די וועלט איז רונדיג, אדער פלאך?

לכתחילה אריבער

אנדערשט ווי רוב וואס האבן נאך געמיינט אז די וועלט איז פלאך, האט "קריסטעפער קאלומבוס" געהאלטן אז די וועלט איז רונדעכיג, און וויבאלד די "גרויסקייט פון די וועלט" האט ער אינטערגעשאצט, האט ער געהאלטן אז מען קען אנקומען פון שפאניע וואס איז אויף די לינקע עק פון אייראפע, צו די לענדער פון אינדיע, כינע, יאפאן ועוד, וואס איז אויף די רעכטע עק פון אזיע, דורכ'ן ים, וויבאלד פון די קאנטינענט פון אמעריקע האט מען דאך אין יענע צייט נישט געוואוסט, האט ער געהאלטען אז די וואסער וואס פאנגט זיך אן ביי די גרעניץ פון שפאניע, גייט גראד צו די עק פון אזיע.

חאצקל

די ערשטע סברה אז דער שאטן פון דער וועלט זעט זיך אויף די לבנה געבויגן איז פאר מיין המון עם'דיגע אויגן נישט קיין באווייז כפשוטו, ווייל וויאזוי וואלט דען דער שאטן פון א פלאכע וועלט (רונדיג צו אפילו פיר קאנטיג) געדארפט אויסזען אויף דעם לבנה וואס איז א גלאוב?

חאצקל

ווידער דער צווייטער באווייז פון די שיפן אויפן ווייטן האריזאנט מוז אויך נישט זיין קיין ראיה, וויבאלד ס'איז פארצייטנס געווען אנגענומען -טאקע צוליב דער סיבה- אז דאס וואסער איז נידריגער ווי דער יבשה (אזוי ווי די גמרא ברענגט א ראיה פון דעם פסוק "יורדי הים באניות"; אויך ר' יונתן אייבשיץ וועלעכע האט שוין געוויסט פון דער רונדיגקייט פון דער וועלט שרייבט אז די וואסער איז נידריגער פונעם יבשה).

יאיר

פון דא נעמט זיך אויך דער באקאנטער מיטאס אז חז"ל האבן שוין געוואוסט אז די וועלט איז רינדיג איידער די חכמי העולם, ווען באמת איז פונקט פארקערט. אפילו נאכדעם וואס אין די וויסנשאפטליכע וועלט האבן שוין אלע געהאלטן אז די וועלט איז רינדיג, זענען נאכאלס געווען געוויסע פון אונזערע חכמים וואס האבן געהאלטן אנדערש, אפילו נאכדעם וואס מען האט שוין אנטדעקט אמעריקע. אבער וואס דארפן מיר כאפן הייסע לאקשן? דו וועסט זיכער שרייבן וועגן דעם.

דבילה

פששש... כמעשהו בראשון כך מעשהו בשני, אבער דא הערט מען שוין אביסל סאציאלאגישע הסברים אויף דעם סיבה פארוואס רעליגיע איז געווארן אפגעשטעמפעלט אלץ א קעגנער פאר וויסנשאפט, און דאס הערט זיך אביסל סתירה'דיג צום גיסט פון דעם באשרייבעכץ אז דאס איז נאר א מיטאס.

