושרש בהאדם, שרייבט דער משך חכמה (
פ' נצבים) ובענין סקראט'ס
אנאמנעסיס:
וגם במושכלות נתן לו מושכל ראשון, וזה בשכל האנושי כי חקוק בלבבו אשר הכל יותר גדול מהחלקים, כן המספרים אשר ב׳ פעמים ב׳ הוא ד׳, וכל ראשי החשבון והלימודיות כולם, וההפכים אשר המשולש אינו מרובע וכיו״ב ימצא האדם בצירת נפשו חקוק בלא לימוד, וכן השכל האלקי להשיג ולידע שיש בורא וממציא לנמצאים הנהו חקוק בשכל הישר הפשוט בלתי מעוות כי יש בורא יחיד.
זה הכין השי״ת בשכל הפשוט הישר מושכל ראשון, רק האדם יעוות דרכו עפ״י דמיונים כוזבים וההטעות עדי כי יבקש חשבונות רבות לעוות השכל הישר ולהשכיח השם היוצר הבורא בחקירות כוזבות ובחשבונות מוטעות. וכמו שבעל התאווה המשולח בפרי תאוותו יבקש כל ההשתדלות לעוות חוקי הצדק והרחוק העוול המורגש בנפשו, כן הבעל דמיון כוזב אשר יערבבו בחידוד הפילסופיא המטעת יבקש כל ההתאמצות להשכיח השם ולעקור צורה מיוצרה, וע״ז נאמר (קהלת ז כט) האלקים עשה האדם ישר והמה בקשו חשבונות רבים.
וכעי"ז כתב החזו"א באמונה וביטחון (פ"א אות ט):
יש נמצאים כמו המושכלות שב׳ פעמים ב׳ הם ד׳ וכמו המושכל שאלכסון עודף על אורך, וכיוצא בזה מושכלות שאין למושכל מושגים ממושגי גוף ואין עת למציאותם, ולא נולדו מעולם, ולא ימותו לעולם, ואין מציאותן נרגשת רק בנשמה שניתנה לאדם להבין ולהשכיל, ונמצא כזה הוא מציאותו ית״ש ממציא הכל ואין ליצור מושג ממהותו.
(כמובן, אז די אשכול האט א שייכות מיט מיין אשכול. און ווי איך ברענג ארויס דארט, קומט ענין "אמונה", וואס לבסוף קען נאר מיינען פאר'ן חכם "קיום המצות", אָלטימעטלי אראפ צו געפיהל. און אט דאס קען מען ווייטער קאלעפּסן צום "אינטואישאן" וכו' וואס ווערט ארומגערעדט בתוך די אשכול דא.) שאלתיאלרבינו מיכי דעבאטירט מיט אַן אטעיסט ''האם האמונה באל רציונלית''
https://youtu.be/LVTmRwitEUI
נאכפאלגענדיג מיט א פּאסט אויף זיין בלאג
https://mikyab.net/posts/82112
מיכי קומט אריין גאנץ שטארק. איך האב איין שטארקע פראבלעם מיט זיין טענה, אויב איז אמת וואס ער זאגט אז עקרון הסיבתיות האט נישט מיט אמפיריציזם נאר מיט לאגיק, און דערפאר דארף עס אייביג אנגיין, וויאזוי דרייט זיך גאט ארויס דערפון? די גאנצע חילוק וואס ער מאכט פון דברים שיש לנו נסיון גביו ווס. דברים שאין לנו נסיון גביו האט נישט קיין פשט אויב עקרון הסיביתיות איז ריין לאגיק
אין זיין מחברת "הראיה הקוסמולוגית" בארירט ער עס אביסל, אבער לא זכיתי להבין וואס ער זאגט:
מקורו של עקרון הסיבתיות
יש התולים את עקרון הסיבתיות בניסיון. עד היום ראינו שדברים מתרחשים בגלל סיבות, ולכן אנחנו מניחים שכך הוא ביחס לכל התרחשות שהיא, בעבר או בעתיד. אמנם כבר דיוויד יום וקאנט בעקבותיו הראו שלא ניתן ללמוד את העיקרון הזה מהניסיון. אין לנו דרך לדעת שאירוע א הוא סיבתו של ב, שכן מה שאנחנו רואים הוא רק קדימה זמנית של א לב', וגם יחס לוגי ביניהם (שבדרך כלל מתקיים אם א אז ב). אבל הקשר הסיבתי מכיל עוד רכיב, הגרימה הפיסיקלית. רכיב זה לא נלמד מהניסיון, ולכן דיוויד יום כאמפיריציסט התייחס אליו כסוג של אשלייה. אבל קאנט קבע שמדובר בהנחת יסוד של התבונה, כלומר של החשיבה הרציונלית. בפרק 18 של ספרי אמת ולא יציב ובנספח השני לספרי אלוהים משחק בקוביות, הבאתי טיעון חזק לטובת התפיסה הקאנטיאנית. הראיתי שם שהתמונה היומיאנית לא משקפת את דרך החשיבה הרציונלית המקובלת, ובפרט היא גם לא מצליחה להסביר את תוצאות המדע.
