די אָנהייב פון מיין לעבן

דער אָנהייב פון מיין לעבן

ב''ה

דאנערשטיג פרשת ויקרא ז' לחודש אדר שני, שנת תשל''ח.
אין א שנייעדיגע נאכמיטאג, איז קוים די אמבולאנס אנגעקומען מיט שוועריגקייטן צום שפיטאל, און מנשה לוסטיג איז געבוירן געווארן למזל טוב!
צומארגענס, ח' אדר שני, פרייטיג ממש פארן זמן כניסת שבת קודש, איז געבוירן געווארן צו מיין שכינות אין שפיטאל, מיין צוקונפטיגע שוואגער, אלעזר ליפא שמעלצער הי''ו.
זיין שוואגער יאנקי שפירא, איז שנעל געלאפן צו אונזער הויז, בעטן אביסל אפגעקאכטע בעבעלעך, פארן שלום זכר, נישט וואוסנדיג אז אין צוואנציג יאר שפעטער וועט 'ליפא' אליינס זיין א איידעם אין דעם משפחה.
אינעם אכטן טאג, ביום הפורים, בין איך אריין לבריתו של אברהם אבינו ע''ה, און מ'האט מיך א נאמען געגעבן, משה מרדכי, ווייל כ'בין געבוירן ז' אדר די הילולא פון משה רבינו ע''ה, און מרדכי אלץ די ברית איז געווען אינעם יו''ט פורים אליינס.
דאס איז געווען די ערשטע ברית מילה אינעם יו''ט פורים, אינעם געשיכטע פון שיכון סקווירא, ווי איך בין געבוירן געווארן מיט גליק און מזל.
און ווייל ס'איז געווען ליהודים היתה אורה ושמחה וששון ויקר, און די גמרא זאגט דאך ששון זו מילה, האב איך מיר א נאמען געגעבן מיט די יארן, 'לוסטיג' וואס איז די טייטש פון ששון. [מיט די יארן וואס כ'האב זיך אנגעזאפט מיט מיטמאכענישן אביסל דא און דארט, און ב''ה מיט שמחה עס איבערגעלעבט, האב איך זיך געלאזט אונטערשרייבן 'מנשה' כי נשני ה' מכל עמלי, און די אותיות שמחה חן משה און מנשה באנוצן זיך מיט די זעלבע אותיות.]
דאס וואכנאכט איז אויך נישט אריבער שטיל.. ס'געווען דאס ערשטע נאכט יו''ט, און שיכורים האבן זיך אנגעריקט ממש ביזן עלות השחר, און ר' יוסף שלמה ביסטאן ע''ה, האט דעמאלטס אנגעפירט ביים וואכנאכט מיט א גאנצע שפילעריי וואס האט געלאזט גוטע זכרונות ביי די וואס האבן מיר דאס שפעטער מיט די יארן פארציילט.
צומארגנס ביינאכט איז געווען ליפא'ס וואכנאכט, און קוקט אויס אז מיר ביידע האבן דעם כח השמחה אין די מזל, צו מאכן ונהפוך פונעם עולם גולם.
אמת אז איך בין אויפגעוואקסן אין איין קלאס און אין איין אטמאספער מיט ליפא שמעלצער, און אפילו מיטגעהאלטן זיינע יארן פונקט ווי מיינע, דאך זעמער געווען אנדערש אין מהות, און ממילא אנדערש אין ציל.
הצד השווה, מיר האבן ביידע געהייסן די שוואכע אין קלאס, און די ציל ברעט צו יעדע דורכפאל, און אסאך איז דא צו דערציילן פון יענע ביטערע יארן אין חדר.
איך קען ציילן מיט איין האנט פלאך און נישט ענדיגן אלע פינעף פינגער, פון גוט מלמדים וואס כ'בין געבליבן מיט גוטע זכרונות.
און דערצו די בזיונות וואס מיר האבן געליטן אויף יעדע אויפאלענדע זאך וואס מיר האבן ארויסגעצייגט ברבים, צו ס'יא געווען אונזער שולד צו נישט.
כמעט יעדער אזא קרבן אין כיתה האט געהאט א שפעט נאמען, און דאס האט שווער געווירקט אויפן כבוד עצמי, וואס האט ממילא שווער געמאכט דאס שטייגן און קענען דאס לערנען.
איך בין פון אייביג אן געווען א פרייליכער - אן קיין אנגעבליכער סיבה, פשוט געשמייכעלט פון נאטור אויס, כאטש די פולע באליידיגונגען וואס כ'האב אריינגעכאפט פון גרויס און קליין.
לאנגע יארן האב איך געהייסן א 'פאני יונגעל' מיט מיינע נארישע אויפ'פירונג, און זיך נישט וועלן אונטערגעבן צום נארמאלן סטאנדארט פון אלע.
נישט נאר דאס, האב איך נאך געליטן אויף שוואכע ארויסרעדן, דהיינו כ'האב נישט געקענט ארויסזאגן נאראמאל א למ''ד, און א רי''ש, און מיין משפחה נאמען 'לעפלער' איז געווארן ארויפגעקלעבט אויף מיר, אלץ 'יעפיע'..
אוי האט דאס געשטאכן ווי מיט שפיזן.
וואס מאכסטע יעפיע? וואס לאכסטע יעפיע? וואס איז דיין ערשטע נאמען יעפיע?
איך וועל עס קיינמאל נישט פארגעסן, ווי אפילו עלטערע פון מיר, פלעגן זיך ווערטלען מיט מיין וועג פון רעדן, און מיך אפציעל געטשעפעט יומם ולילה, יעפיע יונגעל..
א קליינע רינדעכיע שמייכלדיגע יונגעל בין איך געווען, און איך בין נישט זיכער צו מ'האט אפילו געכאפט אז מ'טשעפעט מיך, ווייל ס'געווען א נארמאלע ווערטל, א געוואוינהייט, און איך פלעג זיך לויפן מיין וועג און זיך פארקלערן אין מיינע מחשבות, וואס ווילן זיי פון מיר, איך האב זיי אמאל וויי געטון?
קיין שווייגער בין איך נישט געווען, און אויך נישט קיין אויבערפלעכליכער, איך האב יעדע זאך אדורכגעקלערט און געוואלט וויסן די פשט, און ווען כ'האב געהאט א מימרא אויפן מויל עס הויעך געזאגט מיט אלע שווערע ווערטער.
ממילא האט מען פון מיר אסאך געהערט פאני אויסדרוקן און כ'בין געווען א געלעכטער, אבער איך בין געווען שטארק ביי זיך, זאלן אלע לאכן און הערן וואס כ'האב צו זאגן.
היינט ווייסיך שוין, אז א טיפש וואס לאכט פון יענעם, הערט נישט זיינע טיפע כוונות, און ס'געווען א שאד מיין מיה, אבער א מחי' מיין אינעווייניגע שטארקייט.
ביז איך בין אנגעקומען אין כיתה ח', האב איך אלץ געהייסן א פאני יונגעל וואס רעדט שטותים, אבער דאן האט עס פאסירט, ווען מיין מלמד החשוב ר' אביגדור פעלבערבוים הי''ו, האט אויסגערופן איינמאל אין כיתה.
ער איז א טאלאנטפולע בדחן! כ'מיין אז די קינדער כאפן נישט ווי לאכעדיג ער קען מאכן באמת..
אלע קינדער האבן מיט איינמאל אנגעהויבן קוקן אויף מיר מיט חשיבות, און איך האב זיי אנגעהויבן צייגן מיינע חכמה'לעך..
זייט דעמאלטס בין איך געווארן די 'דזשויקער' פון קלאס, איידער די רחמנות'דיגע פאני יונגעל.
[וואס ס'האט זיך אפגעטון מיט ליפא, זאל ער אליינס שרייבן.. און ער האט וואס..]
די אלע קינדערישע יארן, זענען געווען ביי מיר זייער לאנגע ביטערע יארן, פול מיט צער און עגמת נפש, נישט געקענט און נישט געווען אנערקענט.
איך בין ממש געווען ווי דער תינוק הבורח מבית הספר, אבער ווי אהין האב איך געקענט לויפן? אהיים האב איך אויך נישט געזוכט צו זיין, ווייל יעדע זאך וואס מ'האט מיר באשולדיגט, האבן מיינע עלטערן געגעבן יעדן גערעכט אויסער פאר מיר.
פעטש האב איך געכאפט אויף יעדן אבר, און אן א גרעניץ, און אויף יעדע מינדעסטע זאך וואס כ'האב 'נישט' געטון..
טייכן טרערן, אמת'ע הארציגע הייסע טרערן האב איך אלץ פארגאסן דורכאויס יענע יארן, און ס'האט זיך מיר געשפירט אז אין קול ואין עונה, קיינעם אינטערעסירט נישט מיינע ליידן, און כ'האב מיך געוואונטשן נעלם צו ווערן פונעם מציאות, כ'האב נאר נישט געוואוסט וויאזוי.
מיין כח הדמיון האט אלץ געארבעט אויף גאר א שטארקע אופן, און כ'פלעג גולם'ן בלשון המלמדים, ממש טאג און נאכט, דאס האט עטוואס פארזיסט מיינע טעג און נעכט, אבער וויפיל קלעפ און בזיונות האב איך אריינגעהויבן צוליב דעם..
די גולם, די הערסט נישט צו און דו וועסט נישט קענען דו וועסט כאפן פעטש און ארויספליען פון דא..
דאס איז געווען א נארמאלע נוסח, און כ'האב מיך ממש נישט געקענט אפשטעלן פון גולם'ן, פארוואס יא? ס'מיר געווען געשמאק צו קלערן אינטערעסאנט פאנטאזיעס צו דורכטון זאכן אין מיין מחשבה, איידער הערן קללות און שטרענגע סטעיטמענס פון יעדן וואס האט זיך געהאלטן גרעסער פון מיר.
וואס איך האב דעמאלטס גע'גולם'ט געדענק איך נאך ביז היינט, אבער וואס מ'האט געלערנט און געפראסקעט? נאר די גייסטיגע וואונדן זענען מיר געבליבן.
זייער שווערע געפילן קעגן יעדע פארעם פון א חדר פון א חומש רש''י צו גמרא צו שו''ע, ליידער.
כ'האב באקומען א שרעקליכע שנאה צו דעם סארט לימוד און כ'האב געזוכט וועגן וויאזוי צו לערנען 'אויף מיין וועג'..
עד היום הזה, קען איך נישט לערנען מיט א חברותא, און כ'קען נישט לערנען יענע שטייגער לימוד, פשוט ס'נישט פאר מיין געדאנקען גאנג, מיין מוח טראכט אנדערש, און כאפט אויף אנדערש זאכן וואס מ'דארף עיון און הבנה, און פארדעם האב איך געכאפט מכות רצח, מיט ביטערניש און געוויין, און מ'האט מיך נישט פארשטאנען, אז ס'נישט מיין שולד.
כ'האב געהאט גוטע צייטן אויך, און יענע צייטן כאטש נישט קיין סאך, האב איך אסאך קונה געווען, און זיך אויסגעלערנט ידיעות און פאכן, וואס קומען מיר אלץ צוניץ.
כ'וויל חלילה נישט בארעדן מיט קיין נעמען קיין איינע פון מיינע אלטע מלמדים, אבער דאך וויל עס פארצייכענען, כדי צו געבן אנהערן ווי שלעכט עס איז געווען, און אזא פירונג זאל מען נישט פארזעצן חלילה, און אדרבה ווי מער אהבה מ'געבט פאר קינדער, אלץ מער גוטע באצילן וועט מען פועל'ן און זען ביי זייער האדעווען לטובה.
איך האב געהאט א מלמד מיטן נאמען ר' אהרן בריסק הי''ו, עפעס א יאר פאר עהם און א יאר נאך עהם, האט מען אריינגעכאפט מכות און ציפעס, און יענע יאר האבן מיר אפילו איין פאטש נישט געכאפט, ניטאמאל איין בייזע בליק כמעט נישט.