יידל

זייט די גריכן האבן אנגעהויבן דורש זיין חכמה, איז רעליגיע (טעאלאגיע. טעא מיינט "גאט" אין גריכיש, לאגיע - לערע. דאס הייסט די לערע פון גאט) און וואס מיר רופן היינט "סייענס", דאס הייסט די שטודיע פון די וועלט און איר נאטור, געגאנגען געקניפט און געבינדן היינט ביי היינט. א חכם (וועלכע איז ווי אויבן דערמאנט גערופן געווארן א "פילאזאף") איז געווען איינער וואס האט פארשטאנען סיי צו טעאלאגיע און סיי צו וויסנשאפט. די סיבה דערצו איז קאמפלעצירט, אבער בקיצור נמרץ איז עס ווי פאלגנד: די אור-אלטע בבליים, מצריים, פרסיים א.א.וו. האבן נישט געהאט קיין הסברים פאר ערדישע געשעענישן. עס איז זיי נישט איינגעפאלן אז אונטער יעדע נאטורליכע געשעעניש זענען דא געזעצן וועלכע זענען די אורזאך פון דעם געשעעניש. דעריבער האבן זיי אלעס אנגעקלעבט אין אבער-נאטורליכע כוחות, אדער אפגעטער. זיי האבן געגלייבט אז עס זענען דא מלחמות צווישן די אפגעטער, און ווען זיי האבן מורא געהאט האבן זיי מתפלל געווען צו די אפגעטער. שפעטער, ווען דער אידישער רעליגיע איז צושטאנד געקומען, איז צום ערשטן מאל פארשפרייט געווארן דעם געדאנק אז די אלע כוחות וואס זענען דא אין נאטור זענען נישט צעשפליטערטע כוחות, נאר אלעס קומט פון איין גאט. עס איז אבער נאך אלץ געווען פארשטענדליך אז אלעס ווערט געפירט דורך א העכערן כוח. שפעטער, ווען די גריכן זענען געקומען און אנגעהויבן מסדר זיין און פארשן דעם נאטור, האבן זיי נאך אלץ דאס געטון פונעם רעליגיעזן קוק-ווינקל. דאס איז געווען די סיבה אז ביי די גריכן איז די העכערע כוחות געגאנגען געקניפט און געבינדען מיט די ערדישע געשעענישן און די נאטור. די ווארט פילאזאפיע, וועלכע ווערט היינט באניצט אויסשליסליך נאר פאר מעטאפיזישע פארשונגען איז אייגענטליך דורך די גריכן (און אפילו שפעטער) געניצט געווארן סיי פאר מעטאפיזישע ענינים און סיי פאר סייענס/נאטור.

יידל

קופערניקוס שיטה איז נישט געווארן אויפגעכאפט ביז יארן שפעטער ווען דער אויסטרעפער פונעם טעלעסקאופ, גאליליאו גאלילי האט ארויסגעגעבן א בוך אין וועלכע ער האט זיך גאר שטארק אנגענומען פאר קופערניקוס. די קירכע (די אינקוויזיציע) האט געברויזט ווי א קעסל און פארארדענט גאליליאו צוריקצוציען פון זיינע אפיקורס'ישע מיינונגען. גאליליאו האט תיכף ומיד צוריקגעצויגן פון זיין מיינונג, אבער עס איז שוין געווען דערנאך, סיי פאר אים און סיי פאר די קירכע. די קירכע האט מורא געהאט אז ער מיינט עס נישט אמת'דיג האבן זיי אים איינגעשפארט אין הויז ארעסט כדי ער זאל נישט קענען פארשפרייטן זיינע "אפיקורסישע" דעות.

ונבנתה העיר

יידל

זייט די גריכן האבן אנגעהויבן דורש זיין חכמה, איז רעליגיע (טעאלאגיע. טעא מיינט "גאט" אין גריכיש, לאגיע - לערע. דאס הייסט די לערע פון גאט) און וואס מיר רופן היינט "סייענס", דאס הייסט די שטודיע פון די וועלט און איר נאטור, געגאנגען געקניפט און געבינדן היינט ביי היינט. א חכם (וועלכע איז ווי אויבן דערמאנט גערופן געווארן א "פילאזאף") איז געווען איינער וואס האט פארשטאנען סיי צו טעאלאגיע און סיי צו וויסנשאפט. די סיבה דערצו איז קאמפלעצירט, אבער בקיצור נמרץ איז עס ווי פאלגנד: די אור-אלטע בבליים, מצריים, פרסיים א.א.וו. האבן נישט געהאט קיין הסברים פאר ערדישע געשעענישן. עס איז זיי נישט איינגעפאלן אז אונטער יעדע נאטורליכע געשעעניש זענען דא געזעצן וועלכע זענען די אורזאך פון דעם געשעעניש. דעריבער האבן זיי אלעס אנגעקלעבט אין אבער-נאטורליכע כוחות, אדער אפגעטער. זיי האבן געגלייבט אז עס זענען דא מלחמות צווישן די אפגעטער, און ווען זיי האבן מורא געהאט האבן זיי מתפלל געווען צו די אפגעטער. שפעטער, ווען דער אידישער רעליגיע איז צושטאנד געקומען, איז צום ערשטן מאל פארשפרייט געווארן דעם געדאנק אז די אלע כוחות וואס זענען דא אין נאטור זענען נישט צעשפליטערטע כוחות, נאר אלעס קומט פון איין גאט. עס איז אבער נאך אלץ געווען פארשטענדליך אז אלעס ווערט געפירט דורך א העכערן כוח. שפעטער, ווען די גריכן זענען געקומען און אנגעהויבן מסדר זיין און פארשן דעם נאטור, האבן זיי נאך אלץ דאס געטון פונעם רעליגיעזן קוק-ווינקל. דאס איז געווען די סיבה אז ביי די גריכן איז די העכערע כוחות געגאנגען געקניפט און געבינדען מיט די ערדישע געשעענישן און די נאטור. די ווארט פילאזאפיע, וועלכע ווערט היינט באניצט אויסשליסליך נאר פאר מעטאפיזישע פארשונגען איז אייגענטליך דורך די גריכן (און אפילו שפעטער) געניצט געווארן סיי פאר מעטאפיזישע ענינים און סיי פאר סייענס/נאטור.