אם כן, מי שינסה לערער על ההנחה של הטיעון הקוסמולוגי בדחיית עקרון הסיבתיות, או בהתייחסות אליו כפיקציה או כצורת חשיבה שלנו ולא כעיקרון שמתאר את המציאות עצמה, ייאלץ לחרוג מהחשיבה הרציונלית המקובלת. ההנחה שמשהו התרחש בלי סיבה היא בלתי סבירה, ובדרך כלל מי שיציע דבר כזה ייתפס כאדם לא רציונלי. משום מה, בדיונים סביב הטיעון הקוסמולוגי העמדה שדוחה את עקרון הסיבתיות נעשית פופולרית למדיי. אם הצלחנו להראות שחשיבה רציונלית מוליכה לאמונה באלוהים, או שויתור על האמונה פירושו ויתור על החשיבה הרציונלית, דיינו.
קאנט בספרו ביקורת התבונה הטהורה, באותו פרק העוסק באפס האפשרות של ראיה קוסמולוגית, מעלה את הערעור הבא נגד הטיעון הקוסמולוגי (ההתיימרות הדיאלקטית הראשונה):
העיקרון הטראנסצנדנטלי של ההקשה מן המקרי על סיבה – עיקרון, שהוא בעל משמעות בעולם החושים בלבד, ומעבר לו אין הוא אפילו בעל מובן... והעיקרון של הסיבתיות אין לו משמעות כלל, ואין לו סימן היכר לשימוש בו אלא בעולם החושים; ואילו כאן צריך היה לשמש כדי להפליג אל מעבר לעולם החושים.
הוא טוען שעקרון הסיבתיות חל רק על דברים שבניסיון החושי, ולכן אין ליישם אותו על דברים שמעבר לו (כמו עילות ליקום, או אלוהים).
כיצד זה מתיישב עם תפיסתו שלו עצמו שעקרון הסיבתיות לא נגזר מהניסיון אלא קודם לו? יש לשים לב שהוא לא עוסק במקורו של עקרון הסיבתיות אלא בתחום התחולה שלו.
אמנם מקורו קודם לניסיון אבל הוא חל רק על נתוני החושים. ברגע שהבנו את זה מתגלה חולשתו של הטיעון הזה. הרי הטיעון הקוסמולוגי מפעיל את עקרון הסיבתיות על דברים שבניסיון. התוצר של הטיעון מדבר על דברים שמחות לניסיון. להיפך, כפי שראינו בפרק ב הערעור הקאנטיאני עצמו הוא הבסיס לטיעון המתוקן. בגלל שכל הדברים שבניסיון מחייבים עילה, ומכיון שאנחנו שוללים רגרסיה אינסופית, על כורחנו חייב להיות משהו שהוא מחוץ לניסיון שעליו לא חל עקרון הסיבתיות. זהו בדיוק ההכרח להסיק על קיומה של עילה ראשונה.
ווער עס פארשטייט איז מכובד מסביר צו זיין.
@מי אני?
