ענטפערס אין אמונה

אבער גוגל איז טרייף

שמן למאור #

יאנקל בעל העגלה #

די ערשטע מאל וואס איך זעה די אשכול איז אפשר טאקע וועל איך דא קלארער ווערן, איך האב אים אפאר קשיות וואס שטערן מיר אז ס'לאזט מיר נישט זיין רוהיג אין אויב איינער האט תירוצים אדער ווייסט פון איינער וואס קען מיר אויסקלארן איין וועג צו די אנדערע ביטע לאז מיר וויסן

צווישן מיינע קשיות זענען...

א. פארוואס בין איך א איד?

ב. סדא נאך אפאר טויזנט רעליגיעס, וואס שרייען אז זיי פארמאגן די אמת, בין איך פונקט געבוירן ביי די אמתע?

ג. וויאזוי קען זיין אז סאיז נישט דא קיין איין סייענטיסט וואס האלט אז די וועלט איז אלט אינטער מיליאנען יאר?

ד. האלטן א מענטש פארקנעכטעט אנטקעגן זיין ווילן איז אומראליש! די תורה לאזט דאס.

ה. שניידן קעפ פון בעיביס אין פרויען איז אומראליש, די תורה האט געהייסן דאס טוען

כגיי זיין העפי צו הערן ענטפערס אין הלוואי גיי איך קלאר ווערן

א. ווייל ביסט געבוירן צו א אידישע מאמע.

ב. אידישקייט איז די איינציגסטע רעליגיע וואס קלעימט אז ס'האט זיך אנגעפאנגען מיט א גילוי אלוקים פארנט פון מיליאנען מענטשן. דאס איז אן אדווענטידזש וואס אידישקייט האט איבער סיי וועלכע אנדערע רעליגיע.

ג. ס'איז יא דא געציילטע, אלעמאל זענען דא סייענטיסטן וואס גייען קעגן די שטראם. אבער באמת קען מען האלטן סיי אז די תורה איז אמת, און אויך האלטן אז די וועלט איז מער ווי 6,000 יאר. ס'איז דא פארשידענע מהלכים, זיך נאר אביסל ארום אין די קאווע שטיבל אשכולות, מען האט שוין גאר אסאך אויסגעשמועסט דא.

ד. קודם כל, אפילו ס'איז טאקע אוממאראליש, אין יענע צייטן האט יעדער געהאט קנעכט און זיך אויפגעפירט גאר ברוטאל צו די קנעכט. די תורה איז כאטש געקומען און געמאכט געזעצן זיך אויפצופירן שיין צו זיי. זאת ועוד, וואס איז טייטש אז ס'איז אוממאראליש? אז די תורה זאגט אז מען מעג, דאן איז עס יא מאראליש. אן תורה און גאט זענען מיר דאך סתם צעלן וואס זענען דא ביי עקסידענט, און מאראל איז סתם א אויסגעטראכטע זאך וואס אונז מענטשן מיט געפילן האבן ערפינדן.

ה. שוין פארענטפערט מיט די פריערדיגע אות ד.

מיין ערשטע תגובה דא. שלום עליכם.

סתם נקודה למחשבה

שמן, בעצם האסטו גוט געענטפערט, אבער מיט אות ד האסטו מיר געמאכט טראכטן אביסל.

דהיינו, אז זינט מאראל איז א ראיה צו גאט, איז דאס אליין א קשיא, אז אויב דער מענטש,'ס נפש [-מאראל] פילט אז דאס איז נישט מאראליש, איז וואזוי קען זיין אז גאט [-שיצר את הנפש שלו] זאל זאגן עפעס וואס איז קעגן מאראל.
די אנדערע קשיא וואס באדערט פאר אסאך, אז די וואס טענה'ן אז זיי קענען נישט מיט פרויען, איז, הייסטעס אז זיי האבן נישט קיין פלאץ אין גאטס געזעצן? העמיר נישט מאריך זיין.

-
בעצם זעה איך נישט וויאזוי איינער זאל זיין א מאמין אן דעם אז ער זאל האבן אן הכרה אז סאיז דא א גאט, דאס איז עפעס וואס א מענטש דארף פיהלן דיפ דאון, אז סאיז נישט סתם אז מזעמיר עפעס צעלן ביי עקסידענט.
נאכדעים קען מען אנהייבן צו מאכן סענס אז די תורה איז די וועג וויאזוי גאט האט זיך באוויזן וכו' אין ממעג בלייבן מיט קשייות מזאגט דאך נאך פון די פריערדיגע 'א גאט וואס איך קען משיג זיין איז קיין גאט נישט'. עפעס אזוי.
נו שוין.

מנחם מנדל #

קען זיין עס איז א נארישע שאלה,
אויב לויט די סייענטיסטן שטייט שוין די בריה סאך לענגער ווי 6000 יאר, פארוואס ווייסט מען נישט פון קיין איין רעליגיע פאר 4000 יאר צירוק?

איך האב סאך א שטערקערע קשיא, פארוואס ווייסט מען נישט פון קיין איין קאמפיוטער פאר 4000 יאר צוריק? סעלפאונס ווייסן מיר אז ס'געוועהן ווייל מ'האט געזוכט און נישט געטראפן קיין טעלעפאון ווייערס מוז זיין אז זיי האבן גענוצט סעלפאונס.

הכנה: שלום עליכם. כ'ווייס שוין נישט ווען דו ביסט ערענסט און ווען דו מאכסט סתם אזוי א הכנה רבה של שלשול בכפליים 😂 (נישט פערזענדליך חלילה. פשוט לשון נופל ומתריז...)

ס'איז זיס, אבער מ'האלט דאך דא אינמיטן אן ערענסטע שמועס. כ'בין צו אנגעדרייט צו זיין אין די גיסטע פון לאכן.
מ'שמועסט דאך ברומו של עולם (העמק דבר איז א ערענסטע פארום)

הכנה דרבה #

מנחם מנדל #

קען זיין עס איז א נארישע שאלה,
אויב לויט די סייענטיסטן שטייט שוין די בריה סאך לענגער ווי 6000 יאר, פארוואס ווייסט מען נישט פון קיין איין רעליגיע פאר 4000 יאר צירוק?

איך האב סאך א שטערקערע קשיא, פארוואס ווייסט מען נישט פון קיין איין קאמפיוטער פאר 4000 יאר צוריק? סעלפאונס ווייסן מיר אז ס'געוועהן ווייל מ'האט געזוכט און נישט געטראפן קיין טעלעפאון ווייערס מוז זיין אז זיי האבן גענוצט סעלפאונס.

קרעדיט יארמער רב שליט"א

פעטער בייטשיקל #

שמן למאור #

יאנקל בעל העגלה #

די ערשטע מאל וואס איך זעה די אשכול איז אפשר טאקע וועל איך דא קלארער ווערן, איך האב אים אפאר קשיות וואס שטערן מיר אז ס'לאזט מיר נישט זיין רוהיג אין אויב איינער האט תירוצים אדער ווייסט פון איינער וואס קען מיר אויסקלארן איין וועג צו די אנדערע ביטע לאז מיר וויסן

צווישן מיינע קשיות זענען...

א. פארוואס בין איך א איד?

ב. סדא נאך אפאר טויזנט רעליגיעס, וואס שרייען אז זיי פארמאגן די אמת, בין איך פונקט געבוירן ביי די אמתע?

ג. וויאזוי קען זיין אז סאיז נישט דא קיין איין סייענטיסט וואס האלט אז די וועלט איז אלט אינטער מיליאנען יאר?

ד. האלטן א מענטש פארקנעכטעט אנטקעגן זיין ווילן איז אומראליש! די תורה לאזט דאס.

ה. שניידן קעפ פון בעיביס אין פרויען איז אומראליש, די תורה האט געהייסן דאס טוען

כגיי זיין העפי צו הערן ענטפערס אין הלוואי גיי איך קלאר ווערן

א. ווייל ביסט געבוירן צו א אידישע מאמע.

ב. אידישקייט איז די איינציגסטע רעליגיע וואס קלעימט אז ס'האט זיך אנגעפאנגען מיט א גילוי אלוקים פארנט פון מיליאנען מענטשן. דאס איז אן אדווענטידזש וואס אידישקייט האט איבער סיי וועלכע אנדערע רעליגיע.

ג. ס'איז יא דא געציילטע, אלעמאל זענען דא סייענטיסטן וואס גייען קעגן די שטראם. אבער באמת קען מען האלטן סיי אז די תורה איז אמת, און אויך האלטן אז די וועלט איז מער ווי 6,000 יאר. ס'איז דא פארשידענע מהלכים, זיך נאר אביסל ארום אין די קאווע שטיבל אשכולות, מען האט שוין גאר אסאך אויסגעשמועסט דא.

ד. קודם כל, אפילו ס'איז טאקע אוממאראליש, אין יענע צייטן האט יעדער געהאט קנעכט און זיך אויפגעפירט גאר ברוטאל צו די קנעכט. די תורה איז כאטש געקומען און געמאכט געזעצן זיך אויפצופירן שיין צו זיי. זאת ועוד, וואס איז טייטש אז ס'איז אוממאראליש? אז די תורה זאגט אז מען מעג, דאן איז עס יא מאראליש. אן תורה און גאט זענען מיר דאך סתם צעלן וואס זענען דא ביי עקסידענט, און מאראל איז סתם א אויסגעטראכטע זאך וואס אונז מענטשן מיט געפילן האבן ערפינדן.

ה. שוין פארענטפערט מיט די פריערדיגע אות ד.

מיין ערשטע תגובה דא. שלום עליכם.

סתם נקודה למחשבה

שמן, בעצם האסטו גוט געענטפערט, אבער מיט אות ד האסטו מיר געמאכט טראכטן אביסל.

דהיינו, אז זינט מאראל איז א ראיה צו גאט, איז דאס אליין א קשיא, אז אויב דער מענטש,'ס נפש [-מאראל] פילט אז דאס איז נישט מאראליש, איז וואזוי קען זיין אז גאט [-שיצר את הנפש שלו] זאל זאגן עפעס וואס איז קעגן מאראל.
די אנדערע קשיא וואס באדערט פאר אסאך, אז די וואס טענה'ן אז זיי קענען נישט מיט פרויען, איז, הייסטעס אז זיי האבן נישט קיין פלאץ אין גאטס געזעצן? העמיר נישט מאריך זיין.

-
בעצם זעה איך נישט וויאזוי איינער זאל זיין א מאמין אן דעם אז ער זאל האבן אן הכרה אז סאיז דא א גאט, דאס איז עפעס וואס א מענטש דארף פיהלן דיפ דאון, אז סאיז נישט סתם אז מזעמיר עפעס צעלן ביי עקסידענט.
נאכדעים קען מען אנהייבן צו מאכן סענס אז די תורה איז די וועג וויאזוי גאט האט זיך באוויזן וכו' אין ממעג בלייבן מיט קשייות מזאגט דאך נאך פון די פריערדיגע 'א גאט וואס איך קען משיג זיין איז קיין גאט נישט'. עפעס אזוי.
נו שוין.

אפשר פונקט פארקערט קודם גלייב אז די תורה איז אמת נאכדעם קענסטו גלייבן אין א גאט .

ווייל אן די תורה איז מאן יימר סאיז דא א גאט? אנע תורה פארוואס דארפסטו גלייבן אין א גאט? הא?

פעטער בייטשיקל #

שמן למאור #

יאנקל בעל העגלה #

די ערשטע מאל וואס איך זעה די אשכול איז אפשר טאקע וועל איך דא קלארער ווערן, איך האב אים אפאר קשיות וואס שטערן מיר אז ס'לאזט מיר נישט זיין רוהיג אין אויב איינער האט תירוצים אדער ווייסט פון איינער וואס קען מיר אויסקלארן איין וועג צו די אנדערע ביטע לאז מיר וויסן

צווישן מיינע קשיות זענען...

א. פארוואס בין איך א איד?

ב. סדא נאך אפאר טויזנט רעליגיעס, וואס שרייען אז זיי פארמאגן די אמת, בין איך פונקט געבוירן ביי די אמתע?