דא איז וואס דער רמב"ם שרייבט אין א בריוו קעגן אסטראלאגיע:

דעו רבותי שכל אותם דברים של גזירת הכוכבים, שהם אומרים יארע כך ולא יארע כך, ומולדו של אדם ימשוך ויהי' כך ויארע לו כך ולא כך, כל אותם הדברים אינם דברי חכמה כלל אלא טפשות וכו', ומעולם לא נתעסק בענין זה ולא חיבר בו ספר אחד מחכמי יון שהם חכמים ודאי, ולא חיברו אותם בחיבוריהם, ולא עשו אותה הטעות שקראוהו חכמה כי אם חכמי הכשדים והכלדיים והמצריים והכנעניים, וזו היתה אמונתם ודתם באותן הימים, אבל חכמי יון והם הפילוסופים שחברו בחכמות ונתעסקו בכל חכמה השתדלו בראיות ברורות לבטל כל דבריהם שורש וענף, עכ"ל.

צוריק צו די וועלט'ס פארעם. מיינטס נישט אז פיטאגאראס האט געוויסט אז די וועלט איז רונדיג ווייל ער איז עפעס געווען קליגער ווי אלע חכמים אין זיין צייט. בכלל נישט. פיטאגאראס' סברא אז די וועלט איז רונדיג איז געווען באזירט אויף אן אינטערעסאנטע פילאזאפיע וועלכע האט געלויטעט אז די וועלט דארף לכאורה האבן די איידעלסטע, שלימות'דיקע פארעם וואס איז שייך. א גלאבוס איז לויט פיטאגאראס געווען די מערסט-געאייגענטע קאנדידאט פאר דעם פארעם, וויבאלד עס פארמאגט נישט קיין עק.

חאצקל

האבן די אור אלטע גריכן געהאלטן אז מ'קען ארום רינגלען די וועלט, אדער האבן זיי געהאלטן אז מיר ואווינען נאר אין דער אויבישטער זייט פון די וועלט?.

אויב האבן זיי געהאלטן אז מ'ואוינט אינעם גאנצן ארום דאן איז שווער צוויי זאכן:
1) וויאזוי האבן זיי ערקלערט דאס אז מ'פאלט נישט אראפ פון די וועלט.
2) פארוואס האבן די גריכן און די רוימער נישט פראבירט ארום צו רינגלען די וועלט טאמער האבן זיי געוואוסט אז עס איז רונדיג?

און בכלל וויאזוי האבן זיי ערקלערט דאס אז דער וועלט קוקט אויס גראד למראיץ העין?

אויב איז עס געווען אנגענומען אלס אזא דבר פשוט סיי די חכמי יון דאן פארוואס ווערט דער מאדעל נישט דערמאנט אין אונזערע מקורות (אויסער אין ספר הזהר), איבער הויפט ביי די וואס ברענגען נאך די ספרי היונים והערבים ווי דער רמב"ם וכדומה?

ביטע הרב יידל מאכט קלאר די זאכן און ווי אויך צו ברענגען א מאדעל פו א רונדיגע וועלט פון די יונים. ישר כח

יידל

(עס איז געווען אין צייטשריפט ע"ה א הערליכער ארטיקל איבער קאפערניקוס אין זיין שיטה, אויב איינער קען לייגן א האנט דערויף און עס דא ארויפשטעלן מיט רשות ווערט ער פארבעטן דאס צו טון).