ווי איך פארשטיי דיין קשיא איז עס אז די פּרינציפּ פון
קאָזעליטי באדייט סיי דעם חלק הפועל [א'] און סיי די חלק הנפעל [ב']. וממילא, אויב זאגט מען אז
קאָזעליטי איז חל נאר אויף דברים שהן תחת הניסיון, דאן מיינט דאס אז סיי די חלק הנפעל און סיי די חלק הפועל זענען דברים שהן תחת הניסיון. און אויב אזוי דאן קען מען נישט ארויסדרייען דעם קאנצעפּט פון "ג-ט" דא דערפון שהוא תחת הניסיון, וואס דאס איז דאך דא די ערשטע חלק א' פונעם "פועל" פון די טשעין פון קאָזעליטי! והוא כעין מה שהקשיתי
כאן.
יעצט, ווי איך האב
געשריבן, פארשטיי איך די געדאנק פון הרב דר. אברהם'ס צוגאנג צו די ראיה אז עס איז בדרך שלילה. מיינענדיג, אז עס איז נישט אזוי ווייט אז ער איז מוכיח א "ג-ט" וואס איז "פועל" אין אַן אקטיוון און פּאזיטיוון סענס, ווי איידער אז די סעט פון די יוניווערס קען נישט זיין א קאָזעל הסבר פאר זיך אליינס. און קען זיין אז דאס איז וואס ער דערמאנט אסאך מאל אז זיין קאנצעפּט פון "ג-ט" איז אַן "א-ל רזה". אבער, האמת אגיד, אז איך שפיר אז איך בין מיך טועה בדבריו, און עס איז מיין אייגענע בּייעס וואס מאכט מיר אים אזוי פארשטיין. (אדרבה, זאל מען אים פרעגן.)
וואס מ'קען זאגן אז זיין טענה איז, אז די פּרינציפּ פון
קאָזעליטי,
לפי קאנט, איז אז עס איז טאקע אַן
עי פּריארי ראציאנאלע כלל, אבער עס איז דאך
סינטעטיש (קוק אין די צוגעלינקטע טבלא), אין דעם אז עס איז נאר למעשה חל אויף זאכן וואס זענען פאקטן. יעצט, ווי איך האב
צוגעברענגט, האלט הרב דר. אברהם אז אמונה במציאות ה׳ איז אויך פון די
סינטעטישע עי פּריאָרי סוג. דאס באדייט אז מציאות ה' איז, אליביה, בעצם, ווי ער טערמינט דאס כסדר, א "טענה עובדית" - א "פאקטישע" קלעים. וממילא, איז די מושג פון
קאָזעליטי און די מושג פון "ג-ט", שניהם תחת דעם זעלבן סוג פון
סינטעטישע עי פּריאָרי. אין אנדערע ווערטער, ער דרייט נישט ארויס "ג-ט" פון זיין תחת סוג ה
סינטעטיש, וואס אונטער דעם איז דאך פונקט אזוי אויך נכלל דאס פּרינציפּ פון
קאָזעליטי כנ"ל אליבא דקאנט.
אבער, אז עפעס איז
סינטעטיש באדייט דאס אבער נאך נישט אז דאס איז שוין תחת סוג
עמפּיריסיזם וניסיון; דאס איז נאר טאמער עס איז אויך
עי פּאסטעריארי (וואס אונטער דעם געביט איז די גאנצע דאָמעין פון
עמפּירישע סייענס, כדאמר שם הרב דר. אברהם
בהלינק הנ״ל). און דאס איז דאך טאקע די חילוק פון זאגן אז עפעס איז א
סינטעטישע עי פּריאָרי, וואס איז טאקע א סטעיטמענט פון א פאקט אבער ראציאנאל ול"ד עמפּיריש בחושים, און זאגן אז עפעס איז
סינטעטיש עי פּאסטעריארי, וואס דעמאלטס איז עס יא. און דאס איז וואס ער זאגט: "ג-ט" אלס א סיבה ופועל ראשונה אינעם טשעין פון
קאָזעליטי איז א
סינטעטישע עי פּריאָרי, וטענה עובדית, כמו דאס פּרינציפּ פון
קאָזעליטי עצמה. אבער עס איז נישט (דוקא) תחת גדר
עמפּיריסיזם וניסיון, און ווייטער כמו דעם רעיון פון
קאָזעליטי עצמה.