אוודאי האט זיך געמאכט מ'האט געדארפט איינעם שטראפן, איז עס אבער נישט געווען ער, נאר די מנהל צו די עלטערן האבן עס גענומען אין באהאנדלונג, אין קלאס איז נישט געווען קיין פארשעמען צו שלאגן צו סיי וועלכע אומבאקוועמליכקייט פאר אונז קינדער.
אזא לעכטיגע יאר געווען, ממש ס'האט זיך געגלוסט און געווארט צו קומען אין חדר, ער האט אזוי שיין פארציילט מיט אינטערעסאנטע וועגן, די פרשת השבוע און מידות טובות, און אפילו געסטראשעט מיט איינגערעדטע געשיכטעס, ווי ער האט א לעקטער וואס ווייזט ווער ס'געגאנגען שלאפן שפעט און ווער ס'וואויל..
כ'מיין ס'נישטא אין די היסטאריע זיינע, איינער וואס האט עהם נישט געגליכן, און ברוך השם ער איז נאכאלץ מלמד כן ירבו.
אבער א יאר פארדעם און א יאר נאכדעם איז געווען חצי גיהנום חצי עבודת פרך..
ס'געווען אמאל אין כיתה ביי א צווייטע מלמד, וואס איין יונגעל האט זיך אויפגערעגט, [וואס דאס זיך אויפרעגן אויף א מלמד אליין, איז שוין געווען א חטא בל יכופר..] און יענע קינד איז אפילו נישט געווען אינגאנצן מיט אלעמען [ווי אין אונזערע צייטן האט מען נאכנישט אפגעטיילט די צערידערטע קינדער, צו האלב צערידערטע, פון די אלגעמיינע שעפעלעך.]
הכלל, ער האט זיך אנגערופן אין קלאס, איך גיי פארברענען דע רעבעס הויז, ווייל, ער האט מיך געשלאגן און אוועקגעכאפט מיין טוי.
פארדעם האט מען יענעם צוגעבונדן צו א קעסטל, און עהם געהייסן האלטן א פאק מיט ספרים פאר א האלבע שעה..
ווער ס'האט אויסגעלערנט די מלמדים די סארט פיינונגען, מסתמא איז עס געווען מנהגים מדור דור.. אדער גאר פון די לאגערן..
נעקסטע טאג אין חדר, האט דער יונגעל געברענגט א פייער צינדער..
אההה!!! איז דער מלמד ארויס פון די כלים..
וואס טוט ער? למען ישמרו ויראו.. האבן אלע קינדער אין די קלאס, ואני בתוכם, געמוזט ארויסלייגן די האנט און האלטן די פינגער ווי א קמץ ארויף.
ער האט מיט א דיקן שטעקעלע, אנגעקלאפט די פינגערס ביי אלע! און ס'האט געציפט און ס'האט זיך געהערט יאמערן און געוויינען.. און יא! מער האט מען נישט געקלערט פון בוגד זיין אינעם רבין מיטן וועלן אנצינדן זיין הויז..
יענס געלעכטער!
דאס פארצייל איך, ווייל ווי עלטער איך בין געווארן, האב איך נישט געקענט פושט זיין די מציאות, אז ביי ר' אהרן בריסק האט עפעס קיינער נישט פונקט געזונדיגט, און ביי אלע אנדערע דווקא יא. און נאך וואו.
מיינע זכרונות פון די יונגע יארן, האט זיך אנגעהויבן פון כיתה אלף, אבער כ'האב געהערט נאכדערציילן, אז מיין רבי אין קינדערגארטן, האט מיך מיט קונצליכע וועגן, געברענגט אין חדר, וואס דעמאלטס איז דאס געווען א חלק פונעם מלמד'ס ארבעט, צו שלעפן די קינדער וואס ווילן נישט קומען..
ר' מרדכי יואל האראוויטץ הי''ו, זייער א פיינע מלמד געווען, אן שפעטער אונזער משניות רבי אין כיתה ה', ער האט מיט אסאך ליבליכקייט זיך אריינגעלייגט אין אונזערע שיכעלעך, און אונז געמאכט געשמאק צו קומען אין חדר.
אין יענע יונגע קלאסן, איז אונזער מנהל געווען א חשובער זקן בא בימים, מיטן נאמען ר' מנחם מענדל טאמבאר ע''ה.
א יוד וואס האט אדורכגעלעבט די קריג מיט צרות, און דאך נישט איבערגעגעבן די קאשמארן מיט פעטש, פארקערט, ער האט מיט א געוואלדיגע אהבה אונז מחנך געווען, אין אסאך וויכטיגע הינזיכטן, און אונז געלערנט גוטע זיטן.
ער האט מחבר געווען דעם גוטן טייטש חומש אויף חומש און שפעטער אויף רשי'' הק', מיטן נאמען 'משיבת נפש', און דאס האט ענטהאלטן גאר א אויסגעהאלטענע וועג פון טייטשען די הייליגע פסוקים און שטיקלעך רש''י.
איך באזונדער, האב געשפירט זייער זיכער מיט עהם, ווייל ווען דער מלמד האט מיך ארויסגעווארפן פון קלאס, פארן עוון פלילי פון קלאצן, אדער קומען 'איין' מינוט שפעט, אדער פיצן די נאז, אדער נישט אריינקוקן אין חומש, איז ער ר' מענדל זכור לטוב, געווען מיין ליבלעכע טרייסטער, און האט מיט א זיסע שפראך מיר געזאגט.
אוי וואס איז געשען, פארוואס האט מען דיך געהייסן ארויסגיין, אוי דו האסט נישט מיטגעהאלטן? די האסט נישט געוואשן די הענט? אוי שנעל וואש די הענט און זאג דעם רבין אז איך האב געזאגט זאלסט אריינגיין..
קיינמאל נישט קיין פסק, און קיינמאל נישט קיין פעטש און קיינמאל נישט קיין הויעך ווארט, קיינמאל!
מיט אזויפיל געדולדט האט ער איבער און איבערגעזאגט זיינע הערות, ווען ער האט געהערט מ'מאכט אפילו איין קליינע גרייז ביים דאווענען צו איבער'חזרן הויעך.
דער מלמד פלעגט עפעס גיין טרונקן קאווע דעמאלטס אדער כ'ווייס נישט וואס, אבער מיר האבן ווי א רעקארד פלעיער געזאגט הויעך.
איך געדענק גוט, מיר פלעגן זאגן פון געוואוינהייט, 'ולבהמתְּך', און ער פלעגט עפענען די קלאס טיר, ולבהמתֶּךְָ..
איבערזאגן.. 'ולבהמתֶּךְָ..
נעקסטע טאג, אודך.. מיר זאגן 'ולבהמתְּך', ס'עפענט זיך די טיר 'ולבהמתֶּךְָ..'
ביז מ'האט זיך אויסגעלערנט.
און עפעס אן פעטש, און אן סטראשונקעס, בלויז מיט אהבה און מסירות, אז מיר האבן עהם מיט אזויפיל ליבשאפט געדענקט, און ליידער עהם באגלייט אין געציילטע יארן נאכער, מיט לעכטיגע זכרונות.
ווען איך געב א קוק אויף די היינטיגע קינדער וועלט, און כ'פראביר עס פארגלייכן צו מיינע יונגע יארן, איז עס אזוי ווייט אנדערש.
קודם כל, איז דעמאלטס נאכנישט געווען די פולע היינטיגע שפילעריי, און וואס מ'האט סך הכל געשפילט איז געווען אין זאמד, און א טייל האבן פארמאגט גרויסע סענד באקסעס.
מ'האט געגראבן ערד, געזייעט שטויב, און געהאקט ביימער, געבויעט בודקעס, און געמאכט ביזנעס און גרויסע פאנטאזיעס.
נאך א טאג שפילן, איז מען ארויפגעקומען פארשווארצט פון זאמד און בלאטע, און אויסגעבראטן פונעם זין און די הויזן טרעגער האט קוים געהאלטן די בגדים אינעווייניג.
אבער איך האב זוכה געווען צוצוזען ווי א טייל פון מיינע חברים ארום, באקומען שיינע נייע שפילצייגן, איינער האט געדרייווסט א צוויי רעדלדיגע בייק, און נאכדעם איז ארויסגעקומען די 'סקוטער'.
איך האב מיט בקשות ותחנונים געבעטן, כ'וויל דאס אויכעט, אבער וויבאלד ס'האט געהייסן ביי מיינע עלטערן א גויאישע זאך, בין איך קאטאגאריש געווארן אפגעזאגט דערפון.
האב איך בלית ברירה געמוזט נעמען דעם וואנדער שטעקן וואס כ'האב אראפגעריסן פון א ביימעלע און צוריק גיין אל שקי ותעניתי.. צום זאמד און גראז קוילעריי.
נישט קיין סקוטער נישט קיין בייק און נישט קיין רעכטע טוי, נאר וואס כ'האב באקומען ביי די דריי יאר, דאס האט געמוזט זיין גוט ביז די דרייצן.
אבער אין יענע יארן, האט מיין טאטע געמאכט א שטיקל זאא, ער האט געקויפט טשיקענס לרוב, און עס געהאדעוועט אליינס אין א געלע אפגענוצטע באס, אינעם וועלדל נעבן אונזער הויז.
אונזער הויז איז געווען די לעצטע הויז אינעם געגענד, ארומגענומען פון וויסטע ביימער, און אביסל טיפער, די טויטע בית החיים פונעם סקווערן שטעטל, וואס האט גענוג פחד אנגעזייעט אין מיינע געהירן, לאנגע נעכט, וואס כ'האב געשיווערט און נישט געקענט שלאפן.
אבער דארט האט מען פאלאצירט דעם טשיקען הויז, און מיט דעם האב איך מיך גענומען באשעפטיגן, מיט רשות צו אן רשות פון מיין טאטע.
שפעטער האט ער שוין געהאט כמעט הונדערט טשיקענס, האט ער עס אויפגעגעבן און געקויפט ציגעלעך.
קודם צוויי ציגעלעך, און ס'עפעס געשען אמאל, אז א הונט האט זיך אריינגעריסן פון די וואלד, און פארציקט האלב וועגס ביידע ציגעלעך, איינס ממש צום גסיסה און די אנדערע נאר טיילווייז פארוואונדעט.
דעמאלס האט ער עס מער באוואכט, און ס'איז געוואקסן ביז איבער דרייסיג ציגעלעך, און איך האב געמאכט א לעבן מיט זיי.
מיין טאטע האט מיך געלאזט העלפן מעלקן אינדערפרי די ציגעלעך, און די מילעך האט מען געטיילט פאר זקנים און חולים און יונגע בעיביס וואס ציגן מילעך איז געזונט פאר זיי.
אוי דעמאלטס איז שוין איינמאל געווען בלאטע און שמעקעריי, אבער כ'האב געלעבט דערין.
מ'האט געמאלקן און אדורכגעזייעט די מילעך און עס געבאטעלט, און פראבירט כאפן א רייט מיט זיי.. אבער די ציגעלעך פלעגן מיר אראפווארפן אין זומפ אריין.
שפעטער איז דאס אויך געווארן אסור.. און מ'האט דאס אויפגעגעבן, און ווידער בין איך געבליבן מיט זאמד און ביימער, זיך געהאנגן און שפאצירט אויף גראדע ווענט, זיך צעבלוטיגט און געלאכט און געוויינט.
חברים? ממש נישט.
נישט כ'האב געהאט עפעס צופארבארגן פאר איינעם, נישט כ'האב געהאט פראטעקציע ביי יענעם, און נאכדערצו האט א האלבע חדר נישט געמעגט זיין מיין חבר, ווייל יענער איז צו ווילד, פלעגן מיינע עלטערן זאגן, יענער איז נישט ערליך, יענער איז אזוי, און מ'מוז גיין שלאפן פרי, און מ'מוז דאווענען און לערנען, נאר נישט שפילן..
אונטערשטע שורה, די גאנצע שפילעריי מיינע אין די יונגע יארן איז געווען איין לאנגע קייט פון אנטשוישונגען, אז כ'האב שוין ממש געקלערט, אויב דאס איז יודישקייט, למה זה אנוכי.