ג. וויאזוי קען זיין אז סאיז נישט דא קיין איין סייענטיסט וואס האלט אז די וועלט איז אלט אינטער מיליאנען יאר?

ד. האלטן א מענטש פארקנעכטעט אנטקעגן זיין ווילן איז אומראליש! די תורה לאזט דאס.

ה. שניידן קעפ פון בעיביס אין פרויען איז אומראליש, די תורה האט געהייסן דאס טוען

כגיי זיין העפי צו הערן ענטפערס אין הלוואי גיי איך קלאר ווערן

א. ווייל ביסט געבוירן צו א אידישע מאמע.

ב. אידישקייט איז די איינציגסטע רעליגיע וואס קלעימט אז ס'האט זיך אנגעפאנגען מיט א גילוי אלוקים פארנט פון מיליאנען מענטשן. דאס איז אן אדווענטידזש וואס אידישקייט האט איבער סיי וועלכע אנדערע רעליגיע.

ג. ס'איז יא דא געציילטע, אלעמאל זענען דא סייענטיסטן וואס גייען קעגן די שטראם. אבער באמת קען מען האלטן סיי אז די תורה איז אמת, און אויך האלטן אז די וועלט איז מער ווי 6,000 יאר. ס'איז דא פארשידענע מהלכים, זיך נאר אביסל ארום אין די קאווע שטיבל אשכולות, מען האט שוין גאר אסאך אויסגעשמועסט דא.

ד. קודם כל, אפילו ס'איז טאקע אוממאראליש, אין יענע צייטן האט יעדער געהאט קנעכט און זיך אויפגעפירט גאר ברוטאל צו די קנעכט. די תורה איז כאטש געקומען און געמאכט געזעצן זיך אויפצופירן שיין צו זיי. זאת ועוד, וואס איז טייטש אז ס'איז אוממאראליש? אז די תורה זאגט אז מען מעג, דאן איז עס יא מאראליש. אן תורה און גאט זענען מיר דאך סתם צעלן וואס זענען דא ביי עקסידענט, און מאראל איז סתם א אויסגעטראכטע זאך וואס אונז מענטשן מיט געפילן האבן ערפינדן.

ה. שוין פארענטפערט מיט די פריערדיגע אות ד.

מיין ערשטע תגובה דא. שלום עליכם.

סתם נקודה למחשבה

שמן, בעצם האסטו גוט געענטפערט, אבער מיט אות ד האסטו מיר געמאכט טראכטן אביסל.

דהיינו, אז זינט מאראל איז א ראיה צו גאט, איז דאס אליין א קשיא, אז אויב דער מענטש,'ס נפש [-מאראל] פילט אז דאס איז נישט מאראליש, איז וואזוי קען זיין אז גאט [-שיצר את הנפש שלו] זאל זאגן עפעס וואס איז קעגן מאראל.
די אנדערע קשיא וואס באדערט פאר אסאך, אז די וואס טענה'ן אז זיי קענען נישט מיט פרויען, איז, הייסטעס אז זיי האבן נישט קיין פלאץ אין גאטס געזעצן? העמיר נישט מאריך זיין.

-
בעצם זעה איך נישט וויאזוי איינער זאל זיין א מאמין אן דעם אז ער זאל האבן אן הכרה אז סאיז דא א גאט, דאס איז עפעס וואס א מענטש דארף פיהלן דיפ דאון, אז סאיז נישט סתם אז מזעמיר עפעס צעלן ביי עקסידענט.
נאכדעים קען מען אנהייבן צו מאכן סענס אז די תורה איז די וועג וויאזוי גאט האט זיך באוויזן וכו' אין ממעג בלייבן מיט קשייות מזאגט דאך נאך פון די פריערדיגע 'א גאט וואס איך קען משיג זיין איז קיין גאט נישט'. עפעס אזוי.
נו שוין.

פון וואו נעמסטו די הנחה אז מאראל איז א ראיה צו גאט? איך האב שוין געהערט געוויסע אפאלאגעטער ניצן די סברה פאר א ראיה אבער באמת איז עס גאר א שוואכע ראיה. מאראל איז געפילן, וויאזוי ניצט מען געפילן צו פראוון עפעס? די עוועלוציע פראצעדור האט געמאכט אז באשעפענישן זאלן קערן איינער פארן אנדערן ווייל אזוי האט מען די מערסטע סוקסעס פאר סערווייוועל, וויאזוי פראווט דאס גאט?

און די אזוי געריפנע ראיה ווערט טאקע מופרח ווען מען זעט אז גאט הייסט טון זאכן וואס זענען קעגן אט דעם אריינגעבאקענע געפיל פון מאראל.

גראדע האב איך נאר געזען קריסטליכע אפאלאגעטער ניצן די סברה פאר א ראיה, איך בין טאקע נייגעריג אויב אידישע אפאלאגעטער ניצן עס אויך. (איך רעד נישט פון די היינטיגע מחזירי בתשובה וואס ניצן אלעס פון די קריסטן, איך רעד פון אמאליגע ספרי חקירה. @מי אני יש כזה דבר?)

בנוגע דיין צווייטע פראגע. פינקט ווי מען פארשטייט סתם אזוי דעם געדאנק פון נסיונות, קען מען דאס אויך פארשטיין. פאר איינער געבט די באשעפער גרינגערע נסיונות, און פאר איינעם שווערערע. ס'איז דא אסאך פרומע געי'ס וואס מוטשענען זיך טאקע אין א סטרעיט רילעישנשיפ, אבער למעשה לעבן זיי אזוי, האבן קינדער, און שטעלן אויף שיינע משפחות. זייער עבודה איז צו טון די מצוה פינקט ווי מענטשן טוען אנדערע שווערע מצות... נישט יעדע מצוה איז גרינג...

ביסט גאר שטארק גערעכט מיט דיין אויספיר. כדי צו גלייבן מוז מען 'שפירן' אז ס'איז אמת. ראיות קען מען ברענגען אגאנצן טאג אויף ביידע צדדים און קיינמאל נישט פארטיג ווערן. נאך אלע מעשיות דארף מען נאכאלץ צוקומען צו דעם בעסטע ראיה פון אלעמען, "מען שפירט אז ס'איז דא עפעס העכערס" "מען שפירט גילוי אלוקית". אדער ווי די קריסטן ריפן עס "איך שפיר די האלי ספיריט" אדער ווי אטעאיסטן ריפן עס "הומען ביאינגס זענען זייער גאליבל און שפירן זאכן וואס זענען אבי איינרעדענישן".

שפילער #

פעטער בייטשיקל #

שמן למאור #

יאנקל בעל העגלה #

די ערשטע מאל וואס איך זעה די אשכול איז אפשר טאקע וועל איך דא קלארער ווערן, איך האב אים אפאר קשיות וואס שטערן מיר אז ס'לאזט מיר נישט זיין רוהיג אין אויב איינער האט תירוצים אדער ווייסט פון איינער וואס קען מיר אויסקלארן איין וועג צו די אנדערע ביטע לאז מיר וויסן

צווישן מיינע קשיות זענען...

א. פארוואס בין איך א איד?

ב. סדא נאך אפאר טויזנט רעליגיעס, וואס שרייען אז זיי פארמאגן די אמת, בין איך פונקט געבוירן ביי די אמתע?

ג. וויאזוי קען זיין אז סאיז נישט דא קיין איין סייענטיסט וואס האלט אז די וועלט איז אלט אינטער מיליאנען יאר?

ד. האלטן א מענטש פארקנעכטעט אנטקעגן זיין ווילן איז אומראליש! די תורה לאזט דאס.

ה. שניידן קעפ פון בעיביס אין פרויען איז אומראליש, די תורה האט געהייסן דאס טוען

כגיי זיין העפי צו הערן ענטפערס אין הלוואי גיי איך קלאר ווערן

א. ווייל ביסט געבוירן צו א אידישע מאמע.

ב. אידישקייט איז די איינציגסטע רעליגיע וואס קלעימט אז ס'האט זיך אנגעפאנגען מיט א גילוי אלוקים פארנט פון מיליאנען מענטשן. דאס איז אן אדווענטידזש וואס אידישקייט האט איבער סיי וועלכע אנדערע רעליגיע.

ג. ס'איז יא דא געציילטע, אלעמאל זענען דא סייענטיסטן וואס גייען קעגן די שטראם. אבער באמת קען מען האלטן סיי אז די תורה איז אמת, און אויך האלטן אז די וועלט איז מער ווי 6,000 יאר. ס'איז דא פארשידענע מהלכים, זיך נאר אביסל ארום אין די קאווע שטיבל אשכולות, מען האט שוין גאר אסאך אויסגעשמועסט דא.

ד. קודם כל, אפילו ס'איז טאקע אוממאראליש, אין יענע צייטן האט יעדער געהאט קנעכט און זיך אויפגעפירט גאר ברוטאל צו די קנעכט. די תורה איז כאטש געקומען און געמאכט געזעצן זיך אויפצופירן שיין צו זיי. זאת ועוד, וואס איז טייטש אז ס'איז אוממאראליש? אז די תורה זאגט אז מען מעג, דאן איז עס יא מאראליש. אן תורה און גאט זענען מיר דאך סתם צעלן וואס זענען דא ביי עקסידענט, און מאראל איז סתם א אויסגעטראכטע זאך וואס אונז מענטשן מיט געפילן האבן ערפינדן.

ה. שוין פארענטפערט מיט די פריערדיגע אות ד.

מיין ערשטע תגובה דא. שלום עליכם.

סתם נקודה למחשבה

שמן, בעצם האסטו גוט געענטפערט, אבער מיט אות ד האסטו מיר געמאכט טראכטן אביסל.

דהיינו, אז זינט מאראל איז א ראיה צו גאט, איז דאס אליין א קשיא, אז אויב דער מענטש,'ס נפש [-מאראל] פילט אז דאס איז נישט מאראליש, איז וואזוי קען זיין אז גאט [-שיצר את הנפש שלו] זאל זאגן עפעס וואס איז קעגן מאראל.
די אנדערע קשיא וואס באדערט פאר אסאך, אז די וואס טענה'ן אז זיי קענען נישט מיט פרויען, איז, הייסטעס אז זיי האבן נישט קיין פלאץ אין גאטס געזעצן? העמיר נישט מאריך זיין.

-
בעצם זעה איך נישט וויאזוי איינער זאל זיין א מאמין אן דעם אז ער זאל האבן אן הכרה אז סאיז דא א גאט, דאס איז עפעס וואס א מענטש דארף פיהלן דיפ דאון, אז סאיז נישט סתם אז מזעמיר עפעס צעלן ביי עקסידענט.
נאכדעים קען מען אנהייבן צו מאכן סענס אז די תורה איז די וועג וויאזוי גאט האט זיך באוויזן וכו' אין ממעג בלייבן מיט קשייות מזאגט דאך נאך פון די פריערדיגע 'א גאט וואס איך קען משיג זיין איז קיין גאט נישט'. עפעס אזוי.
נו שוין.

אפשר פונקט פארקערט קודם גלייב אז די תורה איז אמת נאכדעם קענסטו גלייבן אין א גאט .

ווייל אן די תורה איז מאן יימר סאיז דא א גאט? אנע תורה פארוואס דארפסטו גלייבן אין א גאט? הא?

די תורה איז נישט דא צו זאגן אז עס איז 'דא א גאט'. נאר אז 'אני ה' אלהיך'. סטייטש, איך בין דיין גאט אין דאס און דאס איז מיין רצון, די אידן האבן געוואסט פונעם גאט צו זאגן, נאר דער באשעפער האט זיך מגלה געווען כדי סזאל נתברר ווערן אמיתת התורה, זיי צו אנטפלעקן זיין רצון וויאזוי אים צו דינען. דאס איז דער ויאמינו בה' 'ובמשה עבדו'.