יואליש

[center][img]

באמערק אינעם דיאגרעם די "אקיינען פון די הימלען", הנקרא בלשון בני אדם, שדברה בו תורה: מים עליונים

אינעם ערשטן דרעפט פון דעם פאוסט האב איך אליינס געשריבן ווי פאלגנד: "יעדער ווייסט אז אמאל פלעגט זיין די אנגענומענע מיינונג אז די וועלט איז פלאך. דער ערשטער אויפצווייזן אז די וועלט איז רונדיג איז געווען קריסטאפער קאלאמבוס." ... אנצווייזן ווי שטארק די מיטאס איז פארשפרייט אז אפילו אזעלכע ידענים מופלגים ווי ער זענען זיך טועה

דאס הייסט די שטודיע פון די וועלט און איר נאטור, געגאנגען געקניפט און געבינדן היינט ביי היינט.

ונבנתה העיר

ר' יידל, מיר קוקען ארויס אויפן המשך.

ונבנתה העיר

היינט איז מיר איינגעפאלן נאך א ראי' אז די וועלט איז רונדיג פון א תופעה וואס מען זעהט צוויי מאל א טאג, און ממילא איז מיר א פלא ווי אזוי מען האט דאס פארשטאנען מיט די פלאכע-ערד מהלך.

יעדע פלאץ אויפן כדור [?] הארץ האט אן אנדערע זמן זריחה און שקיעה פונעם צווייטען, אויב וואלט די ערד געווען פלאך וואלט די זוהן געדארפט אויפשיינען און אונטערגיין אין די זעלבע צייט פאר די גאנצע וועלט.

ובספרא דרב המנונא סבא פריש יתיר, דהא כל ישובא מתגלגלא בעיגולא ככדור, אלין לתתא ואלין לעילא, וכל אינון בריין משניין בחזווייהו, משינויא דאוירא, כפום כל אתר ואתר, וקיימין בקיומייהו כשאר בני נשא.

ועל דא אית אתר בישובא, כד נהיר לאלין חשיך לאלין, לאלין יממא ולאלין ליליא, ואית אתר דכוליה יממא, ולא אשתכח ביה ליליא בר בשעתא חדא זעירא. והאי דאמר בספרי קדמאי ובספרא דאדם הראשון הכי הוא, דהכי כתיב (תהלים קלט יד) אודך על כי נוראות נפליתי נפלאים מעשיך, וכתיב (שם קד כד) מה רבו מעשיך ה', ועל דא כלא שפיר, ורזא דא אתמסר למאריהון דחכמתא.

יאיר

[ציטאט אראפגענומען]

עס איז כדאי נאכצוזאגן אן אלטע מעשה בשם מורינו (דער אמת'ער) קארל סעיגען. א יונגער פראפעסאר האט פארגעלערנט א לעקציע פאר פשוט'ע מענטשן און האט ערקלערט די מאדעל פון די וועלט, ווען אן אלטע פרוי האט זיך אויפגעשטעלט און זיך אנגערופן, "דו רעדסט שטותים, די וועלט איז א פלאכע זאך וואס שטייט אויף א גרויסע טשוכעפאכע!"
"און אויף וואס שטייט די טושכעפאכע", פרעגט איר דער פראפעסאר.
די פרוי טראכט אריין.
"א גוטע שאלה, פראפעסאר, אבער זיי זענען אלע טשוכעפאכעס ביז אראפ!".