אבער ס'דאך נישט געווען מער ווי איבערגעפרומטע הנהגות אויף מיינע יונגע פלייצעס.
אבער דאך, די זכרונות פון די זוניגע טעג אין די זאמד, שמעקט מיך נאכאלץ אין די נאז, ווייל דאס האב איך פארמאגט,און דאס געדענק איך.
און אז מ'רעדט וועגן די אמאליגע שטרענגקייט, איז א צורך מרחיב צוזיין בפרטי פרטים, וועגן די סוגיא פון טיילן פעטש אן א גרעניץ.
ס'איז קלאר אז אויסער די מערדערליכע פעטש, איז נישט געבליבן גארנישט בלויז זיגרייכע צייכענעס פון נערוועזע ווילדע שלעגערס, אויף צארטע קינדערישע הענטעלעך און גופים.
און פאר איך שרייב ווייטער, וויל איך מקדים זיין, אז איך גלייב באמונה שלימה, אז יעדע פארציע יסורים וואס עס קומט אויף א מענטש, איז עס באשערט פון הימל, ואין לנו רשות להרהר אחריה, נאר דאך ווייסן מיר, אז מגלגלין זכות על ידי זכאי און פארקערט אויך.
ממילא, דאס איז זיכער אז מ'דארף ארויסהייבן דעם פינטל, אז די פעטש וואס שלמה המלך האט גערעדט אז חושך שבטו שונא בנו, איז ווען עס איז מיט פארשטענדליכקייט, און ביידע ווייסן און זענען איבערצייגט אינעם עוולה און אינעם קבלה לטובה לעתיד, סיי דער לערער און סיי דער תלמיד.
לעומת זה, אז מ'פראסקעט און מ'שעדיגט פיזיש און גייסטיש, פאר נישטיגע זאכן, ממש שטותים, וואספארא תועלת האט מען געוואלט ס'זאל פון דעם ארויסקומען, ליידער שנאה צום הייליגע תורה און יהדות, נאר וועגן טפילה'רישע קנאות אויף יונגע נשמות'לעך וואס קענען זיך נישט קעגנשטעלן.
און מיט דעם וועל איך שילדערן נאך א געשיכטע.
פאסירט האט דאס ווען מ'האט ביי אונז אין חדר אנגעזאגט 'שטרענג', אז מ'טאר נישט ארויפגיין אין ווייבער שוהל שבת, נעמען פעקלעך ביי א באווארפן.
ווער ס'וועט יא ארויפגיין וועט ווערן באשטראפט.
קיין גרויסע עזות פנים בין איך נישט געווען, און אזוי אויך די איבריגע פיר קינדער, וואס מ'האט אונז געכאפט ארויפגיין, און אונזער גורל איז געווארן באשטומט די קומענדיגע וואך אין חדר.
יעדע פון די געציילטע קינדער, וואס האבן זיך יא ארויפגעכאפט נעמען א פעקל פון ווייבער שוהל, האט געהאט זיין מסור קעצל, וואס האט עהם גע'מסר'ט.
ווער ס'געדענקט וואס פאר א מצוה דאס האט געהייסן צו מסר'ן איין קינד דעם צווייטן, ליידער.
און מ'האט אויסגעשטעלט די גאנצע חדר, אלע קלאסן, עטליכע הונדערט קינדער, אינעם האלוועי, און אלע וועלן צוזען ווי די פיר פינעף פאר'משפט'ע, וועלן קריגן זייער שטראף, פארן ארויפגיין אין ווייבער שוהל און נעמען א פעקל.
דער מנהל מיטן לאנגע בארד כמעט ביז די קניען, האט געהויבן א שטעקן וואס איז געווען איבערגעטעיפט מיט גרויע טעיפ איבער א פאלן בויגן שטעקן, אז ס'זאל גוט ציפן, ער האט אפיר גענומען דעם ערשטן, און מיט היימישע קללות, 'די עזות מצח די עזות פרצוף' די פארשעמטע יונג'.. האט ער עהם אראפגעלאזט מיטן גאנצן דערוואקסענעם קראפט, א ציפעדיגע פליק מיטן שטעקן.
באלד האט זיך געהערט דאס קינדערישע געוויין, און די מלמדים מיטן צינישן שמייכל אונטערן גראבע וואנצעס, האט כעמט אויסגעבראכן אין א געלעכטער, ווען די טרערן שטעלן זיך ביי די קומענדיגע קרבנות.
מיין רייהע איז געווען די דריטע, און איך זעה קלאר ווי מיין מסור קעצל, וואס האט מיך גע'מסר'ט שטייט מיט פולע הנאה, אז ער האט געברענגט שטאף פארן מנהל.
מיך האט נישט געפאסט צו וויינען הויעך, אבער מער ווי די פעטש האט מיר געציפט די בושה, וואס כ'וועל קיינמאל נישט פארגעסן.
כ'מיין כ'קען זאגן, אז איך גיי מער נישט ארויף עד היום הזה.. אין ווייבער שול נעמען פעקלעך! א דאנק יענע פעטש אוודאי..
וואס האט מען פון אונז געוואלט? וועלכע זיסע זכרונות האבן מיר געזאלט בלייבן פון יענע יונגע יארן?
יא, די וויג ליד פון די מאמע, דאס האט אסאך געטרייסט און בא'טעמ'ט געמאכט אויף די געוויסן, אבער נאר דאס!
ווייל איך געדענק נישט עפעס בעסער'ס..
וואס פלעגן מיר באקומען פאר ריסעס, אמאל א איי, אמאל א אפאר טשערי טאמעיטאס, יא אויך אביסל פאפקארן, אזויפיל וויפיל מ'קען ציילן מיט צען פינגערס..
אין א פיצעלע סענדוויטש בעג, מיט א צעטעלע אינעווייניג, למען השם נישט פארגעסן צו מאכן א ברכה, א האדמה אויף די טאמעיטא, און א שהכל אויף די איי, ממילא וועט די פאפקארן שוין זיין געבענטשט..
איך האב אזוי מקנא געווען איינעם אין מיין קלאס, וואס פלעגט ברענגען אלץ א גרויסע בעג ריסעס, מיט עטליכע זאפטיגע פרוכט, אסאך מאל מילגרוימען, און נאך ענליכע נאש.
אבער די היינטיגע נאש האבן מיר קיינמאל נישט גע'חלומ'ט אפילו צו קריגן, און איך הער נאך, אז היינט נעמען שוין די קינדער צוויי זעקלעך ריסעס, ס'שוין דא צוויי ריסעס הפסקות, און כדי מ'זאל נישט פאלן ווי די פליגען, דארף מען האבן אפאר זעק נאש און זאכן וואס מ'האט גוזר געווען אויף זיי ברכות אנשטאט קללות..
עפעס דארט איז מזונות און עפעס שהכל.. איך וואלט געמאכט משנה הבריות..
על כל פנים, וואס מיר האבן פארמאגט, אינעם מאגערער זעקל ריסעס, איז געווען גענוג און אויף איבערצולאזן.. ווייל אסאך מאל האט מיר נישט געשמעקט די מאכלים וואס די מאמע האט שטארק געוואלט איך זאל עסן צום געזונט, ווייל ס'געווען נישט אין מויל צו נעמען, טאקע פרוכט אבער שוין ברוין, צעשניטן אויף טויזענט שטיקלעך און אפגעשיילט פון אייערנעכטן..
נו וואס האט מען שוין געגעסן? מ'איז נישט געשטארבן פון הונגער.. אבער ס'געווען יענס אכילה גסה.. ממש געצוואונגענערהייט.
און ס'איז צום דערמאנען, די פרישטיג און לאנטש, וואס מ'האט צוגעשטעלט אין חדר, אוי דאס איז געווען א דאפעלטע פחד.
דארט ביים סינק איז געשטאנען איין גרויסע דזשאנדאר, גערופן האט ער זיך די לאנטש רעבע.. ער האט געהיטן ווי א לאגער אויפזעער, אויב יעדער וואשט זיך, מיט א טעפל, די גאנצע הענט, און ווישט זיך אפ, און מאכט א ברכה, און ווארפט נישט די פאפיר אויפן ערד, און נעמט א ברויט, און בייסט אריין..
ס'געווען א השגחה פרטית.. אויף יעדן, און אך און וויי אז מ'האט געכאפט איינע פון די געפייניגטע שעפעלעך אין סטאדע, נישט אויספאלגן די רוטין, אדער צום סוף נישט 'אויפעסן' די 'גאנצע' ברויט מיט די ברעקלעך..
אונטערן טיש פלעגן אסאך הענגן שטיקלעך ברויט אנגעקלעבט מיט פיטער צו ווייסעך וואס, וואס די משגיח האט נישט באמערקט צומאל, ווער ס'איז געווען דער וואס האט זיך געראטעוועט דאס נשמה, מיטן מעלים זיין דעם ברויט אונטערן באנק צו טיש.
אויב האט מען געכאפט א געביסענע ברויט נישט אויפגעגעסן, צו א געביסענע עפעלע נאך ריסעס, אין מיסט קאסטן, אוי וואספארא אינוועסטיגעישען איז פארגעקומען, ס'האט אויסגעקוקט אז אויב וואלט זיך פון פחד און בויך וויי נישט מודה געווען אחד מן הכבשים, וואלט מען אלאמירט די רוח הקודש גרופע צו גאר די סי איי עי..
ווייל מ'קען נישט ווייטער אנגיין אין א חדר, ווי ס'ווערט אפגעפונען א פארוואונדעטע עפל, און מ'ווייסט נישט ווער דער יונגע מערדער זיינע איז..
אזעלכע משוגענע קאפריזן, מאכן מיר נאך יעצט קאפוויי ווען כ'דערמאן זיך דערפון.
אמת טאקע, ס'געווען געוויסע מאכלים וואס מיר האבן זיך באלעקט די פינגער, אבער ווער האט אונז בכלל געפרעגט וואס מיר האבן ליב, מ'מוז ליב האבן אלעס! עפעס א מין סעיף אין ראשית חכמה צו מסילת ישרים געאייגענט פאר יונגע קינדער..
די שטרענגע אויגן פון די משגיח איבער אונז ביים עסן, האט פשוט פארשווערט דאס אראפשלונגען, אויסער די טרוקענע נישט אפגעבאקענע טייג, וואס האט קיין טעם נישט געהאט, און נאר ווייל ס'איז געווען אין א נישט געלונגענע מיירע, האט עס יענער געשאנקן בחינם פאר די חדר, אויך מיר א גוטסקייט.
אין מיינע צייטן האט א קינד זיך בכלל נישט געמעגט נאכגעבן די תאוות האכילה, מ'האט נישט געהאט די אויסוואל, פון אדער פיטער אדער פינאט באטער אדער דזשעם, בכלל נישט!
וואס איז דא, דאס זאלסטו עסן, און זיך אויסלערנען אכטונג געבן אויף בל תשחית, איי פארוואס געבסטו פאר מיין יונגע מאגן לכתחילה עסן וואס איז בכלל נישט צו די גוימען? אבער קוקט אויס אז די גאנצע ענין פון פרישטיג איז נאר צוליב די חלק החינוך פון בל תשחית.. א ביטערע געלעכטער.
וויפיל מאל געכאפט געווארן ביים מעשה, און מ'איז געווען געצוואונגען אויפצועסן, בעסער געזאגט אראפשלונגען ווי א געשטאפטע בעל חי, די טרוקענע טייגל, מיט טרערן און ווייטאג, ביז מ'האט ממש געבראכן.
און פון יענע צייטן קומט מיר ארויף א גרויל, ווען כ'קלער נאך א מאדנע עפיזאד.

מקודם וויל איך מוסר מודעה זיין, אז כ'שרייב וועגן מיין היסטאריע, מיין איך נישט צו באשמוצן קיינעם, און בנוגע מיינע עלטערן, זענען אסאך עלטערן אין יענעם עלטער געווען אזוי, און איך ציל פשוט אראפצולייגן מיין זייט פונעם געשיכטע נישט יענעמס נעגאטיווע חלק.