שמן למאור #

פעטער בייטשיקל #

שמן למאור #

יאנקל בעל העגלה #

די ערשטע מאל וואס איך זעה די אשכול איז אפשר טאקע וועל איך דא קלארער ווערן, איך האב אים אפאר קשיות וואס שטערן מיר אז ס'לאזט מיר נישט זיין רוהיג אין אויב איינער האט תירוצים אדער ווייסט פון איינער וואס קען מיר אויסקלארן איין וועג צו די אנדערע ביטע לאז מיר וויסן

צווישן מיינע קשיות זענען...

א. פארוואס בין איך א איד?

ב. סדא נאך אפאר טויזנט רעליגיעס, וואס שרייען אז זיי פארמאגן די אמת, בין איך פונקט געבוירן ביי די אמתע?

ג. וויאזוי קען זיין אז סאיז נישט דא קיין איין סייענטיסט וואס האלט אז די וועלט איז אלט אינטער מיליאנען יאר?

ד. האלטן א מענטש פארקנעכטעט אנטקעגן זיין ווילן איז אומראליש! די תורה לאזט דאס.

ה. שניידן קעפ פון בעיביס אין פרויען איז אומראליש, די תורה האט געהייסן דאס טוען

כגיי זיין העפי צו הערן ענטפערס אין הלוואי גיי איך קלאר ווערן

א. ווייל ביסט געבוירן צו א אידישע מאמע.

ב. אידישקייט איז די איינציגסטע רעליגיע וואס קלעימט אז ס'האט זיך אנגעפאנגען מיט א גילוי אלוקים פארנט פון מיליאנען מענטשן. דאס איז אן אדווענטידזש וואס אידישקייט האט איבער סיי וועלכע אנדערע רעליגיע.

ג. ס'איז יא דא געציילטע, אלעמאל זענען דא סייענטיסטן וואס גייען קעגן די שטראם. אבער באמת קען מען האלטן סיי אז די תורה איז אמת, און אויך האלטן אז די וועלט איז מער ווי 6,000 יאר. ס'איז דא פארשידענע מהלכים, זיך נאר אביסל ארום אין די קאווע שטיבל אשכולות, מען האט שוין גאר אסאך אויסגעשמועסט דא.

ד. קודם כל, אפילו ס'איז טאקע אוממאראליש, אין יענע צייטן האט יעדער געהאט קנעכט און זיך אויפגעפירט גאר ברוטאל צו די קנעכט. די תורה איז כאטש געקומען און געמאכט געזעצן זיך אויפצופירן שיין צו זיי. זאת ועוד, וואס איז טייטש אז ס'איז אוממאראליש? אז די תורה זאגט אז מען מעג, דאן איז עס יא מאראליש. אן תורה און גאט זענען מיר דאך סתם צעלן וואס זענען דא ביי עקסידענט, און מאראל איז סתם א אויסגעטראכטע זאך וואס אונז מענטשן מיט געפילן האבן ערפינדן.

ה. שוין פארענטפערט מיט די פריערדיגע אות ד.

מיין ערשטע תגובה דא. שלום עליכם.

סתם נקודה למחשבה

שמן, בעצם האסטו גוט געענטפערט, אבער מיט אות ד האסטו מיר געמאכט טראכטן אביסל.

דהיינו, אז זינט מאראל איז א ראיה צו גאט, איז דאס אליין א קשיא, אז אויב דער מענטש,'ס נפש [-מאראל] פילט אז דאס איז נישט מאראליש, איז וואזוי קען זיין אז גאט [-שיצר את הנפש שלו] זאל זאגן עפעס וואס איז קעגן מאראל.
די אנדערע קשיא וואס באדערט פאר אסאך, אז די וואס טענה'ן אז זיי קענען נישט מיט פרויען, איז, הייסטעס אז זיי האבן נישט קיין פלאץ אין גאטס געזעצן? העמיר נישט מאריך זיין.

-
בעצם זעה איך נישט וויאזוי איינער זאל זיין א מאמין אן דעם אז ער זאל האבן אן הכרה אז סאיז דא א גאט, דאס איז עפעס וואס א מענטש דארף פיהלן דיפ דאון, אז סאיז נישט סתם אז מזעמיר עפעס צעלן ביי עקסידענט.
נאכדעים קען מען אנהייבן צו מאכן סענס אז די תורה איז די וועג וויאזוי גאט האט זיך באוויזן וכו' אין ממעג בלייבן מיט קשייות מזאגט דאך נאך פון די פריערדיגע 'א גאט וואס איך קען משיג זיין איז קיין גאט נישט'. עפעס אזוי.
נו שוין.

פון וואו נעמסטו די הנחה אז מאראל איז א ראיה צו גאט? איך האב שוין געהערט געוויסע אפאלאגעטער ניצן די סברה פאר א ראיה אבער באמת איז עס גאר א שוואכע ראיה. מאראל איז געפילן, וויאזוי ניצט מען געפילן צו פראוון עפעס? די עוועלוציע פראצעדור האט געמאכט אז באשעפענישן זאלן קערן איינער פארן אנדערן ווייל אזוי האט מען די מערסטע סוקסעס פאר סערווייוועל, וויאזוי פראווט דאס גאט?

און די אזוי געריפנע ראיה ווערט טאקע מופרח ווען מען זעט אז גאט הייסט טון זאכן וואס זענען קעגן אט דעם אריינגעבאקענע געפיל פון מאראל.

גראדע האב איך נאר געזען קריסטליכע אפאלאגעטער ניצן די סברה פאר א ראיה, איך בין טאקע נייגעריג אויב אידישע אפאלאגעטער ניצן עס אויך. (איך רעד נישט פון די היינטיגע מחזירי בתשובה וואס ניצן אלעס פון די קריסטן, איך רעד פון אמאליגע ספרי חקירה. @מי אני יש כזה דבר?)

בנוגע דיין צווייטע פראגע. פינקט ווי מען פארשטייט סתם אזוי דעם געדאנק פון נסיונות, קען מען דאס אויך פארשטיין. פאר איינער געבט די באשעפער גרינגערע נסיונות, און פאר איינעם שווערערע. ס'איז דא אסאך פרומע געי'ס וואס מוטשענען זיך טאקע אין א סטרעיט רילעישנשיפ, אבער למעשה לעבן זיי אזוי, האבן קינדער, און שטעלן אויף שיינע משפחות. זייער עבודה איז צו טון די מצוה פינקט ווי מענטשן טוען אנדערע שווערע מצות... נישט יעדע מצוה איז גרינג...

ביסט גאר שטארק גערעכט מיט דיין אויספיר. כדי צו גלייבן מוז מען 'שפירן' אז ס'איז אמת. ראיות קען מען ברענגען אגאנצן טאג אויף ביידע צדדים און קיינמאל נישט פארטיג ווערן. נאך אלע מעשיות דארף מען נאכאלץ צוקומען צו דעם בעסטע ראיה פון אלעמען, "מען שפירט אז ס'איז דא עפעס העכערס" "מען שפירט גילוי אלוקית". אדער ווי די קריסטן ריפן עס "איך שפיר די האלי ספיריט" אדער ווי אטעאיסטן ריפן עס "הומען ביאינגס זענען זייער גאליבל און שפירן זאכן וואס זענען אבי איינרעדענישן".

איך זאג נישט אז דאס איז א ראיה. איך האב נאר פארשטאנען אז דאס ליגט און דיינע ווערטער סוף אות ד. איי געס אז טעיתי.

שמן למאור #

די אזוי געריפנע ראיה ווערט טאקע מופרח ווען מען זעט אז גאט הייסט טון זאכן וואס זענען קעגן אט דעם אריינגעבאקענע געפיל פון מאראל.

גראדע האב איך נאר געזען קריסטליכע אפאלאגעטער ניצן די סברה פאר א ראיה, איך בין טאקע נייגעריג אויב אידישע אפאלאגעטער ניצן עס אויך. (איך רעד נישט פון די היינטיגע מחזירי בתשובה וואס ניצן אלעס פון די קריסטן, איך רעד פון אמאליגע ספרי חקירה. @מי אני יש כזה דבר?)

נישט וואס איך ווייס. די ערשטע דאס צו (כמו) נוצן איז געווען טאמאס אקינאס.

אגב, די ארגומענט פון מאראליטעט איז אביסל מער אבסטראקט, וממילא ווערט עס נישט דייקא אפגעפרעגט פון אומאראלישע ציוויים. מיינענדיג, די (אנגעבליכע) ראיה ארבעט אז טאמער נעמט מען אָן ‏מאראלישע ריעליזם, והיינו אז עס זענען דא אבּיעקטיווע און אנטאלאגישע עכטע סטאנדארטן פון התנהגות וואס זענען אומאפהענגיג בהסכמתן של בני אדם (וואס לדוגמא איז נישט ברור אז דער רמב״ם האט געהאלטן אזוי), יהיו מה שיהיו, דאן מוז (לכאורה) זיין א ג-ט ומחוקק וואס איז די גרונט פאר אט די אביעקטיווע מאראלישע פאקטן. והשתא דאתית להכי קען מען גרינגער גיין מיט א דיוויין קאמענד טעאריע שיטה, וועלכעס האלט אז דאס וואס מאכט עפעס ״מאראליש/ריכטיג״ איז נישט מער ווי דעם אז דאס איז ״‏רצון ה׳״, וממילא הפה שאסר הוא הפה שהתיר.

אין אנדערע ווערטער, די ארגומענט, אפילו טאמער נעמט מען עס שוין יא אָן, זאגט בעצם גארנישט לגבי דאס עצם מאראלישקייט און/אדער דאס אַמניבּענעוואלענס וטובו פון ג-ט בכלל. (פון וואו טעאלאגן/פילוסופים ווילן אויפווייזן ג-ט׳ס אַמניבּענעוואלענס וטובו, איז פון א הוכחה צו זיין זיין מוכרח/מחוייב המציאות; גארנישט מיט די ארגומענט פון מאראליטעט.) ווי אויך זאגט עס בעצם גארנישט לגבי דעם אז ער, זייענדיג אט די גרונט ומחוקק פאר די אביעקטיווע פאקטן, קען זיי נישט טוישן און גיין דערקעגן, און אז די מאראלישע ״פאקטן״ וואלטן נישט געקענט זיין אנדערש. עס טענה׳ט נאר לגבי דאס עקזיסטענץ פון א מחוקק עם ״רצונות״, יהיו מה שיהיו. גארנישט מער. ווי הרב דר. מיכאל אברהם, וועלכער איז טאקע א דוגל פון דעם ארגומענט, טערמינט דאס: אַן ״אֵל רָזָה״.

כמובן, ווערט די ארגומענט טאקע אפגעפרעגט טאמער האלט מען אז, איה״נ, עס זענען טאקע נישטא קיינע ״עכטע״ אבּיעקטיווע מאראלישע פאקטן וואס זענען אומאפהענגיג ‏מהסכמתן של בני אדם. זיי זענען נישט מער ווי עמאטיוויסט פיהלינגס וכדומה התלויים אך ורק בהסכמתן של בני אדם. (וכמובן, אזוי ווי אלעס אין פילאזאפיע, קען מען אויף די פאזיציע אויך פרעגן קושיות און שוועריקייטן. לדוגמא, ווי בּערטראנד ראָסעל האט ‏געזאגט, איז עס שווער צו זאגן אז די איסור פון מארדן וכדומה איז נאר מכח ״טעיסט״. עס מאכט שווער דאס גאנצע ענין פון דעבאטע איבער מאראלן און וואס איז ריכטיג. אגב, פון אַן עוואלוציאנערישע פּערספּעקטיוו איז יתכן אז סייקאפּעטי איז אפירגעקומען ווייל דאס איז נוצליך פאר'ן פּסיכאפּאט ווען עס זענען דא גענוג נארמאלע מענטשן פון וועמען ער קען עדווענטעדזש נעמען. וממילא פונקט אזוי ווי אַן עווערשאן צו רציחה איז אפירגעקומען עוואלוציאנעריש וויבאלד עס איז געווען נוצליך אבער עס זאגט גארנישט לגבי דאס עצם ווערד דערפון, כן הוא בסייקאפּעטי. עס איז פשוט וועלכעס איז מער פארשפרייט.)

