געפילטע פישפרייוויליגמען פארציילט אז דער רמב״ם האט אנגענומען יש מנהיג לבירה מכח אמונה פשוטה!. זיינע גרויסע חיבורים האט ער פארפאסט פאר תועה בינה, זיי צו טשעלענדזשען מיט רייד אויף די אנדערע זייט מטבע. אבער למעשה האט ער אליין אויך געדארפט צו קומען צו אמונה פשוטה. אמונה פשוטה מיינט איך גלייב מיין טאטע, וואס ער האט געגלייבט זיין טאטע, און ער זיין טאטע ביז ארויף לימי הקדמונים. דו קענסט אזא מענטש נישט אפשטויסן, ווייל אמונה פשוטה איז נישט געבויעט טעאריש.
איך ווייס נישט ווער ס'פארציילט אזוי, אבער איינער וואס קען דעם רמב"ם פארציילט דאס נישט איבער.
אויפ'ן פלאץ וואו דער רמב"ם באהאנדלט די הוכחות פון בריאת העולם (קדמות קעגן חידוש) ברענגט דער רמב"ם עטליכע הוכחות וואס די "מדברים" (מוכלאמין, אדער חכמי ה'כלאם') האבן פארמולירט. דער רמב"ם ווארפט אפ אלע באווייזן, און צום סוף דרוקט ער אויס לויב-ווערטער אויף איין איסלאמישן דענקער וואס האט געשריבן אז די איינציגע סיבה צו גלייבן אין חידוש העולם איז וויבאלד ס'איז אזוי געשריבן אין די כתבי הקודש (ד.ה. דער קוראן). דאס לשון פונעם רמב"ם איז ווי פאלגנד:
"המדברים חשבו זאת למגונה מאוד ובזו לאומרו. ואילו דעתי היא שמי מהם שאומר זאת הוא בעל דעה נכוחה מאוד, רחוק מלקבל הטעאה. כי כאשר לא שמע מדבריהם דבר שהוא הוכחה מופתית באמת ומצא שנפשו אינה משלימה עם מה שהם טענו שהוא הוכחה מופתית, אמר שאת הדבר הזה מבינים כמקובל מן השמע (מורה נבוכים א, עה)." וואס דער רמב"ם אליין האט פארשטאנען איז אפן צו ענדלאזע ויכוחים צווישן פרשנים, אבער ווייניגסטנס איז קלאר אז דער רמב"ם האט געשעצט אמונה פשוטה מער פון דעם איפכא-מסתברא'דיגן פלפול'יזם וואס פירט נישט באמת אין ערגעץ. דער עיקר ציל פונעם מורה נבוכים איז געווען צו "ערמעגליכן" אמיתות התורה אין ליכט פון דער גריכיש-באזירטער טעאלאגיע, אבער ס'איז נישט געקומען צו פארוואנדלען אמיתות התורה אין א וויסנשאפטליכער פראגע.
אמונה פשוטה אין יסודות פון רעליגיע, ווען ס'פרובירט ווייניגסטנס צו שטימען מיט די אלגעמיינע לאגישע אינטואיציעס און געפינסן (ד.ה. ס'זאל נישט זיין קיין סתירה צווישן זיי), איז עס לויט'ן רמב"ם אן אויסגעהאלטענער מהלך.
*
פון דער אנדערער זייט איז נישט ריכטיג צו זאגן אז דער כוזרי האט באזירט זיינע הוכחות אויף "מאטעמאטישע" איבערווייזן, ווי ס'ווערט אפגעמאלן אין דעם אשכול. פאקטיש הייבט זיך אן די הקדמה צום כוזרי מיט'ן חלום פונעם מלך וואס האט געהערט פונעם מלאך די קלארע דיבורים "כוונתך רצויה ומעשיך אינם רצויים". דאס הייסט אז די גאנצע דעבאטע פונעם מלך קומט שוין נאך דער הנחה קדומה אז ס'איז דא א פאדערונג צו ריכטיגע מעשים מצד דעם באשעפער פון דער וועלט.