און צוליב דעם האב איך צו פארציילן א שטארקע חלק היסטאריע פון מיינע גוטע זכרונות אין יענע יארן.
דאס איז געווען א משך פון ניין יאר, וואס כ'האב מיך באהאפטן מיט נשמה שטריק צום פערזענליכקייט פון מיין זיידע [מיין טאטעס טאטע] ר' ברוך אברהם לאפפלער ע''ה
טאקע ווייל ער איז מיר געווען אזוי נאנט צו מיין לעבנס גאנג און ציל
פונקט ווי מיין באגער און פונקט ווי מיין ציל, צוזיין א גיבור הרוח און זעלבסטשטענדיג, אויפטון אויף די אייגענע האנט און זיך נישט שרעקן פאר קיינעם און קיינעם מיינט קיינעם, אט דאס האב איך אויך געהערט און געזען און קונה געווען ביי עהם מיין ליבע אומפארגעסליכע זיידע, וואס אויב מ'זאגט די ווארט היסטאריע, שפיגעלט עס אין עהם אסאך מער.
ווען כ'בין נאך געווען גאר יונג, פלעג נאך חדר פשוט אהינגיין צו מיין זיידענס הויז, און דארט בלייבן ביז שפעט.
ס'איז געווארן מער און מער א קביעות ביי מיר, און די געשרייען און טענות און שטרענגע סטראשונגען פון מיין מאמע האט נישט געהאלפן.
איך האב געצויגן צו עהם ווי מיט מאגנעטן, און פשוט כ'האב נישט געפילט אז איך האב וואס צו עררייכן אינדערהיים, נישט קיין שפילעריי און נישט קיין זאך וואס זעטיגט מיין נייגעריגע זעהל, און ביי מיין זיידן האב איך דאס דווקא יא באקומען.
כמים פנים אל פנים, האט ער מיך אזוי שטארק ליב געהאט, און אנשטאט שפילן מיט מיר, צו פארברענגען במילי דעלמא, פלעגט ער זיצן שעות אויף שעות מיט מיר, און פארציילן גאר געהויבענע השגות, אין עבודת השם אין סיפורים פון דעם אלטן היים.
השקפה פון ויגבה לבו בדרכי השם, און עזות דקדושה, ממש חשובע יסודות וואס כ'האב אין מיר איינגעזאפט ביי עהם.
מיר זענען געווארן צוגעבונדן צוזאמען ווי אומשיידבאר, און כ'מיין כ'קען זאגן, אז צווישן זיינע קרוב צו פיר הונדערט אייניקלעך, בין איך אין יענע לעצטע יארן זיינע, אין עלטער פון ניינציג יאר, געווען דער איין איינציגער וואס האט ממש זיך געפונען מיט עהם ווען מ'האט נאר געקענט.
און ס'איז אזוי געווארן, אז כ'פלעג שוין קומען צו עהם אויף שבת'דיגע סעודות, און יום טוב פסח צום סדר, געדענק איך נישט אלץ קינד א סדר ביי מיין טאטע, איך בין געווען ביי מיין זיידע מיום עמדי על דעתי.
און דער איינציגער וואס האט עהם באגלייט די לעצטע מינוטן פון זיין לעבן, איז אויך געווען איך אליין מיט עהם.
דאס איז א לענגערע געשיכטע, וואס איך האב צו פארציילן, אבער די נקודה וואס איך שרייב, איז, אז אין עהם האב איך געפונען וואס כ'האב געזוכט, און פון עהם האב איך קונה געווען אסאך יסודות און בעיקר אמונה און ביטחון עצמי גאר שטארק.
איך בין געווען כמעט דרייצן יאר אלט, ווען ער איז נפטר געווארן געזונט און שטארק ווי א יונגערמאן, ביי די 92 יאר, פרייטאג צונאכטס פון א פלוצלינגע הארץ אטאקע פארן מאכן קידוש.
ער איז געווען מיין לעבן, און ממש מיין וועג ווייזער אין די קומענדיגע שווערע זמנים, זיינע לעצטע דיבורים צו מיר, ממש אייניגע מינוטן פארן הארץ אטאקע זיינע, איז געווען.
דוד המלך זאגט אין תהילים, חסד ומשפט אשירה, סיי ווען ס'איז ביים מענטשן חסד ס'גייט גוט, און סיי משפט ווען ליידער ס'נישט גוט, אבער אשירה דארף מען מצדיק זיין דעם אייבירשטענס דרכים.
אוי איז דאס געווען פאר מיר א לעבנס לעקציע, אלץ מער און מער זע איך אין דעם א אייביגע צוואה און כלל גדול אין לעבן אין יעדן מצב.
און אמת טאקע אז דאס לעבן איז בערגעלעך, אמאל ארויף אמאל אראפ, און ס'נישט שייך צו באשולדיגן יענעם כדי אנצוקומען צו א תכלית, אויב מ'וויל באמת עפעס אויפטון.
אבער דאך, איז פארהאנען א תועלת צו פארשרייבן געוויסע פרטים, וואס דערמיט טוהט מען זיך איינמאל פאר אלעמאל ארויסגעבן די שווערע געפילן, און אויך אויב ס'שייך צו מאכן קלאר די חלקים וואס מ'וואלט ווען געקענט מתקן זיין.
כ'מיין צו זאגן, אז אמאל כאפט מען זיך נישט, וואס עס קען וויי טון א קינד, און דערווייל ביים קינד איז עס א לעבנסלענגליכע פראגע, היתכן וואס האט יענער געוואלט פון מיר, איך בין עפעס געווען זיין הונטל? צו האט יענער ערענסט געקלערט נאר פון זיך? און מיך גענוצט אלץ שטעקן צו זיינע שווערע מוהט'ס און גראב גערעדט כעס'יגע מינוטען?..
און וויפיל ס'אמת אז ס'געווען אנדערע צייטן ווי היינט, איז גוט אויף א ערליכע וועג עס צו פארציילן אז ס'זאל זיין קלאר וואס איז געווען א טעות און וואס איז געווען אזוי די דרך החינוך, כאטש ס'האט זיך שוין משום איזה סיבה געטוישט.
אין מיינע יונגע יארן, איז געווען א נארמאלע זאך, אז קינדער זענען געווען הפקר פעטרישקע, פאר יעדע זיידע וואס האט עהם געוואלט לערנען א לעקציע.
אז איך בין אריינגעקומען אין שוהל, אין א וואכענדיגע זונינגע נאכמיטאג, און כ'האב אויספראבירט מיין שטימע מיט די ליידיגע קאפאלען אויפן דאך פונעם היכל הבית מדרש.
אזוי זינגענדיג, האב איך געקענט כאפן א פראסק, אדער אין בעסטן פאל א פארציע זידלערייען, פון א זקן מלא..
וואס מיינסטו די ראצער וואס איז דא? מ'קען עפעס דא זינגען?..
פארוואס נישט האב איך געקלערט, איך בין געווען כשר גערעכט מיט מיינע שטילע מחשבות, פארוואס יענער מעג זיך גארגלען ביי שוכן עד ווייל ער האט יארצייט צו ווייל ער איז א איש מכובד, און איך ווייל כ'בין נישט בר מצוה מעג איך נישט זינגען אין שוהל ווען כ'שטער באמת נישט קיינעם, אין א ליידיגע היכל אין א גרינעם וואכן טאג..
באמת האט מען נישט געדארפט האבן געטון א ספעציעלע עוולה, אז א זקן צו מיטל יעריגער באלעבוס זאל זיך אנרופן מיט שפאס און זידל רייד, ווי כאילו די עבירה פון פארשעמען און רעדן מיאוס מיינט מען נאר דעם רבין און דעם רב, און ער מעג, ווייל ער ארבעט שווער א גאנצע וואך.. צו ווייל ער איז זייער א גרויסער מויל מאכער, און אלע האבן ליב זיינע פלאפערייען.
איך זאג מיט צינישקייט, אז אוודאי פארשטיי איך די זקנים מיט זייערע פעטש טיילן פאר ווער ס'איז זיי אונטערגעקומען אונטערן הויקער.
ווייל פונעם מלחמה איז שוין נישט געבליבן פאר אלע גענוג זיידעס און שוהל טאטעס, ממילא האט מען קוקט אויס מסדר געווען איינס צוויי זיידעס פאר די גאנצע חדר, אבער נישט נאר שבת נאר ווען א קינד איז געווען פריי, האט יענער עהם געמוזט לערנען מידות.
די קליינער ברענג מיר א גמרא.. די קליינער ברענג מיר א טיי, ברענג מיר טראג מיר..
נישט קיין ביטע, נישט קיין שקויעך, וויבאלד איך בין קליין, און אויך די אייגענע עלטערן פארשטייען אז איך מוז אלעס טון וואס א עלטערער הייסט, אן קיין פופס פון מויל, אן קיין צייכן פון מרידה..
וואס זענען מיר צאן קדשים, עפעס שלאקס שמשים? ציגאנער קינדער אפגעקויפט אין א מארק טאג? אבער אזא פנים האט עס געפירט.
ווייל יענער האט פארגעסן זיין גלעזער אינדערהיים, האב איך באקומען די גרויסע מצווה.. עס שנעל לויפן ברענגען און שוין זיין צוריק.. אבער שנעל! נישט מ'זאל דארפן ווארטן, ווייל דער אלטער ברויך עס שוין!
איך געדענק אז אמאל האב איך באמערקט ווי א טאוועל איז פארקלעבט האלב וועגס, איך האב געקלערט אז איינער האט עס דווקא געטון, כדי צו טשעפענען מיטן הענגער פונעם טאוועל.
דארט איז געשטאנען, א ל''ג בעומר פאגראם [אנשטאט פראגראם], וועט פארקומען מיט שיינע ריידס..
איך האב נישט פארשטאנען אז א זיידע האט געלייענט דעם צעטל, און די בלוט איז עהם ארויף אין קאפ, ווידער א פאגראם.. חלילה.
און כ'האב אראפגעריסן די צעטל וואס האט פארדעקט די ווערטער, פלוצלינג הער איך קולות איבער מיין קאפ.
א חשובער יוד א עלטערער זקן גאר א בן תורה, האט געעפענט א מויל מיט רעגעניש כמעט ביז פעטש.
די עזות פנים, ווער האט דיך געבעטן צו רייסן..
איך האב געמיינט אז איינער וויל טשעפענען..
די קליינער עזות פנים, גיי אוועק פון דא.. דו ענטפערסט נאך? וואס רירסטו אן די טאוולען.. גיי פון דא..
איך בין שוין היינט וויסענד וואס יענעם האט געשטערט, אבער וואס וואלט געשען אז ער וואלט מיר מסביר געווען די פראבלעם, וואס וואלט געשען?
איך גיי נישט אויסרעכענען אלע מיינע קליינע געשיכטעס, אבער על הכלל כולו יצא, אז א קינד האט נישט אויפגעכאפט אייביג די חינוך לעקציע, ווי איר וואלט געוואלט.
להיפוך, ער האט גאר געקוקט מיט ביזיון, אז מ'מאכט עהם נידריג און מ'לאזט עהם נישט רעדן צו טוהן א זאך וואס איז ביי עהם נישט קיין אומרעכט.
שוין אפגערעדט ווען ס'איז געקומען פון סתם כעס, און די פראסקעס זענען געפלויגן ווי כאילו מ'שלאגט א וואנט אן געפילן.
האסט געריקט א בענקל צו טיש און ס'האט געמאכט א רעש, א פראסק אין צענטער פון א ריזן עולם.
כ'פארשטיי יענער שעמט זיך נישט פון קיינעם [פארוואס טאקע?] אבער איך בין יא געווארן פארשעמט, און איך בין 'נישט' דיין זון צו אייניקל צו אפילו מחותן, אז דו מעגסט זיך מקיל זיין צו אויסקלאפן דיינע שווערע יארן אויף מיינע צארטע באקן.
און איבערבעטן? וואס עפעס, איך האב געהייסן נישט ריקן דעם באנק, נישט עפענען דעם פענסטער און ער האט יא!