ואגב, לגבי די עצם תגובה ושאלות של @אנאנים בעל העגלה וואס ווערט דא ציטירט:
‏

יאנקל בעל העגלה #

די ערשטע מאל וואס איך זעה די אשכול איז אפשר טאקע וועל איך דא קלארער ווערן, איך האב אים אפאר קשיות וואס שטערן מיר אז ס'לאזט מיר נישט זיין רוהיג אין אויב איינער האט תירוצים אדער ווייסט פון איינער וואס קען מיר אויסקלארן איין וועג צו די אנדערע ביטע לאז מיר וויסן.

צווישן מיינע קשיות זענען...

פארוואס בין איך א איד?

ס׳דא נאך אפאר טויזנט רעליגיעס, וואס שרייען אז זיי פארמאגן די אמת, בין איך פונקט געבוירן ביי די אמת׳ע?

וויאזוי קען זיין אז סאיז נישט דא קיין איין סייענטיסט וואס האלט אז די וועלט איז אלט אונטער מיליאנען יאר?

האלטן א מענטש פארקנעכטעט אנטקעגן זיין ווילן איז אומראליש! די תורה לאזט דאס.

שניידן קעפ פון בעיביס אין פרויען איז אומראליש, די תורה האט געהייסן דאס טוען

כגיי זיין העפי צו הערן ענטפערס אין הלוואי גיי איך קלאר ווערן

די ערשטע צוויי קשיות ווערן ארומגערעדט בתוך מיין אשכול. (אין גאר קורצן, עס זענען דא צוויי באזונדערע שאלות אין דעם: דאס ערשטע איז, ״פארוואס גלייב איך אין ג-ט?״ במחשבה וכו׳. און דאס צווייטע איז ״פארוואס היט איך תומו״צ?״ במעשה. איינס איז ל״ד געבינדן אינעם צווייטן.)

די דריטע דא ובעוד מקומות. (אין גאר קורצן, די שאלה פון גיל העולם וכו׳, דארף נישט עכט האבן קיין שייכות מיט רעליגיע - עס דארף נישט דוקא האבן א שייכות מיט קיין איינע פון די צוויי פריערדיגע סארט שאלות; מחשבה ומעשה.)

די לעצטע צוויי דא און אין יענעם אשכול בכלליות.

מי אני #

שמן למאור #

די אזוי געריפנע ראיה ווערט טאקע מופרח ווען מען זעט אז גאט הייסט טון זאכן וואס זענען קעגן אט דעם אריינגעבאקענע געפיל פון מאראל.

גראדע האב איך נאר געזען קריסטליכע אפאלאגעטער ניצן די סברה פאר א ראיה, איך בין טאקע נייגעריג אויב אידישע אפאלאגעטער ניצן עס אויך. (איך רעד נישט פון די היינטיגע מחזירי בתשובה וואס ניצן אלעס פון די קריסטן, איך רעד פון אמאליגע ספרי חקירה. @מי אני יש כזה דבר?)

נישט וואס איך ווייס. די ערשטע דאס צו (כמו) נוצן איז געווען טאמאס אקינאס.

אגב, די ארגומענט פון מאראליטעט איז אביסל מער אבסטראקט, וממילא ווערט עס נישט דייקא אפגעפרעגט פון אומאראלישע ציוויים. מיינענדיג, די (אנגעבליכע) ראיה ארבעט אז טאמער נעמט מען אָן ‏מאראלישע ריעליזם, והיינו אז עס זענען דא אבּיעקטיווע און אנטאלאגישע עכטע סטאנדארטן פון התנהגות וואס זענען אומאפהענגיג בהסכמתן של בני אדם (וואס לדוגמא איז נישט ברור אז דער רמב״ם האט געהאלטן אזוי), יהיו מה שיהיו, דאן מוז (לכאורה) זיין א ג-ט ומחוקק וואס איז די גרונט פאר אט די אביעקטיווע מאראלישע פאקטן. והשתא דאתית להכי קען מען גרינגער גיין מיט א דיוויין קאמענד טעאריע שיטה, וועלכעס האלט אז דאס וואס מאכט עפעס ״מאראליש/ריכטיג״ איז נישט מער ווי דעם אז דאס איז ״‏רצון ה׳״, וממילא הפה שאסר הוא הפה שהתיר.

ס'ווערט יא מופרח, ווייל אויב דיין גאנצע ראיה איז געבויעט אויף א פילינג פון מאראלישקייט, דהיינו אז די פילינג פילט זיך אזוי אמת אז עס מוז זיין אז עס קומט פון גאט. דאן אויב קומט גאט און זאגט קעגן דעם פילינג, דאן איז פשט אז די גאנצע פילינג איז פאלטש און מען קען נישט בויען אויף דעם מעיקרא.

שמן למאור #

ס'ווערט יא מופרח, ווייל אויב דיין גאנצע ראיה איז געבויעט אויף א פילינג פון מאראלישקייט, דהיינו אז די פילינג פילט זיך אזוי אמת אז עס מוז זיין אז עס קומט פון גאט. דאן אויב קומט גאט און זאגט קעגן דעם פילינג, דאן איז פשט אז די גאנצע פילינג איז פאלטש און מען קען נישט בויען אויף דעם מעיקרא.

די ארגומענט איז אז מ'האלט אז די פיהלינג פון מאראלישקייט איז באגרונדעט אין עפעס ממשות'דיג. און אט די ממשות איז "ג-ט". דאס מיינט אבער נישט אז "מאראל = ג-ט" (וואס אין אזא פאל איז עס טאקע א פירכא ווען עפעס פון דעם מושג פון "ג-ט" איז דערקעגן). נאר איידער אז "מאראל" איז באגרונדעט אין "ג-ט" וואס איז מחוצה לה למאראל. אין אנדערע ווערטער, די ארגומענט איז אז ג-ט באגרונדעט מאראל, אבער נישט פארקערט. לאגיש גערעדט:
מאראל ← ג-ט
וואס מיינט אז אויב איז דא מאראל (אין א ממשות'דיגן זין וואס דארף א באגרינדונג), דאן איז דא ג-ט (וואס באגרונד דאס)

אבער דאס מיינט נישט אז איר קאנווערס איז אמת:
ג-ט ← מאראל
אז אויב איז דא ג-ט, איז דאן בהכרח דא מאראל.

אין קורצן, די ארגומענט זאגט נאר אז עס א קאנטינדזשענט "גראַדע": גראַדע זעהן מיר אז מאראל האט א באגרינדונג (עכ"פ אויב האלט מען אזוי), און די באגרינדונג איז דאן ג-ט. אבער דאס זאגט נישט אז ג-ט איז א גוטער אדער מאראליש. עס זאגט נאר אז "גראדע" באגרונדעט ער (די אלגעמיינע פיהלינג) און מאראל בכלליות (ווייל דאס איז די איינציגסטע זאך וואס קען דאס באגרונדען; עכ"פ לויט די ארגומענט). אבער עס זאגט נישט אז ער איז אפהענגיג אדער געבינדן דערין, און אז ער קען דאס נישט טוישן (און די פיהלינג דערפון) ווען אימער ער וויל און מאכן יוצאי מן הכלל וכדומה. (און אט דאס איז דאך דיוויין קאמענד טעאריע.)

ס'האט קלאנגען פון די מבוכה של הפילוסופים בימי הביניים, צי א מלך קען גיין קעגן די געזעצן וואס ער אליין פארמולירט. און דאס ווערט נאך שטערקער ווען עס איז די רעדע פונעם יוצר פונעם גאנצן סיסטעם ופּראגראם וכל מה שבה בכלל.

יעצט, ווי איך האב געזאגט, אויב איז טאקע נישטא קיין באגרינדונג פאר מאראל, דאן הייבט זיך די ארגומענט טאקע נישט אָן. די שאלה איז צי דאס אז ג-ט באפעהלט אימאראל ווייזט דייקא אז מאראל בכלליות האט נישט קיין גרונט? לענ"ד איז דאס א נאַן-סעקוויטור.

איינע פון די שטארקע הרגשים וואס איך פיל אז אונז זענען אן אויסדערוועלט פאלק, און אז יש מנהיג לבירה, איז די פאקט אז אזויפיל גוים זענען פארנומען מיט די אידן, ספעציעל נאך שמחת תורה דהאי שעתי, די שנאה וואס כמעט אלע פעלקער האבן קעגן די איד וואס רוב פון זיי האבן זיי קיינמאל נישט באגעגענט, שרייט ארויס פון זיך אז עפעס ספעציעל קומט דא פאר, און אז אידן זענען נישט נאך סתם א פאלק.



אוודאי לאגיש קען מען אלעס פארענטפערן, אבער לדעתי איז דאס די בעסטע תירוץ, און פערזענליך מיינט עס מער פון אלעס פאר מיר.

מי אני #

שמן למאור #

ס'ווערט יא מופרח, ווייל אויב דיין גאנצע ראיה איז געבויעט אויף א פילינג פון מאראלישקייט, דהיינו אז די פילינג פילט זיך אזוי אמת אז עס מוז זיין אז עס קומט פון גאט. דאן אויב קומט גאט און זאגט קעגן דעם פילינג, דאן איז פשט אז די גאנצע פילינג איז פאלטש און מען קען נישט בויען אויף דעם מעיקרא.

די ארגומענט איז אז מ'האלט אז די פיהלינג פון מאראלישקייט איז באגרונדעט אין עפעס ממשות'דיג. און אט די ממשות איז "ג-ט". דאס מיינט אבער נישט אז "מאראל = ג-ט" (וואס אין אזא פאל איז עס טאקע א פירכא ווען עפעס פון דעם מושג פון "ג-ט" איז דערקעגן). נאר איידער אז "מאראל" איז באגרונדעט אין "ג-ט" וואס איז מחוצה לה למאראל. אין אנדערע ווערטער, די ארגומענט איז אז ג-ט באגרונדעט מאראל, אבער נישט פארקערט. לאגיש גערעדט:
מאראל ← ג-ט
וואס מיינט אז אויב איז דא מאראל (אין א ממשות'דיגן זין וואס דארף א באגרינדונג), דאן איז דא ג-ט (וואס באגרונד דאס)

אבער דאס מיינט נישט אז איר קאנווערס איז אמת:
ג-ט ← מאראל
אז אויב איז דא ג-ט, איז דאן בהכרח דא מאראל.

אין קורצן, די ארגומענט זאגט נאר אז עס א קאנטינדזשענט "גראַדע": גראַדע זעהן מיר אז מאראל האט א באגרינדונג (עכ"פ אויב האלט מען אזוי), און די באגרינדונג איז דאן ג-ט. אבער דאס זאגט נישט אז ג-ט איז א גוטער אדער מאראליש. עס זאגט נאר אז "גראדע" באגרונדעט ער (די אלגעמיינע פיהלינג) און מאראל בכלליות (ווייל דאס איז די איינציגסטע זאך וואס קען דאס באגרונדען; עכ"פ לויט די ארגומענט). אבער עס זאגט נישט אז ער איז אפהענגיג אדער געבינדן דערין, און אז ער קען דאס נישט טוישן (און די פיהלינג דערפון) ווען אימער ער וויל און מאכן יוצאי מן הכלל וכדומה. (און אט דאס איז דאך דיוויין קאמענד טעאריע.)

ס'האט קלאנגען פון די מבוכה של הפילוסופים בימי הביניים, צי א מלך קען גיין קעגן די געזעצן וואס ער אליין פארמולירט. און דאס ווערט נאך שטערקער ווען עס איז די רעדע פונעם יוצר פונעם גאנצן סיסטעם ופּראגראם וכל מה שבה בכלל.

יעצט, ווי איך האב געזאגט, אויב איז טאקע נישטא קיין באגרינדונג פאר מאראל, דאן הייבט זיך די ארגומענט טאקע נישט אָן. די שאלה איז צי דאס אז ג-ט באפעהלט אימאראל ווייזט דייקא אז מאראל בכלליות האט נישט קיין גרונט? לענ"ד איז דאס א נאַן-סעקוויטור.