אינעם ערשטן קאפיטל טרעפט זיך דער מלך מיט'ן פילאזאף און יענער זאגט אים אז גאט פאדערט נישט קיין מעשים. דער מלך ווארפט אים אפ אויפ'ן סמך פון זיין פאראורטייל איבער א "גאט וואס איז גוט", און ממילא מוז זיין אז ער זאל האבן עפעס א פאדערונג צום מענטש, אז ער זאל וועלן טון גוטס. אט די הנחה ווערט נישט איבערגעוויזן אינעם כוזרי. דער כוזרי איז נישט דורכגעפאלן דא מיט א לאגישן פלאנטער, נאר ס'איז קלאר ביי אים אז דער יסוד צו רעליגיע מוז זיך אנהייבן אין געפיל – און ערשט נאכדעם קען מען אנאליזירן וועלכע רעליגיע אנצונעמען.
דער פסוק וואס דער כוזרי ניצט איז "טעמו וראו כי טוב ה'". פונקט ווי מ'קען נישט איבערווייזן דעם טעם פון א זאך, אזוי קען מען נישט איבערווייזן אז גאט איז גוט [אין אנדערע ווערטער, אז גאט פאדערט מעשים פונעם מענטש], אבער דער מענטש וואס איז גרייט צו פארמאכן די אויגן אויף א צייט און געבן דעם "שפרונג פון אמונה" צו גאט'ס שויס, איז אים פארזיכערט אז ער וועט דאס אליין פילן.
*
טראצדעם וואס דער רמב"ם קען דערהערן אזא באגריף ווי אמונה פשוטה, איז עס זייער אנדערש פונעם כוזרי'ס אמונה. לויט'ן רמב"ם מוז די אמונה אין גאט זיין א סוספענדירטע ידיעה – ביז ווי לאנג דער מענטש פילאזאפירט גענוג לאנג און ער באקענט דעם העכסטן פילאזאפישן גאט, וואס איז אין תוך תוכו העכער אלע רעליגיעס (לך דומיה תהילה). אבער לויט'ן כוזרי איז נישט שייך צוצוקומען צו דעם פילאזאפישן גאט אויף קיין שום אופן, נאר דער עיקר קשר ווערט געשאפן מיט'ן אברהמ'ישן גאט – דאס איז דער גאט פון נבואה. אט דער קשר ווערט געשאפן נישט דורך סוספענדירטער ידיעה, נאר דורך אן אינטימער איבערלעבונג ("טעמו וראו").
מיטן גאנצן כבוד צום רמב"ם, איז מסתבר אז דער "גאט פון תנ"ך" איז דער גאט וואס דער כוזרי שילדערט, און נישט דער גאט פון אריסטו. אויך די אמונה וואס די תורה פאדערט איז א געוויסע אינטימע איבערלעבונג (ואהבת את ה' אלקיך – נישט "ותאמין בה' אלקיך"). דאס אז מיר האבן י"ג עיקרים אין וועלכע מיר מוזן גלייבן, איז צו פארדאנקען דעם רמב"ם, ווי אויך די השפעה פון דעם קריסטליכן דאגמאטיזם, אבער דעם תנ"ך איז דער גאנצער באגריף פרעמד. דער מענטש באקענט גאט דורכ'ן פארזוכן זיין תורה, און נישט דורך פלפולים.
דאך, דער רמב"מ'ס מהלך איז זייער א שיינער, און פאר יענע מענטשן וואס זענען פארכאפט אין דעם גריכישן דענקערישן וועג, ווערט אויטאמאטיש פארהאקט דער כוזר'ישער וועג פון טראכטן, און דעמאלט בלייבט דער מורה נבוכים אן איינציגער אויסוועג. די מערהייט פון אונז איז פארכאפט בין תנור לכיריים, וויבאלד אונזער וויסנשאפטליכער וועג פון טראכטן שטימט מער מיט'ן רמב"ם ווי מיט'ן כוזרי, און מיר ווייסן נישט וויאזוי צו אפעלירן אן אנדערן קנה-מידה ווען ס'קומט צו רעליגיע. אויב וויל מען אבער ארויסגיין פונעם צמצום אין וואס דער מערב חינוך האט אונז אריינגעווארפן, קענען מיר צוריק אננעמען דעם אריגינעלן מהלך המחשבה פונעם מזרח, וואס איז באזירט אויף דעם נביאי'שן חוש אין דער מענטשליכער נשמה. און נאר נאכדעם וואס דער נביאי'שער חוש גייט איין אויף דעם יסוד פון רעליגיע, קען מען אונטערזוכן וועלכע רעליגיע זיך אויסצוקלויבן אויפ'ן סמך פון די כוזר'ישע הוכחות (אדער אויפ'ן סמך פון מסורה).