כ'בין חלילה נישט דאן לכף חוב קיינעם פון זיי, אבער אויב ס'קען אריינגיין אין די אויערן פון די וואס לייענען עס דא, און פארשטיין אז אפילו א ענליכע זאך וואס פאסירט, דארף ווערן פאר'ראכטן, נישט לאזן א קינד מיט יארן לאנגע ווייטאג אין קאפ.
[טאקע דעם חול המועד, האב איך בטעות אראפגעווארפן א קינד ביים שמחת בית השואבה, כ'זאג בטעות כ'האב געגעבן א שטופ צוריק ווען ער איז מיר געקראכן אויף די פיס.
ער האט זיך צעוויינט און אנטלאפן.
איך האב עהם אויפגעזוכט [אויפזוכן א קינד אין סקווער אין די צווייטע טעג סוכות, איז ווי זוכן א נאדל און א בארג שטרוי..] נאך דריי טעג יום טוב, שמחת תורה אין דערפרי, האב איך עהם געפונען שטיין ביי די הקפות, און עהם געבעטן מחילה.
פארוואס? ווייל כ'האב געוואוסט וויאזוי עס שפירט.

קינדער האבן אלץ ליב פאן, און זיך רייצן מיט פעדלערס און זיי אויספראבירן ביז אויפרעגעניש, נאכן סתם פארדרייען א קאפ און פארדרייען אלעס וואס קומט זיי אין די הענט אריין.
און ווען די מנהל צו מלמד האט געדארפט צומאל אין פלאץ שטעלן א קינד, פארן זיך מתחצף זיין, צו פארן טון א עוולה ווי אנצינדן א פייער, צו טשעפענען א עלטערע יוד, צו גיין ווי מ'טאר נישט, טון וואס מ'טאר נישט, רעדן וואס מ'מעג נישט.
איז אויך געווען א גרויסע גאר גרויסע אונטערשייד פון מחנכים.
ס'געווען אזעלכע וואס איך האב ביי זיי באמת הנאה געהאט, ווייל איך בין באמת נישט געווען א ווילד קינד כאטש מאדנע יא.
איך האב געפאלגט כאטש געפוילעצט יא.. אבער נישט געגאנגען אקעגן די תקנות און מסגרת החינוך ווי מ'זאגט.
און כאטש כ'האב אויך אמאל געטון א נישט ריכטיגע זאך, איז אבער דער 'נאראמאלע מחנך' געווען גערעכט אין מיינע אויגן ביים שטראפן, און א ראיה אז איך האב נישט דעמאלטס און נישט היינט א שלעכטע מחשבה קעגן עהם.
ווייל אז מ'איז יושר'דיג, ווייסט א קינד אויך אז ס'קומט עהם אמאל א פעטשל צו א קנס.
דאקעגן, איז געווען אזעלכע מחבלים, וואס האבן געהאט באזונדערע טשאטשקעס אין יעדע כיתה וואס האבן ביי זיי נושא חן געווען, און להיפוך עטליכע קרבנות וואס האבן אלץ געכאפט מכות, און בושות, און סתם שנאת חינם.
איך קען פארציילן לאכעדיגע געשיכטעס און וויינענדיגע, אבער איך זיך נישט צו זאמלען רחמנות און אומזינסטע קריטיק אויף מיינע געשרייבעכצער, טאמער כ'שרייב צו אמת'דיג פאקטן וואס נישט יעדער האט ליב צו הערן אז ס'אמת.
אבער למען האמת, נאכן ציילן די אותיות, האב איך געקלערט יא צו שילדערן עטליכע סיפורים און ספעקטאלן, וואס זענען נאך ביי מיר אפענע וואונדן ווען איך דערמאן זיך אין זיי, און איך דערמאן זיך אין זיי, אסאך מאל ביים שיקן מיין זון אין חדר.
ציטערנדיג, צו חלילה היינט איז נישטא די זעלבע סארט רודפים בצורת חינוך.
איך פלעג אסאך מאל זייער אסאך מאל פארפאסן די באס אינדערפרי, און אז כ'האב געדארפט גיין צופיס צום חדר, איז דאס געווען א היבשע מהלך פאר מיר, קליינע רינדעכיגע זיסקייט מיט רויטע בעקעלעך.. [ווי אלע האבן מיר געקענט, און צומאל געציפט אין די פעטע באקן..]
ווען כ'האב געקענט, האב איך געכאפט דעם באס פון ר' שלמה יעקב וואלטער ע''ה, איי א צדיק פון א יוד געווען, און אזוי פריצייטיג זיך געשיידט פון אונז.
ער האט געווארעמט דעם באס, און זיך איינגעוויקעלט אין זיין שווארצע שאל וואס האט זיך געשלאגן מיטן רויטן לאנגן בארד, ווער ס'זאל לויפן פאראויס אין די ווילדע רייסערישע ווינטן, אין די קוים זוניגע פרימארגענס.
ווען מ'האט געכאפט ר' שלמה יעקב'ס באס, איז געווען א פרייד, ער האט יעדן מקבל פנים געווען בסבר פנים יפות ממש.
אמאל איז יא געווען באסעס צוגעשטעלט אמאל נישט, אבער איך האב געמאכט זיכער.. צו פארפאסן נישט איינמאל א וואך נאר כאטש רוב טעג..
נו, בין איך אנגעקומען אין חדר, און די נארמאלע עבירות יענע צייטן וואס מ'האט געקריגן מלקות צו בדד ישב מחוץ לכיתה, איז דאך שפעט קומען אויך געווען אריינגערעכנט.
האב איך עס נאך פארשטאנען און אנגענומען מיט פארשטענדעניש.
וואס קען מען טון אז איך בין א שלעפער און כ'ווייס אז ס'איז שטרענג מיטן אנקומען שפעט, נישט פינעף מינוט נאר א האלבע שעה כאטשיג. טעגליך!
און באמת בין איך נישט געווען אזוי שולדיג, ווייל צו גיין בארג ארויף צום חדר, א וועג וואס האט 'מיר' גענומען צוואנציג מינוט מינימיום, און רוב קארס האבן זיך 'נישט' אפגעשטעלט געבן א היטש, ממילא האב איך געכאפט שטראפן פארדעם מידי בוקר.
טאקע א דאנק [אפשר צו שפעט..] פאר די וואס האבן זיך יא אפגעשטעלט און פארמיטן אסאך קינדערישע יסורי הגוף והנפש, מיטן אונז פירן די וועג ארויף צום חדר, וואס איז געווען נישט סתם ארויף נאר א בארג!
ויהי היום.. ויהי לשון צער, האב איך דערגרייכט אין חדר א שעה א האלב שפעט.
איך בין געווען הונגעריג אויך, און כ'בין אריין אין לאנטשרום, וואס איז געווען ליידיג, און געזוכט עסן, און געוואלט כאפן א ביסן, פאר איך גיי באקומען די ריכטיגע ביסן באלד ביים זיך באווייזן אין כיתה אזוי שפעט.
דארט האט געארבעט א זכר, נישט קיין סקווערער, וואס כ'האב שפעטער געהערט האט ער געהאט שוין א רייכע רעפוטאציע פון טשעפענען מיט קינדער, און איך האב אויך געוואוסט אז קיין האניג באקומט מען נישט פון יענעם, ווייל קוים טרוקענע ברויט האט ער פארגינען, מיט אויסגעקוועטשטע טונע פיש, וואס כ'ווייס באמת נישט ווער ס'האט עהם געשטעלט אויף דעם פאזיציע, ווייל ער איז געווען פארפיינטעט ביי אלע, אויך ביי די עלטערע קינדער.
ער האט געהאלפן מיט די עסן טיילן, און האט ממש נישט פארגינט גארנישט, און פארוואס ס'האט גענומען אזוי לאנג עהם ארויסווארפן מיט די צייט, ווייס איך אויך נישט עד היום הזה.
ער טרעפט מיך אין לאטשרום, און פרעגט מיך פארוואס איך קום דא אזוי שפעט.
ער לייגט מיך פשוט איבער אויף א באנק, און פראקט מיך אן די ביינער! איך בין אנטלאפן פון זיינע הענט, און ארויפגעלאפן נעמען די 'אפציעלע שטראף'..
יענער איז ברוך השם געפלויגן פון דארט מיט די צייט, אבער נישט פון מיין מחשבה..
נו ממילא א וואלענטיר פאר חינוך.. דאס וואלט איך אנגענומען אלץ מאדנע פאקט.
אבער ווען כ'בין אויסגעשטאנען די רדיפות פון די אפציעלע הנהלה, דאס פלעגט מיר ממש ריאונירן ביז פחד און אראפשלונגענדיג די טרערן האב איך צוזאמגעשאלטן די שלעכטע גייסט פון די וואס האבן כלומרשט נאר געמיינט די אמת.
ווען ס'געקומען אויסצופארשטן וועגן עפעס, בין איך געווען פון די אויסגעפרעגטע..
און אז כ'האב געוואוסט אז איך האב נישט געטון קיין עוולה האב איך נישט געדארפט מורא האבן, אמת.
אבער, די מיאוסע שאלות וואס א מיטל יעריגע מחנך זאל מיך פרעגן, און קלערן אז עה! א קינד כאפט נישט אז מ'פרעגט עהם אזעלכע פריוואטע און גאר אינטימליכע פראגעס, דאס איז מיר אלץ געבליבן א מאדנע פאקט.
און איך אלץ פחד האב געענטפערט אלעס אלעס, אנגעהויבן פון פריוואטע זאכן וואס טוט זיך ביי אונז אינדערהיים, און געענדיגט ביי עפיזאדן וואס חברים האבן געטון און איך בין געווען דער קעלבעלע וואס האט געמוזט וויסן און פארציילן..
פונקט איך האב קיינמאל נישט געקענט דאס לערנען, אפילו כ'האב יא געקענט, 'דאס הייסט נישט געקענט הונדערט פראצענט'..
ווי כ'האב שוין באשריבן אמאל וועגן די געשיכטע פון 'די שטרוי קענסטו האלטן'..
כ'האב דאך געהאט אמאל לאכעדיגע און זיגרייכע מאמענטן אויך.. אי''ה אין די קומענדיגע קאפיטלען.

יא, ס'געווען צומאל פרייליכע מאמענטן אויך, נישט אויף בלויז זאמד און שטיינער, פעטש און יסורים, דערמאנט מען זיך אין א נאסטאלגישע מינוט.
יעדער האט אנדערע זכרונות, איינעם ציט דווקא דאס אמאליגע פיין שמעקעדיגע געקעכצן פון דערהיים, און איינעם א לידעלע פון וויגעלע, און אייביג איז דא עפעס אפילו אין גלות, וואס האט אויסגענומען אמאל צו גוטע צייטן אויך.
אנטשולדיגט אז איך שילדער אזוי שווארץ יענע יארן, אבער וויפיל איך קלער אריין, זע איך נישט וויכטיג צו שרייבן ליגענט און זאגן אז איך בענק מיך עפעס שטארק צוריק.. ממילא מוז זיין ס'יא געווען ביטער און שרעקעדיג, און כ'האב געהאט געווארט אויף בעסערע צייטן.
למעשה, ווען ס'איז אנגעקומען סוף זומער, ווען די מלמדים האבן זיך פארגינען צו מ'האט זיי פארגינען.. א וואקאציע פאר א וואך צוויי, אויך דעמאלט האבן די קינדערלעך געמאכט דאס ריכטיגע לעבן..
ס'איז אנגעקומען א סובסעטוט אין חדר..!
נאר צו דערמאנען די ווערטער סובסעטוט, ווערן שוין די קינדער לעבעדיג ביז חוצפה..
האט דער סובסעטוט געהאט גענוג שכל, וויאזוי צו האנדלען מיטן קלאס, אז סיי ער סיי זיי זאלן ענדיגן א וואך מיט נחת, איז ער געווען גליקליך.