די ארגומענט אז מאראל איז באגרינדעט אין עפעס, איז בלויז באזירט אויף א פילינג. (און טאקע וועגן דעם איז די ארגומענט גאר שוואך אין די ערשטע פלאץ). די ארגומענט זאגט אז פילינג איז אזוי שטארק אז מען קען דערויף בויען אז ס'איז באגרינדעט אין עפעס, און אז די עפעס איז גאט.

די רגע אבער מען נעמט אוועק די פרעמיס אז פילינגס איז שטארק און מען קען דערויף בויען, פאלט דאך אוועק די גאנצע ארגומענט. און דאס געשעט ווען גאט הייסט טון עפעס וואס איז קעגן אונזער פילינג פון מאראל. דאס ווייזט קלאר אז אונזער פילינג איז נישט שטארק, און קען זיין א טעות.

ווי איך פארשטיי איז די ארגומענט געבויט אויף אינטואישאן (לאפוקי פשוט'ע פילינגס - פרעג מיכאל אברהם די חילוק פון די צוויי..) און אויב דיסמיסד מען דאס בלייבט מען מיט גארנישט חוץ א בינטל סקעפטיציזם (-וואס איז בדרך כלל נישט קאנסיסטענט מיט אונזער וועג פון טראכטן אין סיי וועלכע אנדערע תחום).

וואס איז טאקע די חילוק? סתם נאכבעבלען עפעס וואס מען פארשטייט נישט פון מיכאל אברהם האט דאך נישט קיין פשט.

קדושה איז אַ רעאַליסטישע זאַך, איר וועט קענען זען מיט דיין חוש דעם חילוק צווישן די נאַש פון אַ איונגערמאן אעובד ה', און פאַרגלייַכן עס צו איינער פון די לעפּיש גאַס וואס טוט וואָס זיין האַרץ גלוסט.

אבער וואָס, די סתירות צווישן וויסנשאַפֿט און וואָס שטייט אין דער תורה זענען שווער.

און בדרך אפשר: אונזערע הייליגע אבות מאברהם ביז משה רבינו האבן נישט געקענט פארטראגן די עבודה זרה פון תרח און טומאות מצרים און זייער אינטואיציע האט געצויגן א געטליכע תורה וואס איז געאייגנט פאר די וואס ווילן ווייטער ממשיך זייער וועג.

https://kaveshtiebel.com/viewtopic.php?p=532112&hilit=%D7%90%D7%9E%D7%95%D7%A0%D7%94+%D7%98%D7%94%D7%95%D7%A8%D7%94#p532112

וחי בהם #

קדושה איז אַ רעאַליסטישע זאַך, איר וועט קענען זען מיט דיין חוש דעם חילוק צווישן די נאַש פון אַ איונגערמאן אעובד ה', און פאַרגלייַכן עס צו איינער פון די לעפּיש גאַס וואס טוט וואָס זיין האַרץ גלוסט.

אבער וואָס, די סתירות צווישן וויסנשאַפֿט און וואָס שטייט אין דער תורה זענען שווער.

און בדרך אפשר: אונזערע הייליגע אבות מאברהם ביז משה רבינו האבן נישט געקענט פארטראגן די עבודה זרה פון תרח און טומאות מצרים און זייער אינטואיציע האט געצויגן א געטליכע תורה וואס איז געאייגנט פאר די וואס ווילן ווייטער ממשיך זייער וועג.

https://kaveshtiebel.com/viewtopic.php?p=532112&hilit=%D7%90%D7%9E%D7%95%D7%A0%D7%94+%D7%98%D7%94%D7%95%D7%A8%D7%94#p532112

אה, איך זיך שוין לאנג א דעפעניציע פאר די ווארט קדושה. אפילו רש"י האט זיך געמוטשעט מיט דעם און געמוזט אויפקומען מיט א מהלך אז דאס מיינט זיך פורש זיין.

יעצט האט מען א קלארע דעפעניציע, קדושה מיינט א אינגערמאן וואס גייט מיט א גרויסע קאפל, צופלויגענע פיאות, שמיציגע ציצית, און פארפלעקטע רעקל. טומאה מיינט א קליינע קאפל, דזשעלי פיאות, איינגעצויגענע הויזן, און ציצית אינטערן העמד.

‏

שמן למאור #

די ארגומענט אז מאראל איז באגרינדעט אין עפעס, איז בלויז באזירט אויף א פילינג. (און טאקע וועגן דעם איז די ארגומענט גאר שוואך אין די ערשטע פלאץ). די ארגומענט זאגט אז פילינג איז אזוי שטארק אז מען קען דערויף בויען אז ס'איז באגרינדעט אין עפעס, און אז די עפעס איז גאט.

די רגע אבער מען נעמט אוועק די פרעמיס אז פילינגס איז שטארק און מען קען דערויף בויען, פאלט דאך אוועק די גאנצע ארגומענט. און דאס געשעט ווען גאט הייסט טון עפעס וואס איז קעגן אונזער פילינג פון מאראל. דאס ווייזט קלאר אז אונזער פילינג איז נישט שטארק, און קען זיין א טעות.

צו צונעמען די ארגומענט דיינער ארבעט עס דורכ'ן טענה'ן אז עס ליגט דא עפעס וואס מ'רופט א הידען פּרעמיס. מיינענדיג, אז די לאגישע געבוי (אָנע סימבאלן) פונעם ארגומענט פון מאראליטעט איז בערך:

1). מאראל איז אביעקטיווע "עכטע" פאקטן וואס עקזיסטירן, וועלכע זענען מחייב דעם מענטש

2). "ג-ט" איז די מערסטע-מסתבר'דיגע (צי גאר, איינציגסטע) זאך וואס קען באגרונדן אט די פאקטן דערפאר

∵ הענס,

3). ג-ט עקזיסטירט

יעצט, דו טענה'סט אז הנחה 1 האט אליינס צוויי באהאלטענע עפיסטעמאלאגישע הנחות: איינס אז דאס איז נאר מכח געפיהל, און צוויי אז מ'קען טראסטן די געפיהל. (הנחה 2 האט אויך א באהאלטענע הנחה: אז עס פעהלט אויס א באגרונדער פאר פאקטן שיחייבו. אבער נישט אויף די הנחה טוהסטו דיך דא דינגן.) קעגן די צוויי באהאלטענע הנחות, בויסטו א רידאָקטיִאוֺ עד אבּסורדום פירכא קעגן הנחה 1 כזה:

1). אויב ביי א גרונט פון דבר מה, זענען דא ממנה יוצאי מן הכלל צו אט דעם דבר מה, דאן קען איך נאר זיכער זיין און טראסטן אז דאס איז די גרונט דערפאר טאמער איז דאס אז איך ווייס אז דאס איז די גרונט דערפאר נישט באזירט נאר אויף א געפיהל

2). מאראל איז ״עכט״ (און א ריעליסט סענס) און האט אַן אביעקטיווע גרונט

3). דאס אז אונז ווייסן אז מאראל איז ״עכט״ (און א ריעליסט סענס) און האט אַן אבּיעקטיווע גרונט איז נאר מכח געפיהל

4). ג-ט איז די גרונט פאר מאראל {כנ״ל עפ״י הנחה 2 פונעם ארגומענט פון מאראליטעט}

5). ג-ט באפעהלט אויך אימאראלישע זאכן

∵ הענס,

6). אונז קענען נישט זיין זיכער אז מאראל איז ״עכט״ (און א ריעליסט סענס) און האט בכלל א גרונט

‏דאס דערמאנט אביסל פונעם קאַרטיזשיען סירקעל.

ווי מ׳קען זעהן פארלאזט זיך דיין פירכא סיי אויף דעם אז די פאזיציעס לגבי געפיהל זענען טאקע צוויי באהאלטענע פּרעמיסעס בתוך הנחה 1 פונעם ארגומענט. און סיי אויף הנחות 1 און 3 (וועלכע הנחה 3 איז טאקע איינע פון די פריערדיגע באהאלטענע פּרעמיסעס) פון דיין רידאָקטיִאוֺ עד אבּסורדום ארגומענט. אויף די הנחות אליינס קען מען זיך לכאורה דינגען. אויב אבער מ׳נעמט זיי יא אָן, איז טאקע דיין פירכא וואַליד - עס פאַלוֺיט טאקע יא אז אויב ג-ט באפעהלט עפעס אימאראליש, דאן האט מאראל נישט קיין גרונט (עכ״פ אונז קענען נישט מאכן אזא טענה אז מאראל האט אַן אביעקטיווע גרונט, מכח א פעהלער אין אונזער עפּיסטאמאלאגיע פון דאס וויסן בכלל).

פעטער בייטשיקל #

דהיינו, אז זינט מאראל איז א ראיה צו גאט, איז דאס אליין א קשיא, אז אויב דער מענטש,'ס נפש [-מאראל] פילט אז דאס איז נישט מאראליש, איז וואזוי קען זיין אז גאט [-שיצר את הנפש שלו] זאל זאגן עפעס וואס איז קעגן מאראל.

ג-ט איז דער באשעפער וואס האט באשאפען דאס נפש טאקע אבער אויך דער מושג פון ׳מאראל׳ האט ער קריעטעד. ער אליין איז שלא בערך כלל וכלל פון די גאנצע בריאה וכו׳

און בכלל דער געפיל פון מאראל קומט מצד דעם נפש הבהמי משא״כ אויב א מענטש איז זוכה צו פילן זיין נפש אלוקית דאן פילט ער און וויל טון דאס וואס די תורה לערנט...

פעטער בייטשיקל #

די אנדערע קשיא וואס באדערט פאר אסאך, אז די וואס טענה'ן אז זיי קענען נישט מיט פרויען, איז, הייסטעס אז זיי האבן נישט קיין פלאץ אין גאטס געזעצן? העמיר נישט מאריך זיין.

כאילו ווער ס׳האט נישט ׳דעם׳ נסיון איז ער אטאמאטיש אויסגעהאלטן מיט די תורה 100%.

לאמיר נעמען פאר א דוגמא מצוות לימוד התורה וואס גייט אן בכל זמן ועת און ווי ס׳איז מבואר אין תחילת ספר התניא איז ווער ס׳איז עובר על זה נקרא רשע, ע״ש. עכ״פ אונז באקוועמע אמעריקאנע גלות אידן האבן די איינרעדעניש אז צו זיין אן אויסגעהאלטענע איד איז זייער איזי און סטרעיט פארווערד (דזשאסט בלייב אינעם סיסטעם און ליין נישט ק״ש 😛 ).

דער נביא זאגט: ״כי כל העמים ילכו איש בשם אלקיו ואנחנו נלך בשם ד׳ אלקינו וגו׳״.

איז לאמיר זען וואס ס׳מיינט ביי זיי דינען אן אפגאט. אנגהויבן ביי די וואס פלעגן מוליך זיין זייערע קינדער באש אין די אלטע צייטן און אפילו היינט איז נאך דא אין אינדיע גוים וואס נעמען אויף זיך גאר ברוטאלע און שווערע מנהגים און רעסטריקשענס...

ס׳ווערט געברענגט אין ׳שבחי מהר״י ט״ב׳:

סח לי פעם מרן ז״ל שר׳ ... (אחד מרבני האגודה) מדמה בנפשו אז ער האלט ביי מסירות נפש בעבור כבוד שמים, ובכן הוא יכול לחוות דעתו גם בדבר שהוא משוחד בדעתו לזה, אבער ער נארט זיך אליין, ואינו יודע שאין בדורינו צדיק שימסור להקב״ה כוס קאווע אחת כשזה בניגוד לאינטערעסען שלו.

ואמר בזה״ל: יש אנשים שמדמים בנפשם שרוצים לשחוט א״ע בעבור כבוד שמו ית׳ במסי״נ וכו׳ און זיי האלטען ביי גארנישט. אבי [הגה״ק בעל קדושת יו״ט זי״ע] הי׳ מתפלל בכל יום ״ער זאל וויסען ווי ער האלט״. [שלא ירמה א״ע במעמדו בעבודת ה׳], ואפילו ביומו האחרון עלי אדמות קודם פטירתו התפלל על זה!