ואם שגיתי...
סקעפטיקער שאלתיאלרבינו מיכי דעבאטירט מיט אַן אטעיסט ''האם האמונה באל רציונלית''
https://youtu.be/LVTmRwitEUI
נאכפאלגענדיג מיט א פּאסט אויף זיין בלאג
https://mikyab.net/posts/82112
מיכי קומט אריין גאנץ שטארק. איך האב איין שטארקע פראבלעם מיט זיין טענה, אויב איז אמת וואס ער זאגט אז עקרון הסיבתיות האט נישט מיט אמפיריציזם נאר מיט לאגיק, און דערפאר דארף עס אייביג אנגיין, וויאזוי דרייט זיך גאט ארויס דערפון? די גאנצע חילוק וואס ער מאכט פון דברים שיש לנו נסיון גביו ווס. דברים שאין לנו נסיון גביו האט נישט קיין פשט אויב עקרון הסיביתיות איז ריין לאגיק
אין זיין מחברת "הראיה הקוסמולוגית" בארירט ער עס אביסל, אבער לא זכיתי להבין וואס ער זאגט:
מקורו של עקרון הסיבתיות
יש התולים את עקרון הסיבתיות בניסיון. עד היום ראינו שדברים מתרחשים בגלל סיבות, ולכן אנחנו מניחים שכך הוא ביחס לכל התרחשות שהיא, בעבר או בעתיד. אמנם כבר דיוויד יום וקאנט בעקבותיו הראו שלא ניתן ללמוד את העיקרון הזה מהניסיון. אין לנו דרך לדעת שאירוע א הוא סיבתו של ב, שכן מה שאנחנו רואים הוא רק קדימה זמנית של א לב', וגם יחס לוגי ביניהם (שבדרך כלל מתקיים אם א אז ב). אבל הקשר הסיבתי מכיל עוד רכיב, הגרימה הפיסיקלית. רכיב זה לא נלמד מהניסיון, ולכן דיוויד יום כאמפיריציסט התייחס אליו כסוג של אשלייה. אבל קאנט קבע שמדובר בהנחת יסוד של התבונה, כלומר של החשיבה הרציונלית. בפרק 18 של ספרי אמת ולא יציב ובנספח השני לספרי אלוהים משחק בקוביות, הבאתי טיעון חזק לטובת התפיסה הקאנטיאנית. הראיתי שם שהתמונה היומיאנית לא משקפת את דרך החשיבה הרציונלית המקובלת, ובפרט היא גם לא מצליחה להסביר את תוצאות המדע.
אם כן, מי שינסה לערער על ההנחה של הטיעון הקוסמולוגי בדחיית עקרון הסיבתיות, או בהתייחסות אליו כפיקציה או כצורת חשיבה שלנו ולא כעיקרון שמתאר את המציאות עצמה, ייאלץ לחרוג מהחשיבה הרציונלית המקובלת. ההנחה שמשהו התרחש בלי סיבה היא בלתי סבירה, ובדרך כלל מי שיציע דבר כזה ייתפס כאדם לא רציונלי. משום מה, בדיונים סביב הטיעון הקוסמולוגי העמדה שדוחה את עקרון הסיבתיות נעשית פופולרית למדיי. אם הצלחנו להראות שחשיבה רציונלית מוליכה לאמונה באלוהים, או שויתור על האמונה פירושו ויתור על החשיבה הרציונלית, דיינו.
קאנט בספרו ביקורת התבונה הטהורה, באותו פרק העוסק באפס האפשרות של ראיה קוסמולוגית, מעלה את הערעור הבא נגד הטיעון הקוסמולוגי (ההתיימרות הדיאלקטית הראשונה):
העיקרון הטראנסצנדנטלי של ההקשה מן המקרי על סיבה – עיקרון, שהוא בעל משמעות בעולם החושים בלבד, ומעבר לו אין הוא אפילו בעל מובן... והעיקרון של הסיבתיות אין לו משמעות כלל, ואין לו סימן היכר לשימוש בו אלא בעולם החושים; ואילו כאן צריך היה לשמש כדי להפליג אל מעבר לעולם החושים.