Great fleas have little fleas upon their backs to bite 'em

And little fleas have lesser fleas, and so ad infinitum

And the great fleas themselves, in turn, have greater fleas to go on

While these again have greater still, and greater still, and so on

יידל

ווי דערמאנט אין מיין פריערדיגע פאוסט, האט תלמי מסדר געווען א תורה שלימה איבער אסטראנאמיע וואס ווערט גערופן "געאצענטריזם". ניקאלאוס קופערניקוס איז אויפגעקומען מיט א נייע מהלך וועלכע רופט זיך העליאצענטריזם. העליא מיינט "די זון". צענטריזם מיינט ווי אויבן דערמאנט, "צענטער". ווי מען קען פארשטיין פון די נאמען אליינס איז קופערניקוס' חידוש געווען אז נישט די זון און אלע פלאנעטן דרייען זיך ארום די וועלט, נאר די וועלט צוזאמען מיט אלע פלאנעטן דרייען זיך ארום די זון און די זון שטייט גאר אינמיטן פון די וועלט. קופערניקוס האט אבער געוואוסט אז דאס אז אן "אפיקורס'ישער" מהלך. פארוואס אפיקורס'יש? ווייל פון די תורה איז קלאר משמע אין מער ווי איין פלאץ אז די וועלט איז אינמיטן פון די יקום און אז די זון דרייט זיך ארום די וועלט און נישט פארקערט. קופערניקוס האט אזוי מורא געהאט פארן קירכע אז זיין בוך וועלכע ער האט געשריבן איבער דעם נושא האט ער נישט פארעעפנטליכט. הערשט נאך וואס ער איז געשטארבן האט מען פארעפנטליכט דעם בוך, און פארשטייט זיך אז די קירכע האט תיכף פארבאטן צו ליינען דעם בוך. קופערניקוס שיטה איז נישט געווארן אויפגעכאפט ביז יארן שפעטער ווען דער אויסטרעפער פונעם טעלעסקאופ, גאליליאו גאלילי האט ארויסגעגעבן א בוך אין וועלכע ער האט זיך גאר שטארק אנגענומען פאר קופערניקוס. די קירכע (די אינקוויזיציע) האט געברויזט ווי א קעסל און פארארדענט גאליליאו צוריקצוציען פון זיינע אפיקורס'ישע מיינונגען. גאליליאו האט תיכף ומיד צוריקגעצויגן פון זיין מיינונג, אבער עס איז שוין געווען דערנאך, סיי פאר אים און סיי פאר די קירכע. די קירכע האט מורא געהאט אז ער מיינט עס נישט אמת'דיג האבן זיי אים איינגעשפארט אין הויז ארעסט כדי ער זאל נישט קענען פארשפרייטן זיינע "אפיקורסישע" דעות. לעמשה אבער איז עס געווען דערנאך פארן קירכע וויבאלד זיין בוך איז איבערגעדרוקט געווארן דורך א דרוקער אין האללאנד וועלכער איז נישט געווען אונטערגעווארפן אונטער די קירכע, און אזוי ארום איז העליאצענטריזם געווארן שטארק פארשפרייט אין אייראפע, צוויגענדיג די קירכע צו שלום מאכן מיטן מצב אז דער אמת איז נישט אויף זייער זייט און זיי האבן דעריבער באפרייט גאליליאו און אנגענומען די טעאריע אז די וועלט גייט ארום די זון און נישט פארקערט. דאס איז נאר איינס פון נאך פיל דוגמאות ווי דער קירכע האט דאמינירט וואס מ'זאל לערנען און וואס נישט. (עס איז געווען אין צייטשריפט ע"ה א הערליכער ארטיקל איבער קאפערניקוס אין זיין שיטה, אויב איינער קען לייגן א האנט דערויף און עס דא ארויפשטעלן מיט רשות ווערט ער פארבעטן דאס צו טון).

יידל

אין די ערשטע טייל האבן מיר גערעדט פון א מיטאס אז קריסטאפער קאלאמבוס איז געווען דער ערשטער צו אויפווייזן אז די וועלט איז רונדיג. ווי געשריבן איז דאס פאלש, און אין אמת'ן אריין איז אריסטו וועלכער האט געלעבט קרוב צו 2,000 יאר בעפאר קאלאמבוס געווען דער ערשטער אויפצואווייזן אז די וועלט איז א גלאבוס. דער מיטאס קומט אבער האנט ביי האנט מיט נאך א מיטאס. די צווייטע, איז נישט ממש פאלש, עס איז אבער דאך נישט אינגאנצן אמת. די צווייטע מיטאס איז אז די קריסטען וועלכע האבן געוועלטיגט איבער א חלק ניכר פון אייראפע במשך רוב פונעם מיטל-אלטער, זענען געווען שולדיג אין דעם אז מ'האט געגלייבט אין אזעלכע שטותים ווי א פלאכע וועלט. דאס איז פאלש, ווייל ווי ערווענט האט כמעט קיין איין אינטעלעקטואל נאך אריסטו נישט געגלייבט אז די וועלט איז פלאך.