ליבי אומר לי אז דער עיקר עבודת ה׳ היינטיגע צייטן איז נישט מורא צו האבן צו וויסן דעם אמת אפילו ווען מ׳איז ׳בפועל׳ ווייט דערפון... (אזוי האט מען נאך א געלעגנהייט פאר תשובה - אפילו די לעצטע רגע פונעם לעבן. משא״כ, אויב לעבן מען מיטן שקר איז זייער שווער צו טוישן דעם מיינדסעט אפילו ווען מ׳וויל שוין תשובה טון).

דערהויבענע איד #

איינע פון די שטארקע הרגשים וואס איך פיל אז אונז זענען אן אויסדערוועלט פאלק, און אז יש מנהיג לבירה, איז די פאקט אז אזויפיל גוים זענען פארנומען מיט די אידן, ספעציעל נאך שמחת תורה דהאי שעתי, די שנאה וואס כמעט אלע פעלקער האבן קעגן די איד וואס רוב פון זיי האבן זיי קיינמאל נישט באגעגענט, שרייט ארויס פון זיך אז עפעס ספעציעל קומט דא פאר, און אז אידן זענען נישט נאך סתם א פאלק.



אוודאי לאגיש קען מען אלעס פארענטפערן, אבער לדעתי איז דאס די בעסטע תירוץ, און פערזענליך מיינט עס מער פון אלעס פאר מיר.

די מוסלמענער און אמעריקע זאגן די זעלבע ארגומענט אויף זייער רעליגיע, אז עס איז מוז זיין אמת צילוב די ריזיגע צאל האס און איסלאמפאביע, על לא דבר אויף זיי, און די זעלבע זאגן אנדערע מינאריטעטן.

עס ווענדט זיך צו מען באקט איין פאר די אינגווארג, אז מען האסט זיי, ווען איך וואלט קיינמאל געהערט פון מיינע מחנכים און סתם מענטשן אז עס איז דא אנטיסעמיטיזים וואלט איך ניטאמאל געוויסט פון אזא זאך.

מנחם מנדל #

דערהויבענע איד #

איינע פון די שטארקע הרגשים וואס איך פיל אז אונז זענען אן אויסדערוועלט פאלק, און אז יש מנהיג לבירה, איז די פאקט אז אזויפיל גוים זענען פארנומען מיט די אידן, ספעציעל נאך שמחת תורה דהאי שעתי, די שנאה וואס כמעט אלע פעלקער האבן קעגן די איד וואס רוב פון זיי האבן זיי קיינמאל נישט באגעגענט, שרייט ארויס פון זיך אז עפעס ספעציעל קומט דא פאר, און אז אידן זענען נישט נאך סתם א פאלק.



אוודאי לאגיש קען מען אלעס פארענטפערן, אבער לדעתי איז דאס די בעסטע תירוץ, און פערזענליך מיינט עס מער פון אלעס פאר מיר.

ווען איך וואלט קיינמאל געהערט פון מיינע מחנכים און סתם מענטשן אז עס איז דא אנטיסעמיטיזים וואלט איך ניטאמאל געוויסט פון אזא זאך.

נעע...

מי אני #

‏

שמן למאור #

די ארגומענט אז מאראל איז באגרינדעט אין עפעס, איז בלויז באזירט אויף א פילינג. (און טאקע וועגן דעם איז די ארגומענט גאר שוואך אין די ערשטע פלאץ). די ארגומענט זאגט אז פילינג איז אזוי שטארק אז מען קען דערויף בויען אז ס'איז באגרינדעט אין עפעס, און אז די עפעס איז גאט.

די רגע אבער מען נעמט אוועק די פרעמיס אז פילינגס איז שטארק און מען קען דערויף בויען, פאלט דאך אוועק די גאנצע ארגומענט. און דאס געשעט ווען גאט הייסט טון עפעס וואס איז קעגן אונזער פילינג פון מאראל. דאס ווייזט קלאר אז אונזער פילינג איז נישט שטארק, און קען זיין א טעות.

צו צונעמען די ארגומענט דיינער ארבעט עס דורכ'ן טענה'ן אז עס ליגט דא עפעס וואס מ'רופט א הידען פּרעמיס. מיינענדיג, אז די לאגישע געבוי (אָנע סימבאלן) פונעם ארגומענט פון מאראליטעט איז בערך:

1). מאראל איז אביעקטיווע "עכטע" פאקטן וואס עקזיסטירן, וועלכע זענען מחייב דעם מענטש

2). "ג-ט" איז די מערסטע-מסתבר'דיגע (צי גאר, איינציגסטע) זאך וואס קען באגרונדן אט די פאקטן דערפאר

∵ הענס,

3). ג-ט עקזיסטירט

יעצט, דו טענה'סט אז הנחה 1 האט אליינס צוויי באהאלטענע עפיסטעמאלאגישע הנחות: איינס אז דאס איז נאר מכח געפיהל, און צוויי אז מ'קען טראסטן די געפיהל. (הנחה 2 האט אויך א באהאלטענע הנחה: אז עס פעהלט אויס א באגרונדער פאר פאקטן שיחייבו. אבער נישט אויף די הנחה טוהסטו דיך דא דינגן.) קעגן די צוויי באהאלטענע הנחות, בויסטו א רידאָקטיִאוֺ עד אבּסורדום פירכא קעגן הנחה 1 כזה:

1). אויב ביי א גרונט פון דבר מה, זענען דא ממנה יוצאי מן הכלל צו אט דעם דבר מה, דאן קען איך נאר זיכער זיין און טראסטן אז דאס איז די גרונט דערפאר טאמער איז דאס אז איך ווייס אז דאס איז די גרונט דערפאר נישט באזירט נאר אויף א געפיהל

2). מאראל איז ״עכט״ (און א ריעליסט סענס) און האט אַן אביעקטיווע גרונט

3). דאס אז אונז ווייסן אז מאראל איז ״עכט״ (און א ריעליסט סענס) און האט אַן אבּיעקטיווע גרונט איז נאר מכח געפיהל

4). ג-ט איז די גרונט פאר מאראל {כנ״ל עפ״י הנחה 2 פונעם ארגומענט פון מאראליטעט}

5). ג-ט באפעהלט אויך אימאראלישע זאכן

∵ הענס,

6). אונז קענען נישט זיין זיכער אז מאראל איז ״עכט״ (און א ריעליסט סענס) און האט בכלל א גרונט

‏דאס דערמאנט אביסל פונעם קאַרטיזשיען סירקעל.

ווי מ׳קען זעהן פארלאזט זיך דיין פירכא סיי אויף דעם אז די פאזיציעס לגבי געפיהל זענען טאקע צוויי באהאלטענע פּרעמיסעס בתוך הנחה 1 פונעם ארגומענט. און סיי אויף הנחות 1 און 3 (וועלכע הנחה 3 איז טאקע איינע פון די פריערדיגע באהאלטענע פּרעמיסעס) פון דיין רידאָקטיִאוֺ עד אבּסורדום ארגומענט. אויף די הנחות אליינס קען מען זיך לכאורה דינגען. אויב אבער מ׳נעמט זיי יא אָן, איז טאקע דיין פירכא וואַליד - עס פאַלוֺיט טאקע יא אז אויב ג-ט באפעהלט עפעס אימאראליש, דאן האט מאראל נישט קיין גרונט (עכ״פ אונז קענען נישט מאכן אזא טענה אז מאראל האט אַן אביעקטיווע גרונט, מכח א פעהלער אין אונזער עפּיסטאמאלאגיע פון דאס וויסן בכלל).

אקעי..... וואאאאאא... וויאזוי איז דיר געלונגען צו מאכן פון א פשוטע ראציאנאלע ארגומענט א גאנצע קאמפלעצירטע מעטאפיזישער איקוועידזשן?

מיין קאפ דרייט זיך שוין, זאג מיר נאר אין קורצן, דאכצעך אז דו בלייבסט אויך צום סוף ווי מיר אז, דאס אז גאט באפעלט אומאראלישע זאכן פרעגט אפ די אזוי געריפענע מאראל ראיה פאר גאטס עגזיסטענץ.

האב איך גוט אפגעלערנט?

דערהויבענע איד #

מנחם מנדל #

דערהויבענע איד #

איינע פון די שטארקע הרגשים וואס איך פיל אז אונז זענען אן אויסדערוועלט פאלק, און אז יש מנהיג לבירה, איז די פאקט אז אזויפיל גוים זענען פארנומען מיט די אידן, ספעציעל נאך שמחת תורה דהאי שעתי, די שנאה וואס כמעט אלע פעלקער האבן קעגן די איד וואס רוב פון זיי האבן זיי קיינמאל נישט באגעגענט, שרייט ארויס פון זיך אז עפעס ספעציעל קומט דא פאר, און אז אידן זענען נישט נאך סתם א פאלק.



אוודאי לאגיש קען מען אלעס פארענטפערן, אבער לדעתי איז דאס די בעסטע תירוץ, און פערזענליך מיינט עס מער פון אלעס פאר מיר.

ווען איך וואלט קיינמאל געהערט פון מיינע מחנכים און סתם מענטשן אז עס איז דא אנטיסעמיטיזים וואלט איך ניטאמאל געוויסט פון אזא זאך.

נעע...

עפעס זאגט ער.

מיר זענען אלע ברעינוואשט אין א געוויסע זין אז אלע גוים האבן אונז פיינט. איי די גוטע גוים וואס גריסן דיר אויפן גאס און מיינען נישט קיין שלעכטס? עכט וויל ער דיר צורייסן אויף שטיקער! נאר ער האט מורא פונעם געזעץ! א גוי וואס האט נישט פיינט אידן איז נישט קיין ערליכע גוי...

למעשה קען איך אסאך גוים, איך האנדל מיט זיי, און טרעף זיך מיט זיי, אלע פיינע וואוילע מענטשן וואס האבן בכלל נישט פיינט קיין אידן. אבער אין די בעק פון די מיינד דארפן מיר גלייבן אז "משם ירדה שנאה לאומות העולם" "הלכה בידוע שעשיו שונא ליעקב" אזוי מוז זיין צו דו זעסט עס צו נישט.

נע, די אלע גוים זענען נאר דיינע פריינט לצורך עצמם, אבער די רגע זיי דארפן דיר נישט, אדער דו ווערסט א שטער פאר זיי, וועלן זיי דיר ווארפן אינטערן באס, אדער נאך ערגער... כאילו ביי אידן איז ממש נישטא אזאנס... און כאילו מען קען נישט טרעפן אן עכטע אויסגעהאלטענע ארענטליכע גוי.

איך מיין אז ס'איז דא היבש אסאך ברעינוואשונג אינוואלווד אים דעם.

אוודאי איז דא אסאך אלגעמיינע אנטיסעמעטיזם. סיי פון אראבערס אדער אנדערע חברה וואס האבן בלוט אין די געים. זיי זענען פערזענליך געווארן בא'עוול'ט דורך אידן און זיי סטיריאטייפן אלע אידן פאר דעם. אדער סתם אומערצויגענע דעפרעסטע מענטשן וואס האסן אלעס און אלעמען אינקלודינג מינאריטעטן און פארשטייט זיך אידן. יא, ס'איז דא אן אויפשטייג פון אומסטאבילע נישט געזינטע מענטשן און דאס מאכט אן אויפשטייג פון אנטיסעמעטיזם.

בכלל זענען אידן טויגליך, מאכן גרידער און זענען סוקסעספול, וואס הייבט ברעמען און קנאה געפילן פאר מענטשן וואס מוטשענען זיך מיט סיפוק און שמחת החיים. וועסט געווענליך נישט טרעפן איינער וואס האסט "בלויז" אידן... ער האט געווענליך מער ווי אידן אויף זיין אגענדע, און די יסוד הדבר איז אז ער איז נישט סטאביל.

גייטס אביסל ארויס אויפן גאס, טרעף אביסל געזינטע נארמאלע גוים, און זע אז ריבם ככולם האבן נישט קיין שום פראבלעם מיט אידן. מאנכע זענען גאר חתונה געהאט צו אידן, און בויען אויף שטובער צוזאמען ואין פוצה פה ומצפצף.