הוא טוען שעקרון הסיבתיות חל רק על דברים שבניסיון החושי, ולכן אין ליישם אותו על דברים שמעבר לו (כמו עילות ליקום, או אלוהים).
כיצד זה מתיישב עם תפיסתו שלו עצמו שעקרון הסיבתיות לא נגזר מהניסיון אלא קודם לו? יש לשים לב שהוא לא עוסק במקורו של עקרון הסיבתיות אלא בתחום התחולה שלו.
אמנם מקורו קודם לניסיון אבל הוא חל רק על נתוני החושים. ברגע שהבנו את זה מתגלה חולשתו של הטיעון הזה. הרי הטיעון הקוסמולוגי מפעיל את עקרון הסיבתיות על דברים שבניסיון. התוצר של הטיעון מדבר על דברים שמחות לניסיון. להיפך, כפי שראינו בפרק ב הערעור הקאנטיאני עצמו הוא הבסיס לטיעון המתוקן. בגלל שכל הדברים שבניסיון מחייבים עילה, ומכיון שאנחנו שוללים רגרסיה אינסופית, על כורחנו חייב להיות משהו שהוא מחוץ לניסיון שעליו לא חל עקרון הסיבתיות. זהו בדיוק ההכרח להסיק על קיומה של עילה ראשונה.
ווער עס פארשטייט איז מכובד מסביר צו זיין.
@מי אני?
איך האב
אנגעפרעגט מיכי אליינס, דערווייל בין איך נאכנישט קלאר
ווי איך פארשטיי תשובתו הראשונה איז עס, אזוי ווי איך האב
פריער געשריבן, אז די פּרינציפּ פון
קאָזעליטי איז אונטער דעם סוג פון
סינטעטישע עי פּריאָרי - טאקע
סינטעטיש, און א פאקטועלע טענה עובדית, אבער
נישט עי פּאָסטעריאָרי. מיינענדיג, דאס אז עס איז
נישט עי פּאָסטעריאָרי באדייט אז דאס איז נישט דוקא נתון תחת סוג
עמפיריסיזם וביקורת חושית, ווי סייענס. וכעין ווי איך האב
צוגעברענגט א געדאנק/משל אין
קאָזעליטי וסיבה ומסובב וואס קען נאר תלוי זיין במחשבה און נישט אין צייט [די עטערנעל בּאָלינג בּאָל אויפ'ן קישן).
דיין לעצטע קשיא דארט קומט מיר פאר ענליך צום
(פּאַנטעאיסטישע?) קשיא אויף אבן סינא'ס הוכחה למציאות הא-ל.
ולגבי דעם איז די הוכחה שלילית וואס איך דערמאן, אז די חלק הדברים שיש לנו ניסיון לגביהם וואס אונז ווייסן מיר אלס - וואס איז דאך ביי דעפיניציע "עמפּיריש" וממילא אלעמאל אַן אינדאָקטיוו קאנטינדזשענט אפשרי וכעין קושייתו של דוד הום פונעם פראבלעם פון אינדאָקשען וואס הרב דר. אברהם דערמאנט - קען נישט זיין די אייגענע הסבר דערפאר. (און מ'מוז צוקומען צו א רעיון הכרחי. ואפילו טאמער איז דאס נישט מער ווי די גאנצע סעט פון אלעס, איז דאן דאס וואס מ'טערמינט "ג-ט". וכן קרא לו שפינאזע כידוע. אין זיין עטיקס ח"א האט ער הוכחות למציאות הא-ל, הגם, כידוע, האט ער געהאלטן אז "ג-ט = נאטור" און נישט מער.)כ'האב אויסגעהערט די דעבעיט פריער. כ'מיין אז מער ווי מיכי קומט אריין שטארק קומט פרנקו אריין שוואך. (און אריינצוקומען שוואך אלץ אטעאיסט ביי א דיבעיט איבער אמונה אין גאט, מיין איך, דארף מען קענען). ער שיסט אטאמאטישע תשובות, שפרינגט פון איין טענה צו דער אנדערע אפטמאל פון פארשידענע עספעקטן אדער תחומים און מאכט א מישמאש, די טענות אליין זענען נישט קלאר מוגדר און אין צוגאב באנוצט ער זיך אויך מיט ווערבאלישע אויבערפלעכליכע מאניפולאציעס. ער מאכט א רושם ווי אמנון יצחק פון די אטעאיסטן
איך האב גראדע זייער הנאה געהאט פון ביידע זייטן אין דעם דעבאטע, הגם עס איז ריכטיג אז מיכי קומט אריין קלארער סיי מיטן פרעזענטירן די טענות און סיי מיט זיין פילאזאפיע, איך האלט נישט ממש אז אביבי ווייסט נישט וואס ער רעדט אדער קומט אריין ווי א קינד. ליין נאר מיכי'ס פוסט..