אבער אז נישט.. חחח
אפילו די טאטע האט געוואוסט מיט איין ווארט צו מגדיר זיין דעם וואך, וואס האט מען געלערענט? ס'געווען א סובסעטוט?? אקעי כ'פארשטיי ס'נישטא וואס צו פארהערן...
אונז זעמער געווען נאך קינדער פון קוים זעקס זיבן יאר, און שוין האבן מיר מצליח געווען צו מאכן אייערשפייז פון א סובסעטוט א תמים.. יענער האט נעבעך פראבירט צו מאכן אפאר גראשן מער, און האט איינשטימיג אנגענומען א וואך אין חדר צווישן לעבעדיגע סוחרים..
האט ער געקוקט רעכטס, איז געפלויגן טישוס און שלאכטס פון לינקס.. האט ער געשריגן האט ער געכאפט א טעפל וואסער פון.. שיטה לא נודע עד היום הזה למי..
און ס'האט זיך געמאכט אז ס'איז געווען א 'שטרענגע' סובסעטוט, אוי! דאס איז שוין איינמאל געווען היסטאריע..
ער האט געפראסקעט, און די קינדער האבן רעוואלטירט, ממש מיט קולות פון שארפע מחאה! היתכן יעצט איז אונזער צייט פאר סחורה און פרייהייט, וואס איז דאס די שטרענגקייט?
גלייבט מיר, נישט מיר און נישט ער איז ארויס צופרידן יענע מאמענטן, ס'האט זיך געוויינט און געלאכט אינאיינעם, ביז מ'האט אריינגעמישט טאטעס און הנהלה, און ס'איז געווען א גרייטע לאו סוט קעיס, פאר די מלמד נאכן צוריקקומען פון וואקאציע.\
אוי האבן מיר אריינגעהויבן פאר די צוויי וואכן חוצפות.. און דער שטרענגער סובסעטוט איז אריין אין אונזערע זכרונות לדראון עולם.
נאך חדר טאג טעגליך, האבן מיר ווידער זיך געטראפן סחורה, מ'האט יעדן אנשיקעניש צו פעדלער, אפיר גענומען און אויסגעניצט די געדולד, ביז יענער איז געווארן די שלאג ברעט די נעקסטע תקופה.
און פונקט ווי די מלמדים האבן שלא ביושר איבערגעגעבן פונקטליכע דעטאלן פון יעדן קינד, אז דער קומענדיגער מלמד זאל קענען ממשיך זיין טרייבן שפאס און רייסן שלעק אויף די אלטע קרבנות מיט א המשך.
פונקט אזוי האבן די קינדער צווישן זיך איבערגעגעבן מדור לדור, פון עלטערע צו יונגערע, ווער איז א גוטע רבי, ווער איז א שלעגער, ווער איז סתם א טעות געבוירן געווארן, און וועלכע פעדלער פארקויפט ביליג און וועמען קען מען אנצידן אין א רגע, אז ער לויפט נאך.
וועלכע זיידע געבט קענדיס און וועלכע טיילט פעטש, ווען און וואו איז סחורה און וויאזוי איז די בעסטע וועג צו אנטייל נעמען אין די שמחה..
נישט הויעך געזאגט, פלעגן מיר טעגליך זיך אריבער כאפן צו אסטרייכערס בעקעריי, און אמאל מיט רשות פון ר' שמחה קאפף אמאל אן רשות, כאפן א קוקי צוויי און אפ'פיצן..
מארגן האט דער מנהל געפארשט און געפארשט, און איינער האט גע'מסר'ט דער צווייטער האט געלייקענט..
איך געדענק אז מיין טאטע איז געווען א הצלה מעמבער, און כ'בין דאך אינפארמירט געווארן אסאך חלקים וויאזוי מ'לערנט זיך צו ראטעווען חולים און באטראפענע ר''ל.
פלעג איך קומען אין חדר און פארציילן, אסאך מאל אליינס באקן, געשיכטעס און פאקטן וויאזוי מ'מאכט סי פי אר., וויאזוי מ'האנדעלט ווען איינער דערווערגט זיך ר''ל, צו דערטרונקט זיך.
איין טאג קומט אריין דער מנהל, וואס איז נישט געווען קיין גרויסע שטיצער מיינע, און רופט אויס בשאלה, ווער האט אויסגעלערנט דא, וויאזוי מ'מאכט סי פי אר.?
מיר איז שווארץ געווארן..
און פונקט שטעלט זיך ארויס א מסור קעצל, און צייגט אויף מיר גלייך.
דער מנהל רופט זיך אן, יוסל זאגט אז די לערנסט אויס הצלה זאכן?
איך האב איינמאל פאר אלעמאל גענומען דרייסט און זיך הויעך און פעסט אנגערופען.
'איי עמ סארי, נישט איך! ער האט זיך טועה געווען מיט א צווייטן!
דער מנהל האט זיך נישט געקענט איינהאלטן און אויסגעשאסן אין א געלעכטער, קוקט אויס אז ער האט זיך נישט גערעכענט מיט אזא ענטפער, און ער האט מיך אפגעלאזט.
א צווייטע מאל קומט ער אריין אין כיתה, זייער אנגעצויגן, און זאגט שארף און קלאר!
שוין אפאר וואכן וואס איינער שרייבט אן די ווענט אין די מאנטלען שטוב, ביז מ'גייט אהיים פון חדר, וויל איך יענער זאל אליינס קומען זיך מודה זיין, אז נישט וועט זיין ביטער.
כאטש איך האב גוט געוואוסט אז דער אנשרייבער איז נישט קיין צווייטער ווי איך אליין..! האב איך נישט געקלערט פאר קיין רגע זיך מודה צוזיין, ויעבור עלי מה.
און ראה זה פלא! כ'הער שפעטער, אז א יונגעל מיט צוויי כיתות יונגער, א גולם קאפ, האט זיך מודה געווען.. חחח
אוי האט ער אריינגעהויבן פאר דעם..
און כ'האב עס גוט געדענקט, און אין ישיבה קטנה האב איך עהם פערזענליך איבערגעבעטן.
ווען איך קלער צוריק די סארט שפילערייען וואס מיר פלעגן זיך נאר שפילן ביי לאנטש צייט, קען איך נישט אויפהערן לאכן..
עפעס איינער האט אראפגעלייגט אינעם חדר גארטן, א בארג מיט צעפאלענע ציגל און שטיקער שטיינער וואס מ'קען צערייבן אויף שטויב.
עטליכע יאר, האבן מיר געהאט פון דעם פרנסה..
מ'האט עס געריבן געגאסן און פארקויפט ווייטער פאר אנדערע כיתות, באהאלטן אין היילן ערד, די צעריבענע זאמד, און מ'האט געזוכט לעכער און באהעלטענישן פאר די שטויביגע סחורה..
ס'געווען רויטע זאמד גרינע זאמד און ברוינע, די מער ווייעכערע האט זיך פארקויפט אביסל פאר אסאך הארטערע זאמד.
מיר האבן דאך געהאט ביימער און גרויסע לאנד ארום די חדר, און דער מנהל פלעגט זאגן אז ער האט א קוקער און זעט אלעס אפילו אונטער די שאטן פון די ביימער.. [א רעטעך!]
הכלל, האבן מיר אוועקגעשטעלט אסאך ביזנעסער אין די צייט פון לאנטש, און גאנצע כלי זמר און בעלי מלאכה, פיזישע ארבעט און ארכיטעקטור, זענען מיר געווען און געשפענדעט די צייט אונטער די הייסע זומער מיטאגס און האלב רעגענדיגע ווינטער טעג.
ביז דער לאנטש משגיח האט געצויגן ביים אויערן, 'האסטו נישט געהערט ארויפגיין שוין, צען מינוט צוריק??
איך דערמאן זיך, אז אפילו מצוות האבן מיר מקיים געווען מזמן לזמן, מיר האבן געפונען א נעסט פייגלען, כאטש ס'געווען נישט כשר'ע האבן מיר געמאכט שילוח הקן לפנים משורת הדין..
מיר האבן געגראבן און געגראבן.. ביז איינמאל הערט מען א פרייליכע צערעמאניע, כיתה ז' האט געגראבן און געטראפן א קוואל..
מ'האט אזוי געגראבן אז מ'האט אריינגעלעכערט אין א פייפ, שפעטער זענען מיר געוואור געווארן אז מיר פאטשקענען שוין א שטיק צייט אין א צעבראכענע אפלויף..
און מ'איז ארויפגעקומען נאך אזעלכע שווערע ביזנעס שעות, האט מען דען געהאט נערווען צום לערנען? א פייג!
אבער אהיימלויפן האבן מיר זיך נישט געטרויעט.. כאטש איינמאל האט עס יא פאסירט..
דער מנהל פלעגט מיט אונז מעביר סדרה זיין אויפן מייק, דאס הייסט אלע קלאסן האבן געעפענט די טירן און ער מנהל פון זיין אפיס האט דורכן שפיגל געקענט זען וואס טוט זיך אינעם קארידאר, און ער האט הויעך פארגעזאגט.
מהפך פשטא זקף גדול.. וידבר השם אל משה ואל אהרן און ס'געפארן די נקודות די טראפן ווי מ'רופט עס.
גרשיי...ם.. און קטון און גדול און קרני פרה..
די מלמדים פלעגן זיך מקיל זיין אהיימצופיצן שוין, ווייל ס'שוין ממילא געווען סוף די מסגרת, און פרייטיג כחצות האבן זיי שוין געזוכט אהיימצוגיין.
און מיר האבן דאס געקענט אויסניצן פרייערהייט..
איינמאל מער ווי איינמאל האבן זיך די הייפערדיגע קינדער ארויסגעשלייכט פון כיתה און אויך אהיימגעפיצט, אבער דער מנהל האט געהאלטן א וואכזאמע אויג.
איינמאל אינמיטן מעביר סדרה זיין, דבר.. אל בני ישראל ו.. עמ עמ.. סוף פסוק.
יאסעלע כ. קום שוין צוריק!!! הערט מען א ווילד שטרענגע באפעל..
אינמיטן פסוק האט ער געמאכט א סוף פסוק.. און געכאפט דעם יאסעלע אהיימלויפן.. אוי האבן מיר געלאכט!
ס'פלעגט אפילו זיין אזא מושג פון א יחיד בדורו וואס פלעגט אנטלויפן פון חדר, און די טראמא האט איינגעשפאנט די הנהלה און אלע קינדער, ממש ווי א היסטארישע געשיכטע אינעם היינטיגן וועלט.
די מנהל און מלמד פלעגן אפשטעלן אלעס און גיין זוכן דעם אנטלאפענער.. און פרעג שוין נישט וואס יענער האט געכאפט דערפאר..
איך למעשה פלעג נישט זוכה זיין צוזיין פון די מחוצפים, און אויך נישט פון די וואס האבן אלץ פארגעסן די ציצית אינדערהיים, און אויך נישט פון די וואס האבן געהאט די פלאו און די פיבער און די עלערדזשיס.. ממילא האב איך בלית ברירה געמוזט אייביג אלע טעג פון יאר זיין אין דינסט.. אין חדר אן קיין תירוצים, ווייל טאמער האב איך זיך דערוואגט זיך נישט גוט צופילן האב איך ממילא נישט פארדינט קיין רחמנות אינדערהיים.
און מ'האט מיינע חולשות נישט אנגענומען אלץ פאקט.
איך דערמאן זיך נאך א ווייטאגליכע תקופה מיינע, אין די מיטעלע חדר יארן.
איך פלעג באקומען א אטאקע אז איך דארף אין ביה''כ ארויסגיין, ממש פינעף מינוט ווען מ'האט אנגעהויבן לערנען.
און דער מלמד ווי פארשטענדליך האט דאס נישט גורס געווען, מ'איז קוים געווען הפסקה, און דא פלעגן זיי די מלמדים ניצן א דאקטארישע סטעיטמענט [אויסגעזויגן פון פינגער..] אז אונטער דריי שעה דארף מען נישט אין ביה''כ
און אפילו טאמער האט מען מיר שוין יא געלאזט גיין, ווי א יוצא מן הכלל, נאך אסאך מאל בעטן און וויינען, פלעג איך ממש נאך צען מינוט נאכאמאל הייבן די הענט מיט בקשות ותחנונים, איך דארף נאכאמאל.