שמן למאור #

אקעי..... וואאאאאא... וויאזוי איז דיר געלונגען צו מאכן פון א פשוטע ראציאנאלע ארגומענט א גאנצע קאמפלעצירטע מעטאפיזישער איקוועידזשן?

מיין קאפ דרייט זיך שוין, זאג מיר נאר אין קורצן, דאכצעך אז דו בלייבסט אויך צום סוף ווי מיר אז, דאס אז גאט באפעלט אומאראלישע זאכן פרעגט אפ די אזוי געריפענע מאראל ראיה פאר גאטס עגזיסטענץ.

האב איך גוט אפגעלערנט?

ס׳איז א לאגישע עקוועישאן און בּרעיקדאַוּן פון דיין ארגומענט. איך צונעם דיין ארגומענט און צייג אז עס פארלאזט זיך (בעיקר) אויף די (עדישאנעל) הנחות אז:

1). דאס׳ן אָננעמען אז מאראל איז ״עכט״ (אין א ריעליסט סענס) און אבּיעקטיוו איז נאר א געפיהל

און

2). אז טאמער זעהט מען יוצאי מן הכלל פונעם גרונט פון עפעס וואס מ׳ווייסט האט א גרונט נאר מכח געפיהל, דאן פרעגט דאס אפ אז די זאך האט בכלל א גרונט

פארטיידיגערס פונעם ארגומענט וועלן טענה׳ן, ווי @אלפא האט אָנגערירט, אז דאס אז מאראלן זענען ״עכט״ (אין א ריעליסט סענס) און האבן אַן אבּיעקטיוון גרונט איז עפעס וואס מ׳אינטוּאיט. דאס הייסט אז עס איז שטערקער ווי סתם געפיהל, דורך דעם וואס מ׳פארשטייט אז דאס איז אַן אקסיאם וואס איז בּעיסיק. משל למהד״ד, צו דאס וואס די עמפּיריסיסט חדר האלט, מכח אינטואישאן און א פירסט פּרינציפּל, אז מדע איז מען קונה דורך די חושים און אט דאס איז אונזער גרונט פאר מדע. איי עס האט אסאך יוצאי מן הכלל וואו עס פאָפּט אויס דער מענטש און/אדער די מציאות איז נישט כמו שהחושים מגידים? ממילא קומט אויס אז מיר ווייסן טאקע טאקע גארנישט? (ועיין בחתימתי.) ל״ד. ס׳איז א גוטע קשיא וואס מ׳דארף זיך ספּראווען מיט, אבער עס פרעגט נישט דייקא אפ אט די אינטואיטיוו פירסט פּרינציפּ פון עמפּיריסיזם. (ענליך איז נאך טיפער לגבי די סמכות פון אינטואישאן גופא. לדוגמא, אונז זעה׳מיר דאך אז אפטמאל איז די ריכטיגע מציאות גאר קאַוּנטער-אינטואיטיוו; לדוגמא ביי קוואנטום מעכאניקס וכדומה, און דאס מענטש׳נס קאגניטיוו בּייאעסיִס בכלליות פון טראכטן. דאס פרעגט אבער נישט דייקא אפ די סמכות פון אינטואישאן על הכלל.)

און מ׳קען טענה׳ן אז כן הוא הכא: דאס אז מאראלן זענען ״עכט״ (אין א ריעליסט סענס) און האבן אַן אבּיעקטיוון גרונט איז עפעס וואס מ׳אינטוּאיט. וכאמור, דינגסטו דיך (נאכ)נישט אויף די הנחה אז טאמער זענען מאראלן ״עכט״ און אבּיעקטיוו, דאן איז ג-ט דאס בעסטע (צי איינציגסטע) הסבר פאר זייער גרונט. איי, אט די גרונט איז פונקט אזוי מחליט דברים וואס זענען קעגן וואס אונז אינטואיטן אלס מאראליש? א גוטע קשיא וואס מ׳דארף טאקע מפשר זיין, אבער דאס פרעגט נישט דייקא אפ די אינטואישאן און בּעיסיק פּרינציפּ על הכלל כולו אז מאראלן זענען ״עכט״ (אין א ריעליסט סענס) און האבן אַן אבּיעקטיוון גרונט. (ווי געשריבן מעיקרא איז עס קאַוּנטער-אינטואיטיוו צו זאגן אז דער סייקאפאט וואס האט נישט קיין געפיהל למאראל, איז בעצם אויף די זעלבע לעוועל, אין טערמינען פון מעטאפיזיקס, פון די וואס האבן יא, און עס איז פשוט א שאלה פון נאָמבּערס אין די חילוק פון וויפיל מענטשן האלטן אזוי אדער אזוי.) וואס כאמור איז די בעסטע/איינציגסטע גרונט דערפאר ״ג-ט״ (די הנחה אויף וועלכע מ׳דינגט זיך נאך נישט.) ובפרט ווי, כאמור, גייט די ארגומענט בעצם צוזאמען מיט׳ן דיוויין קאמענד טעאריע. און די שיטה קען טאקע אָננעמען אז מאראלן, הגם זיי זענען יעצט טאקע ״עכט״ און אבּיעקטיוו, ווענדן זיך אבער למעשה ריין אין דיוויין פיאט. וממילא האבן די יוצאי מן הכלל טאקע די זעלבע גרונט און ווערד ווי די מאראלישע כלליות׳דיגע ציוויים, זייענדיג אז ביידע זענען דאס זעלבע באגרונדעט אינעם זעלבן מקור.

אגב, לגבי אנטיסעמיטיזם איז מן הראוי צו געדענקען אז, סעי, אין 1920, 15 יאר פאר 1935, האבן מענטשן המתקדמים מסתם אויך גערעדט אזוי. (כידוע, איז דייטשלאנד פאר די לעצטע 150 יאר פאר דעם, צי מער, געווען א, צי גאר די, סענטער פאר ליבעראלע ענלייטענמענט.) אולי אפשר לחלק, אבער עס דערמאנט פון דזשאָרדזש סאַנטאַיאַנאַ׳ס באקאנטע מימרא: ״די וואס געדענקען נישט דעם עבר, זענען פאראורטיילט דאס איבערצוגיין.״ דאס איז א לעקציע וואס די ציונים פארשטייען זייער גוט. (וואס מ'קען טענה'ן אז דאס איז פשוט א סימפּטאם פונעם ברייטערן פענאמענאן פון אינגרוּפּ/אַוּטגרוּפּ האס בכלליות, וועלכע האט טאקע עוואלוציאנערישע פּרעצעדענטן. עס האט נישט דוקא מיט אידן/גוים. אבער עס איז נישט אז מ'איז בעצם ארענטליך ואין ממה לחשוש על הכלל.)

בְּתוֹךְ עַמִּי #

פעטער בייטשיקל #

דהיינו, אז זינט מאראל איז א ראיה צו גאט, איז דאס אליין א קשיא, אז אויב דער מענטש,'ס נפש [-מאראל] פילט אז דאס איז נישט מאראליש, איז וואזוי קען זיין אז גאט [-שיצר את הנפש שלו] זאל זאגן עפעס וואס איז קעגן מאראל.

ג-ט איז דער באשעפער וואס האט באשאפען דאס נפש טאקע אבער אויך דער מושג פון ׳מאראל׳ האט ער קריעטעד. ער אליין איז שלא בערך כלל וכלל פון די גאנצע בריאה וכו׳

און בכלל דער געפיל פון מאראל קומט מצד דעם נפש הבהמי משא״כ אויב א מענטש איז זוכה צו פילן זיין נפש אלוקית דאן פילט ער און וויל טון דאס וואס די תורה לערנט...

פעטער בייטשיקל #

די אנדערע קשיא וואס באדערט פאר אסאך, אז די וואס טענה'ן אז זיי קענען נישט מיט פרויען, איז, הייסטעס אז זיי האבן נישט קיין פלאץ אין גאטס געזעצן? העמיר נישט מאריך זיין.

כאילו ווער ס׳האט נישט ׳דעם׳ נסיון איז ער אטאמאטיש אויסגעהאלטן מיט די תורה 100%.

אמת, אויב סאיז נאר בגדר נסיון ביסטו גערעכט. זיי זאגן אבער [קען זיין סאיז שטיות] אז דאס איז ממש ביי זיי כאילו מזאגט פאר א נארמאלען מענטש האב חתונה מיט א זכר.
ד.ה. זיי זענען ממש באשאפן געווארן פארקערט.
בקיצור איך בין נישט אזוי אויסגעקאכט אין דעים ממילא העמיר עס לאזן ביי דעים.

-
אגב, איך פרוביר צו פארשטיין וואס דו זאגסט. לדבריך איז מיין מאראלישן געפיל נישט צו נעמען א קנעכט א זאך וואס קומט מצד נפש הבהמי?
איך מיין סדארף א בעסערער תירוץ. און איך בין זיכער אז סאיז דא.

אקעי, לאו דוקא נסיון. אז ס׳איז אונס, דאן איז מען דאך פטור, לכאורה מוזן [טארן] זיי נישט חתונה האבן.

_
יא. אפילו א גוי קען האבן אזא געפיל נישט צו נעמען א קנעכט... ׳מאראל׳ איז נטבע אין די בריאה און דאכטסעך אז מ׳זעט די געדאנק דערפון אויך ביי בעלי חיים.
וואס מאכט דיר טראכטן אז ס׳האט א שייכות מיט ג-ט׳ליכקייט? ס׳איז א כח/געפיל אינעם נפש צווישן אלע אנדערע כחות הנפש.

נ.ב. יעצט באמערק איך אז ׳שמן למאור׳ און ׳מי אני׳ זענען דאן איבער דעם אין די פריערדיגע תגובות.

שמן למאור #

דערהויבענע איד #

מנחם מנדל #

דערהויבענע איד #

איינע פון די שטארקע הרגשים וואס איך פיל אז אונז זענען אן אויסדערוועלט פאלק, און אז יש מנהיג לבירה, איז די פאקט אז אזויפיל גוים זענען פארנומען מיט די אידן, ספעציעל נאך שמחת תורה דהאי שעתי, די שנאה וואס כמעט אלע פעלקער האבן קעגן די איד וואס רוב פון זיי האבן זיי קיינמאל נישט באגעגענט, שרייט ארויס פון זיך אז עפעס ספעציעל קומט דא פאר, און אז אידן זענען נישט נאך סתם א פאלק.



אוודאי לאגיש קען מען אלעס פארענטפערן, אבער לדעתי איז דאס די בעסטע תירוץ, און פערזענליך מיינט עס מער פון אלעס פאר מיר.

ווען איך וואלט קיינמאל געהערט פון מיינע מחנכים און סתם מענטשן אז עס איז דא אנטיסעמיטיזים וואלט איך ניטאמאל געוויסט פון אזא זאך.

נעע...

עפעס זאגט ער.

מיר זענען אלע ברעינוואשט אין א געוויסע זין אז אלע גוים האבן אונז פיינט. איי די גוטע גוים וואס גריסן דיר אויפן גאס און מיינען נישט קיין שלעכטס? עכט וויל ער דיר צורייסן אויף שטיקער! נאר ער האט מורא פונעם געזעץ! א גוי וואס האט נישט פיינט אידן איז נישט קיין ערליכע גוי...

למעשה קען איך אסאך גוים, איך האנדל מיט זיי, און טרעף זיך מיט זיי, אלע פיינע וואוילע מענטשן וואס האבן בכלל נישט פיינט קיין אידן. אבער אין די בעק פון די מיינד דארפן מיר גלייבן אז "משם ירדה שנאה לאומות העולם" "הלכה בידוע שעשיו שונא ליעקב" אזוי מוז זיין צו דו זעסט עס צו נישט.