די דיסעדוואנטידזש אינעם היינטיגן מציעות ליגט ביים מאמין פאר צוויי סיבות, איינס ווי מיכי ברענגט ארויס איז עס געבויט אויף ריין פילאזאפיע (לעומת סייענס) וועלכע איז זייער אפגעשוואכט אינעם היינטיגן עמפירישע תקופה. צוויי איז אפי' אין די פילאזאפישע חלק גארנישט קלאר וויאזוי מ'אינדאקט/דעדאקט א ג-ט (שוין אפגערעדט א רעליגיעזן-טעאיסטישן ג-ט) ריין פון סתירות און אומקלארקייט - וועלכע לייגט נאר צו געוויכט צום אפאזיציע טענה אז מה לי ול.. הזאת.
שאלתיאל(און אריינצוקומען שוואך אלץ אטעאיסט ביי א דיבעיט איבער אמונה אין גאט, מיין איך, דארף מען קענען)
👍
(לגבי מיכי, ער איז אן אינטערסאנטע פיגור, לענ"ד, און עס עקזעסטירן קלוגערע מאמינים ווי ער, מיין איך)
שאלתיאל צקון לחש(לגבי מיכי, ער איז אן אינטערסאנטע פיגור, לענ"ד, און עס עקזעסטירן קלוגערע מאמינים ווי ער, מיין איך)
ווי למשל?
איך ווייס נישט ספעציפיש, כ'האב נאר אזא האנטש, און אדרבה איך וועל מיך פרייען צו הערן אז מיכי איז פאררעכנט אלץ די קלוגסטע..
צקון לחש שאלתיאל צקון לחש(לגבי מיכי, ער איז אן אינטערסאנטע פיגור, לענ"ד, און עס עקזעסטירן קלוגערע מאמינים ווי ער, מיין איך)
ווי למשל?
איך ווייס נישט ספעציפיש, כ'האב נאר אזא האנטש, און אדרבה איך וועל מיך פרייען צו הערן אז מיכי איז פאררעכנט אלץ די קלוגסטע..
איך ווייס נישט צו ''דער'' קלוגסטע אבער ס'איז זיכער אז ער איז זייער געלערנט און א אינטעלעקטואל + האט אסאך אינטעגריטי, נישט פארהאן אסאך אזעלכע מאמינים.
שאלתיאל צקון לחש שאלתיאל צקון לחש(לגבי מיכי, ער איז אן אינטערסאנטע פיגור, לענ"ד, און עס עקזעסטירן קלוגערע מאמינים ווי ער, מיין איך)
ווי למשל?
איך ווייס נישט ספעציפיש, כ'האב נאר אזא האנטש, און אדרבה איך וועל מיך פרייען צו הערן אז מיכי איז פאררעכנט אלץ די קלוגסטע..
איך ווייס נישט צו ''דער'' קלוגסטע אבער ס'איז זיכער אז ער איז זייער געלערנט און א אינטעלעקטואל + האט אסאך אינטעגריטי, נישט פארהאן אסאך אזעלכע מאמינים.
וואס יא, לדעתי האט ער ווייניג עמאציאנאלע אינטעליגענציע.
ער פארשטייט לכאו' בעסער צו א גוט שטיקל בשר ווי צו א שיינע סימפאניע אדער ארט בכלליות.. ער מאכט כסדר אוועק סאציאלע סייענסן וכדו'.