ס'איז א פשוטע זאך, אז פון פחד, און פון ידיעה אליינס אז מ'טאר נישט גיין צו מ'קען נישט גיין, זאגט די מוח אז מ'מוז!
ס'האט אנגעהאלטן ביי מיר עטליכע חדשים אזעלכע אטאקעס, און דער מלמד האט געלאכט אין מיין פנים, און געזאגט מיט שפאט, טוה אן א פעמפער.
איך האב ממש נישט אויסגעהאלטן די בושות און די צער, די אנגסט פון די באפעלן פון מיין מוח אז אט אט גיי איך טאקע זיצן אין א טייך, און דער מלמד האט סיי מיט פעטש סיי מיט ליצנות מיר פראבירט אפהאלטן.
צומאל פלעגט ער מיר שוין שלעפן צום מנהל, וואס פלעגט פראבירן מיט גוטן מיר מסביר זיין אז ס'איז א משוגעת פון מיר.
איך בין אזוי געפייניגט געווארן לאנגע מינוטען, און אפילו נאך א האלבע שעה זיך וויינען און בעטן האט מען מיר שוין יא נאכגעגעבן, האב איך אבער קיינמאל נישט פארגעסן יענע שווערע בושות וואס כ'האב אריינגעהויבן.
כאטש וואס כ'האב מיך אלעמאל סוף כל סוף איינגעהאלטן.
די פחדים זענען געווען ווי איך פארשטיי היינט, פון אסאך זאכן צוזאמען, איך האב נישט געדארפט גלייבן דעם מלמד אז ער וועט פראסקענען פארן נישט האלטן די פינגער אין חומש צו אין גמרא, פארן גולם'ן פארן נישט קענען, פארן נישט וויסן באלד אויפן רגע ווען ער פרעגט, ווי האלט מען.
איך האב עהם נישט געדארפט גלייבן, ס'איז געווען א פאקט, אז ס'געפלויגן פראסקעט און מכות לפנים משורת הדין.
פלאס וואס איך פלעג שלאפן ביינאכט אין פחדים, ווייל מיר פלעגן וואוינען נישט ווייט פונעם בית החיים, און יעדע לוויה האב איך מיטגעהאלטן פון די פענסטער, ווייל שלאפן האב איך נישט געקענט.
די וועלדער ארום האבן געזונגען שרעקעדיגע לידער פון די וואלד חיות און פויגלען, און די פחדים פלעגן מיר אנכאפן נאכט נאך נאכט.
נו וואס פאר א קאנצענטראציע און שטארקע געהירן האב איך געקענט האבן אין חדר צומארגענס נאכן פארשלאפן מיט רעכט און קומען שפעט ווי דער וועלטס שלעפער.
איינמאל א יאר, ב' ניסן, ביים יארצייט פונעם סקווערן רבי'ן זצוק''ל, איז געווען לעכטיג ביי אונזער הויז און ארום, און דעמאלטס איז געווען סחורה און מ'איז אונז ווי מ'זאגט געקומען באזוכן..
ביי אונזער הויז האט מען זיך געוואשן די הענט, ביי קראנען וואס מ'האט געמאכט אינדרויסן אונזער הויז, און אינעם אונטערשטע שטאק פלעגט מען דארט ביי אונז אנגגרייטן קיכעלעך און טרונקען פאר די וואס קומען צום יארצייט.
אבער אזוי, א גאנץ יאר, איז געווען פחדים בלי הפסק, נאכדערצו, דעמאלטס האט קיינער נישט געוואוינט ארום אונז כמעט, נאר ארויפצו די בארג, און כ'פלעג קענען זען די קארס וואס זענען געפארן אינעם שאסיי טיף אריבער די וואלד, און דאס האט צוגעגעבן צום שרעקעדיגן הארמאניע אין די לילי טבת הארוכים.
איך דערמאן זיך א עפיזאד, אז איינמאל איז געקומען א משולח צום טיר, און כ'האב אויס נייגער און אויס נישט קענען שלאפן, זיך געשטופט צום טיר, צוזען ווער דאס איז.
און מיין מאמע זאל לעבן, האט געוואלט איך זאל שוין אריין אין בעט און איינשלאפן, האט זי מיר געשלעפט אין שטוב אריין, און געזאגט שטרענג.
דער מענטש ביים טיר איז געקומען פון נייטרא ישיבה, און ווער ס'גייט נישט שלאפן אין צייט, כאפט ער אוועק קיין נייטרא,און מ'קען נישט צוריקקומען פון דארט ביז מ'איז חתונה געהאט..
איך האב דווקא יא געזען ווער ס'איז געווען דער משולח, און ער איז געווען א גאנץ היימיש באקאנטער פאר מיר, און עד היום הזה קוק איך אויף עהם, ווי דער וואס האט גורם געווען פחדי פחדים פאר א זייער לאנגע צייט, דאס פעלט מיר אויס צו ווערן אוועקגעכאפט קיין נייטרא.. [וואס כ'האב אליינס נישט געוואוסט ווי דאס איז אויפן פלאנעט..] און נאך בלייבן דארט ביז וויפיל יאר?
כ'פלעג ליגן אין בעט און ציילן די יארן, וויפיל יאר די קינדער וואס ווערן געכאפט קיין נייטרא דארפן נעבעך בלייבן דארט..
אמאל פלעגט מען מיר אויסשפארן אינעם 'קעצעלע האל'.. אוי איז דאס געווען פחדים, און כ'גלייב אז מיין מאמע און עלטערע געשוויסטער האבן 'נישט' געוואוסט וואספארא עוולה זיי טוען דערמיט, אבער א שטראף איז א שטראף.
יא! די יונגע יארן!!!
איינע פון מיינע געשמאקסטע יארן [אין די ביטערע קינדער יארן..] איז בלי ספק ביי מיר, געווען דאס יאר וואס כ'האב דאס מערסטע קונה געווען, אין אלע הינזיכטן, און כאטש כ'האב יענעם מלמד אייביג צו געדענקן לטובה, אלץ די נישט איינפאכע צאל ידיעות יסודיות וואס כ'האב ביי עהם קונה געווען.
דאך וויל איך נישט 'דא' דערמאנען זיין נאמען, וויבאלד כ'וויל רעדן פון אביסעלע די נעגאטיווע חלק פון עהם אויך.
דאס הייסט, אז באמת לאמיתו איז ער נישט געווען א פערזענליכע שונא פאר אייצעלנע קינדער, און האט נישט געהאט קיין חשבונות עולם אויף ספעציפישע יחידים, אבער דאך זיין איילעניש צו טיילן פעטש און דווקא פאר די אויסדערוועלטע אין כיתה - נישט אלץ שנאה.
ער איז געווען א ריכטיגע מלמד ווי אמאל, מיטן געפיל פון משפיע זיין ידיעות, און אויסלערנען גוט! אלעס אלעס ממש צום געדענקן.
דאך, האט ער קיינעם נישט געזשאלעוועט, און געטיילט מכות אן קיין מספרים און אן קיין רגע קלערן בעפאר.
דארט זעמער געזיצן אין כיתה, נישט ווייט פון מיין יוגענד חבר אלעזר ליפא שמעלצער, וואס שוין דעמאלטס האט ער אויסגערופן מיט זיין אייגענארטיגקייט, [כ'וואלט געזאגט, 'נאך' דעמאלטס.. איז ער שוין געווען גענוי ווי היינט..]
ביטחון עצמי האט ער געהאט א געוואלד, קעגן אונז איבריגע חברים, און ער פלעגט זיך גערן אויפשטעלן זינגען ביי א סיום מסכתא צו סיי וועלכע געלעגנהייט, אן קיין בושה.
אן קיין פיצעל טראפן בושה בכלל, ער איז געווען שטארק מיט זיך און וואס ער האט געוואלט, אבער מיטן חלומ'ן און לאכן איז ער געווען ממש מיינס א גלייכן..
פעטש האט ער געכאפט באלד די מערסטע.. און קיין איין טראפן טרער האט מען נישט געזען פון זיינע שטאלצע אויגן זיך קייקלען..
פארקערט, ער האט פראטעסטירט קעגן די מכות רבות, און האט דערפאר געקריגן דאפעלט מער פעטש פאר די חוצפה וואס ער האט רעוואלטירט אין פארענט פונעם קלאס אנע זיך מכניע זיין..
הכלל, דער מלמד אונזערע איז געווען פונקט אזא שטארקע כאראקטער, און ס'האט זיך געשאפן כאילו א קריג לענגאויס די יאר.
דעמאלטס איז ארויסגעקומען די ערשטע קאסעטעס פון זושא שמעלצער, ווי ליפא האט דארט געזונגען מיט זיין קינדערישע קול, און דאס האט מער געהויבן זיין גייסט, און לעומת זה מער געשטארקט די פראסקעס אויף זיינע הענט און פנים, פארן נעמען אטווענטיטש פונעם קאריערע וואס ער האט שוין דאן אנגעהויבן בויען.
ליפא איז געווען א סימבאל פון געוואגטקייט!
איין טאג ריקט ער זיך אן אין חדר, מיט א גרויסע דורכזיכטיגע פלעסטיג בעג, אנגעפולט מיט וואסער, אינעווייניג שווימען פינעף גאלד פיש..
די חדר, די קלאס, די חברים זענען געווארן הייפער!
אונזער מלמד קומט אריין אין געזעמעל, אינדערפרי, און זעט זיין ליפא'לע מיטן גרויסן בעג אין די האנט, ער בעט עס מיט א גלייכגילטיגקייט, און הייסט אלע זיך אוועקזעצן אויף די פלעצער, ער האלט עס אין דער האנט, און רופט אויס אין די שטילע הארכזאמע אויערן פון אונז אלע.
ליפא האט געמיינט ער קען טון וואס ער וויל, און קוקט אויס ער מיינט נאך אלץ.
איך וועל עהם ווייזן וואס הייסט דרך ארץ, און דער מלמד כאפט אן די זעקל אנגעבלאזן מיט וואסער און פישעלעך, און שמייסט עס מיטן גאנצען כח, אויפן וואנט אקעגן איבער!!!
ס'האט געשפריצט א טייך וואסער, און די פישלעך האבן אנגעהויבן גוסס'ן.. אבער נישט ליפא!
ווי נישט צום גלייבן, האט זיך דער מלמד גענומען דאס אויבנאן און פארגעזעצט, יעצט גייט מען לערנען און שטיל זאל זיין.
ליפא הייבט אויף א שטימע, שטיל זאל זיין? וואס טוט זיך מיט גניבה? וואס מיינט דאס וואס מ'טוט צו מיר? איך גיי עס נישט פארשווייגן..
פעטש זענען געפלויגן אויף ליפא'ס פנים הענט און זייטן.. און בושות און ניק נעמען.. אבער ער האט זיך נישט דערשראקן.. ווי אלע קענען אפילו היינט מעיד זיין.. חחח
למעשה האט ער געמאכט א גוטע רעוואלוציע, און מיר האבן שטילערהייט פיין הנאה געהאט פון זיין העארישע מעשים.
אבער וואס די ווייטאג איז געווען, אז דער מלמד האט באמת אסאך אונז אויסגעלערנט, און א שאד ער איז געווען אזוי ווילד, און אפילו צו קינדער וואס האבן די קוראזש אקעגן זאגן 'בימים ההם' א מלמד, וואס האט געהייסן ממש ווי מאבד עצמו ל'מכות מופלאות, אפילו צו אזעלכע דארף מען האבן א גוטע צוגאנג, איידער ווילדע פעטש און פארצויגענע מלחמות, און כ'וואלט געזאגט נארישע מלחמות.
ווי מיין מאמע פלעגט זאגן, א מלחמה פון א דערוואקסענער מיט א קינד, א חידוש אז דער דערוואקסענער קען באזיגן? אוודאי קען ער, ווייל ער איז עלטער און שטערקער..