אוודאי האט די סיסטעם א טובה מיטן אריינבאקן אז יעדער איינער האט דיך פיינט, אזוי אז קיינער זאל נישט ארויסגיין פון די פרומע וועלט, עיין ערך די חרדים אין א''י זענען אסאך פארנומען אז די פרייע האט זיי פיינט, איך רעדט נישט פון דעם, איך רעדט פון די הונדרעטע טויזענטע שוועדישע פראטיסטירער וואס האבן געוואלט צורייסן א אידישע זינגערן די שבת, איך רעדט פון א פוילישע גוי אין פוילין וואס איז גרייט צו צורייסן א איד וואס ער האט קיינמאל נישט באגעגענט, איך רעדט פון די אסימילירטע דייטשע אידן וואס זייערע ספאויסעס האבן זיי נישט געוואלט קענען, טאקע די אראבער וואס די לינקע האבן נישט געהאט קיין פראבלעם צו זיין אין בעט מיט יענעם א טאג פאר שמחת תורה, ועוד ועוד.

אוודאי זענען דא גענוג גוים וואס וואלטן היינט אפילו באהאלטן א איד ביי זיך אינדערהיים ווי ביים קריג, אוודאי זענען דא גענונג גוים וואס האבן גארנישט קעגן די איד, אבער ס'איז זיכער דא א שנאה אין די וועלט קעגן די איד. לאגיש קענסטו זאגן אז ס'איז וועגן אידן זענען סוקסעספול, אבער ס'איז נישט מער ווי א תירוץ, כ'זע נישט אז אנדערע סוסקעספולע פעלקער זאל מען אזוי האסן. לאגיק איז א גוטע געצייג צו נוצן, אבער מ'קען אויכעט אנקומען זייער קרום מיט דעם.

מוזט אפשר נישט גלייבן ווי דיין רבי אין חדר אז יעדע גוי האט אונז פיינט, אבער גלייבן אז ס'איז אלעס איינגעבאקענע שטותים איז אויכעט אן אמונה צו וואס מ'דארף זיך האלטן פעסט... 😛


ווי אויבן ערווענט, איז עס ביי מיר א פריוואטע געפיל וואס כ'מיין מענטשן וואלטן עפרישיעיט צו הערן, האב איך עס מיטגעטיילט מיטן ציבור.

בְּתוֹךְ עַמִּי #

בנוגע די פיר חיות האט מען שוין גערעדט:
1) די תורה זאגט נישט אז עס זענען נישטא מער, די גמרא זאגט עס
2) עס זענען יא דא נאך בעלי חיים ווי די Lama און די Peccary, און די איינציגסטע תירוץ איז צוזאגן אז די Lama איז ממשפחת הגמלים און די Peccary ממשפחת החזרים
3) איינמאל מ'רעכנט די "ברייטע" משפחות זענען די טשענסעס צו טרעפן א בעל חי מיט איינע פון די סימנים "נישט" פון די משפחות נאנט צו זערא, ווייל די אלע נטיות וועלן אייביג זיין אין די בעלי חיים וואס זענען נאנטע "קרובים" מצד עוואלושען, וואס וועט אייביג לאזן די תירוץ אז עס איז איין משפחה

די טענות וואס צופאלן נאכן מעיין זיין זענען נאך די גרעסטע חורבן

עס פארלאנגט א לענגערע אנאליז, איך האב נאר נישט קיין נערוון יעצט.

סקעפטיקער #

בְּתוֹךְ עַמִּי #

בנוגע די פיר חיות האט מען שוין גערעדט:
1) די תורה זאגט נישט אז עס זענען נישטא מער, די גמרא זאגט עס
2) עס זענען יא דא נאך בעלי חיים ווי די Lama און די Peccary, און די איינציגסטע תירוץ איז צוזאגן אז די Lama איז ממשפחת הגמלים און די Peccary ממשפחת החזרים
3) איינמאל מ'רעכנט די "ברייטע" משפחות זענען די טשענסעס צו טרעפן א בעל חי מיט איינע פון די סימנים "נישט" פון די משפחות נאנט צו זערא, ווייל די אלע נטיות וועלן אייביג זיין אין די בעלי חיים וואס זענען נאנטע "קרובים" מצד עוואלושען, וואס וועט אייביג לאזן די תירוץ אז עס איז איין משפחה

די טענות וואס צופאלן נאכן מעיין זיין זענען נאך די גרעסטע חורבן

וועגן דעם זאגט זי קלאר אז דער וואס גלייבט נישט גייט נישט דעי דרשה העלפן!

שפילער #

סקעפטיקער #

בנוגע די פיר חיות האט מען שוין גערעדט:
1) די תורה זאגט נישט אז עס זענען נישטא מער, די גמרא זאגט עס
2) עס זענען יא דא נאך בעלי חיים ווי די Lama און די Peccary, און די איינציגסטע תירוץ איז צוזאגן אז די Lama איז ממשפחת הגמלים און די Peccary ממשפחת החזרים
3) איינמאל מ'רעכנט די "ברייטע" משפחות זענען די טשענסעס צו טרעפן א בעל חי מיט איינע פון די סימנים "נישט" פון די משפחות נאנט צו זערא, ווייל די אלע נטיות וועלן אייביג זיין אין די בעלי חיים וואס זענען נאנטע "קרובים" מצד עוואלושען, וואס וועט אייביג לאזן די תירוץ אז עס איז איין משפחה

די טענות וואס צופאלן נאכן מעיין זיין זענען נאך די גרעסטע חורבן

וועגן דעם זאגט זי קלאר אז דער וואס גלייבט נישט גייט נישט דעי דרשה העלפן!

דעמאלטס פארוועם ברענגט זי ראיות? און צו וואס ברענגען ראיות וואס זענען נישט קיין ראיות?

סקעפטיקער #

שפילער #

סקעפטיקער #

בנוגע די פיר חיות האט מען שוין גערעדט:
1) די תורה זאגט נישט אז עס זענען נישטא מער, די גמרא זאגט עס
2) עס זענען יא דא נאך בעלי חיים ווי די Lama און די Peccary, און די איינציגסטע תירוץ איז צוזאגן אז די Lama איז ממשפחת הגמלים און די Peccary ממשפחת החזרים
3) איינמאל מ'רעכנט די "ברייטע" משפחות זענען די טשענסעס צו טרעפן א בעל חי מיט איינע פון די סימנים "נישט" פון די משפחות נאנט צו זערא, ווייל די אלע נטיות וועלן אייביג זיין אין די בעלי חיים וואס זענען נאנטע "קרובים" מצד עוואלושען, וואס וועט אייביג לאזן די תירוץ אז עס איז איין משפחה

די טענות וואס צופאלן נאכן מעיין זיין זענען נאך די גרעסטע חורבן

וועגן דעם זאגט זי קלאר אז דער וואס גלייבט נישט גייט נישט דעי דרשה העלפן!

דעמאלטס פארוועם ברענגט זי ראיות? און צו וואס ברענגען ראיות וואס זענען נישט קיין ראיות?

זיך צו מחזק זיין

שפילער #

סקעפטיקער #

שפילער #

סקעפטיקער #

בנוגע די פיר חיות האט מען שוין גערעדט:
1) די תורה זאגט נישט אז עס זענען נישטא מער, די גמרא זאגט עס
2) עס זענען יא דא נאך בעלי חיים ווי די Lama און די Peccary, און די איינציגסטע תירוץ איז צוזאגן אז די Lama איז ממשפחת הגמלים און די Peccary ממשפחת החזרים
3) איינמאל מ'רעכנט די "ברייטע" משפחות זענען די טשענסעס צו טרעפן א בעל חי מיט איינע פון די סימנים "נישט" פון די משפחות נאנט צו זערא, ווייל די אלע נטיות וועלן אייביג זיין אין די בעלי חיים וואס זענען נאנטע "קרובים" מצד עוואלושען, וואס וועט אייביג לאזן די תירוץ אז עס איז איין משפחה

די טענות וואס צופאלן נאכן מעיין זיין זענען נאך די גרעסטע חורבן

וועגן דעם זאגט זי קלאר אז דער וואס גלייבט נישט גייט נישט דעי דרשה העלפן!

דעמאלטס פארוועם ברענגט זי ראיות? און צו וואס ברענגען ראיות וואס זענען נישט קיין ראיות?

זיך צו מחזק זיין

מחזק זיין מיט וואס? מיט נארישקייטן? אויב עס איז נישט קיין ראי' איז עס נישט קיין חיזוק (אפשר חוזק)

אלפא #

עס פארלאנגט א לענגערע אנאליז, איך האב נאר נישט קיין נערוון יעצט.

ס'איז מיר געווען א גרויסע חידוש צו זען וואספארא עם הארץ דינעש איז. ער האט נישט געוויסט פון געוויסע בעיסיק אלף בית קשיות וואס איז דא אויפן בייבל.

שמן למאור #

ס'איז מיר געווען א גרויסע חידוש צו זען וואספארא עם הארץ דינעש איז. ער האט נישט געוויסט פון געוויסע בעיסיק אלף בית קשיות וואס איז דא אויפן בייבל.

אפשר האט מען ביי זיי נישט געהאלטן פון חקירה

בכלל פירט ער זיך אויף טראציק צו אלעקס (איינער ווייסט צי ער איז אן אייניקל פון דער בעש"ט'ס בעל עגלה? ער פלעגט זיך דוקא יא קרייצן על פי המלצת הבעש"ט), און לאזט אים נישט אויסרעדן. עס איז מער א סירמען ווי א דעבאטע.

די רעוויו ווידעאוס (דא דא און דא) שימפן אויף דינעש און אויף די וועלכע האבן אים ארויפגעשטעלט אויפן פאדיום...

איך קען נישט דעם דינעש פון פריער, ער איז אבער נישט קיין פרעמדע פנים ביי דעבאטעס.

עס לאזט זיך נאר זאגן אז איז בכלל נישט געקומען צוגעגרייט און איינגערישט, ער האט לכאו' אונטערגעשאצט אלעקס'ן, און עס פאררופט זיך טאקע אין זיין עטיטוד בשעת דעם דעבאטע..

שמן למאור #

ס'איז מיר געווען א גרויסע חידוש צו זען וואספארא עם הארץ דינעש איז. ער האט נישט געוויסט פון געוויסע בעיסיק אלף בית קשיות וואס איז דא אויפן בייבל.

IMHO איז דינעש נישט קיין גרויסע חכם, מילד גערעדט.
(בכלליות, לאו דווקא נאר דא)

צקון לחש #

שמן למאור #

ס'איז מיר געווען א גרויסע חידוש צו זען וואספארא עם הארץ דינעש איז. ער האט נישט געוויסט פון געוויסע בעיסיק אלף בית קשיות וואס איז דא אויפן בייבל.

אפשר האט מען ביי זיי נישט געהאלטן פון חקירה

ער טוט יא אין חקירה, ביי די גאט דעבאטעס פלעגט ער שטערקער אריינקומען. לכאורה ווייל ביי די נושא פון גאט קען מען מער דרייען א קאפ, ס'איז א נושא וואס איז שווערער צו פארשטיין, און די אטעאיסט האט אויך נישט די ענטפערס אויף אלעס, אבער ווען עס קומט צו די בייבל איז דא שטארקע שטאף מיט וואס אפצופרעגן.

אלפא #

די רעוויו ווידעאוס (דא דא און דא) שימפן אויף דינעש און אויף די וועלכע האבן אים ארויפגעשטעלט אויפן פאדיום...

איך קען נישט דעם דינעש פון פריער, ער איז אבער נישט קיין פרעמדע פנים ביי דעבאטעס.

עס לאזט זיך נאר זאגן אז איז בכלל נישט געקומען צוגעגרייט און איינגערישט, ער האט לכאו' אונטערגעשאצט אלעקס'ן, און עס פאררופט זיך טאקע אין זיין עטיטוד בשעת דעם דעבאטע..

ער איז א באקאנטע שטארק רעכטע פיגור, מסתמה ווערן ער באצייכנט אין וויקי אלס אן 'עקסטרעם רעכטע קאנספיראציע טעאריקער'. ער איז געזעצן אין תפיסה און טראמפ האט אים געפארדנט. ער האט ארויסגעגעבן פולע פילמס אריינגערעכנט '2000 מיולס' וואס דארף צו צייגן וויאזוי די 2020 אלעקשנס איז גע'גנב'עט געווארן, און האט לעצטנס פארלוירן א דעפעמעישן לאוסוט אין קאורט.