אויך איך האב געהאט אריינגעכאפט יענע יאר, אן א שיעור פעטש און בזיונות, כ'קען זאגן אבער, אז וויפיל פעטש אזויפיל קענטעניס האבן מיר אויך אריינגעכאפט, און קונה געווען אין זייער אסאך הינזיכטן, ידיעות רבות.
מיין גאנצע התחלה פון זיין א 'הייסע סקווערע' האט זיך אנגעהויבן פון יענע מלמד, וואס האט אונז פארציילט 'אלע' מנהגים, און 'אלע' נייעס, און 'אלע' טעמי המנהגים, און נוסח און סיפורי צדיקים סיפורי היסטאריע, און יענע יאר האב איך מיר אויסגעלערנט יודיש שרייבן גוט!
און ער האט אונז אויסגעלערט די כללים פון גראמאטיג ממש נישט צום פארגעסן.
די גמרא האבן מיר נאך אלע פעטש און סטראשונגען, אבער גוט געקענט! מיר האבן באקומען פון עהם וואס מ'האט נאר געוואלט, העפטן און שרייב געצייג, און געקענט הערן און לערנען וואס מ'האט זיך געגלוסט.
אבער אויך ער האט געטון וואס עהם האט געשמעקט, און האט אונז געהאט אין די הענט!
איין זאך וואס האט אויך מיר שטארק וויי געטון, איז געווען די געזעץ פון צוריק ברענגען די שבת צעטל.
אוי, נאר צו דערמאנען די ווארט 'שבת צעטיל' האט מען געקענט באקומען בויך וויי און שרעק.
מ'האט באקומען א צעטיל פרייטיג, וואס האט געדארפט ווערן אויסגעפילט, און אונטערגשריבן פון די עלטערן, די התנהגות שבת, די קענען ביים פארהערן, און נאך עטליכע פרטים מדויקים. טאמער האט מען עס נישט צוריק געברענגט ביז מאנטיג האט זיך אנגעהויבן א רייהע קנסים.
ביז דינסטיג איז שוין די קנסים אריבער צו פיזישע פראסקעס און פארשיקונג פון קלאס, און מיטוואך איז שוין געווען סכנת נפשות..
דער מלמד אליין פלעגט זאגן, דאנערשטיג וועט זיין דא בכיות.. אבער מיר פלעגן וויסן אז פרייטיג איז געווען א יום שמחה.. ווייל ס'שוין געווען נאכן פארהער און די אפציעלע טאג פון באקומען אלע גוטע זאכן און לערנען פרייערהייט אסאך היסטאריע און ידיעות אין אלע אינטערעסאנטע ענינים.
פון יעדע מלמד באקומט מען בלעטער מיט תורות, און סיפורים, אלע אלע ליגן שוין לאנג אין א שמות גרוב.. אבער נישט פון יענע מלמד, זיינע סחורה ליגט ביי מיר ליבליך אפגעהיטן, ווייל אפילו היינט קוק איך נאך דארט אסאך זאכן וואס כ'וויל זיך אויפ'פרישן ידיעות.
ער האט אונז פארציילט די סודות פון חדר ווי מ'זאגט..
ווען דער הייליגע רבי טוט וואס, און פארוואס..
מיר פלעגן שוין דעמאלטס אנהייבן נאכשפינירן אלע חסידישע אקטן, צו איז דאס געווען נאכלויפן ווען דער הייליגע רבי איז געגאנגען פאר פסח כשר'ן צו קוקן לעבעדיגע פיש, צו אנדערע געלעגנהייטן, פלעגן מיר ווערן אינפארמירט אין חדר, און די גבאים האבן נישט געוואוסט ווער רופט דאס אהער א גרופע קינדער צו יעדן חסידישע מצב..
אויב איז געווען עפעס וואס כ'שפיר אז כ'האב אויפגעטון אין די יונגע יארן, איז עס בלי ספק די לימודים און רייכע ידיעות וואס כ'האב נאר יענע יאר קונה געווען אן קיין גרעניץ, וואס זענען קלאר אסאך פודאמענטן צו אסאך קענטעניסן מיינע עד היום.
כאטש די פולע פעטש, האט זיך אבער געלוינט די דורכגאנג, דאס מוז איך מודה זיין.

כ'וויל קלאר ענטפער, וואס איז די תכלית פון באשרייבן מיין אייגענע לעבן.
נאך די אלע יארן וואס כ'האב מהאי גיסא געליטן, מהאי גיסא געהאט פרייליכע זמנים אמאל, וויאזוי קען מען איינקעשען די הרגשים, וואס ווען ס'קומט צו הרגשים ווייס איך מיך נישט ווי אהינצוטון, אויסער עס ארויסגעבן אויפן פאפיר.
און כ'האב דעם חוש, און כ'נוץ עס.
יעצט הער.
אינעם ענגלישע ליטעראטור, איז דא אזעלכע סארט ביכער, סיי אזעלכע ווי מיין ערשטע 'זאל זיין געלעבט' ביכל, און סיי אט די דאזיגע סארט.
מ'דארף נישט זיין א האלאקאסט סורווייווער צו סתם א טראמא סורווייווער כדי צו פארשרייבן די אייגענע לעבנס בוך.
[כאטש איך בין ביידע... חח]
אין יידיש איז כמעט נישטא היינט די סארט ביכלעך, עס איז געווען אינעם יידישיסטישע רייען, אבער נישט היינט ביי אונז, און כ'שפיר אז כ'קען עס באווייזן דורכן שרייבן כסדר דא, אזוי וועל איך זאמלען אסאך זאכן וואס כ'וואלט שוין פארגעסן צו זיך סתם איינגעגעסן..
אדרבה, איך האב נישט געגלייבט אז כ'וועל עס קענען באווייזן דא, און אז ס'וועט זיין חומר למחשבה און אינטערעסאנט אפילו פאר איינעם דא.
דערווייל הער איך גוטע גריסן.

לאמיר אייך פארציילן אביסל וועגן אונזערע שבתים אין די יונגע יארן אין שוהל.
דעמאלטס דרייסיג יאר צוריק, איז נאך געווען א גאנצע דור פליטי חרב, וואס האבן מיט זיך מיטגעברענגט אסאך פונדערהיים, וואס איז היינט שוין באמת א פארגעסעניש, נישט די סארט טיפן זענען פארהאנען און אויך זייערע לעבנס סטיל איז א פארגאנגענהייט.
ווי געזאגט, אז ס'האט געשיינט ווי עפעס ס'נישט געווען גענוג זיידעס פאר אלע קינדער גענוג, האבן די פאר זיידעס געפירט מעשה טאטע, און קאמאנדעוועט און באפוילו וואס זיי האבן געוואלט.
און ווי חשוב זיי זענען געווען, האבן זיי קוקט אויס די שוואכקייטן נישט געקענט גוט באהאלטן.. ווייל איך געדענק גענוג שלעגעריי אין שוהל, אויף נישטיגע זאכן, וואס האט אויסגעמאכט אויף ממש היסטארישע פאמיליע קריגן.
'מאך אויף די פענסטער.. מאך צו די פענסטער'..
ס'צו קאלט, ס'צו טונקל, ס'צופיל גערודער ס'טויג נישט דאס ס'טויג נישט יענס..
און ווער ס'האט געהאלטן פארקערט, האט עס גענומען רגעים ווי ס'געגאנגען קולות, און נישט איינמאל הענט.
איך געדענק עס ביז היינט, זייענדיג א קליין קינד, האב איך מיטגעהאלטן איין שבת ווי א זיידע האט גע'חליש'ט א צווייטע שבת א געראנגעל ממש הענט און פיס..
אויף וואס? מאך אויף די טיר.. כ'וויל הערן דאס לייענען און כ'קען נישט זיצן אינעווייניג וועגן די ווינטעלאטור העכער מיין פלאץ..
ניין! מאך צו די טיר, ס'ציט אריין א צוק.. און אז דו קענסט נישט הערן די לייענען, זאג דעם בעל קורא זאל לייענען העכער אדער זאלט עטץ ביידע אהיימגיין..
כ'האב געזאגט מאך צו... כ'האב געזאגט לאז אפען.. הערסט אויף..
איין זיידע האט געטיילט קענדיס, איינער מאנדלען, א דריטער ציפעס און פראסקעס..
ר' חיים פאל ע''ה פלעגט טיילן רינדעכיגע פרעצל, וואס זייט ער איז אוועק האט גענומען איבער צען יאר מ'זאל עס נאכאמאל אריינברענגען אין גראסערי, דעי מינע פרעצל..
ר' משה ברוין ע''ה פלעגט טיילן מאנדלען און עני מעם'ס.. זיין ברודער ר' ישעי' ברוין לאויוש''ט פלעגט טיילן באלי קענדיס..
מיסטער קליין זאל זיין געזונט פלעגט געבן לאליס בקביעות, [דער מיסטער קליין איז געווען א רעטעניש אין מיינע אויגן אלע יארן. א יוד מיטן נאמען משה קליין, מיט א פיצי כזית קאפל, זיינע קינדער דאקטוירים און פראפעסארן, ער האט געקענט א גוטע יידיש, און פלעגט אריינוואקן פון די שכינות יעדע שבת, און טיילן לאליס. כ'ווייס נישט פארוואס אזא סארט יודל האט געוואלט מנין און פארוואס ער האט געטיילט לאליס און כ'ווייס אפילו נישט ווי און וויאזוי ער לעבט היינט.]
ר' משה לונגער [ווי זיין משפחה פלעגט עהם רופן 'אבא'] ע''ה, פלעגט אויך טיילן צומאל וואס ער האט געהאט אין טאש, און יעדער האט געוואלט הערן א הויעכע 'ברויכעע'..
ס'געווען די לאלי מענטש די קענדי מענטש, די נערוועזע זיידע די לאכעדיגע זיידע, און אונז קינדער צווישן זיך האבן אליינס געהאט א שפראך און גע'פסקנט ווער ס'קאלעכט און ווער ס'איז נאך יא נוצבאר פאר אונז..
אונז האבן געוואוסט 'פונקטליך' נאך בעסער ווי די זיידעס אליינס, ווי אלט יעדער איז, און וויפיל געלט יעדער האט, און ווי קלוג או שטארק יעדער איז.. חחח
ס'געווען א וואוילע יוד, א פרייליכער פון קאפ ביז פיס.. ער האט געהייסן ר' מעכיל דירנפעלד ע''ה.
באמת לאמיתו איז ער געווען א יוד פול מיט יסורים און אסאך מיחושים, אבער אונז האבן עהם געקענט פאר די בדחן פון שטעטל.
לאמיר זאגן ווי מנשה לוסטיג אין די צעלאזטע צייטן, אבער אסאך מער צעלאזט...
ער האט געקענט אנשטעלן א שפיצל אזאנס, אז מ'קען אנפילן גאנצע בלעטער מיט זיינע מעשי קונדס.. און נישט פארטיג ווערן.
אונז האבן געוואוסט ווען ס'דא א באווארפן, און ווען מ'האט נאר געהערט אויפרופן דעם חתן צום תורה, [וואס נישט אזוי אפט איז געווען א באווארפן] האבן זיך אלע קינדער געשטעלט מיט די אויגן און אויסגעשטרעקטע הענט אויף ארויף, צום הויעכן ווייבער שול, און געמורמעלט הויעך און שטיל..
באבעס און מאמעס ווארף צו מיר 'אלע' פעקלעך..
ווי נאר דער גבאי ר' ישעי' האט אנגעהויבן זינגען, און דעמאלטס האבן אפילו די פארקלאצטע באבעס שוין ענדליך אראפגעשליידערט די ווייסע פעקלעך, מיט אויסגעוועפטע פאפקארן און שטיין הארטע ראזשינקעס.
פונקט דעמאלטס פלעגט ר' מעכיל דירנפעלד געבן א דעק איבער א גאנצע סטאדע קינדער מיט זיין טלית..
יעדער האט געשריגן און זיך ארויסגעשלייכט פונעם טלית, געזוכט די קאפל און פראבירט נאך צו כאפן די פעקלעך פון אלע זייטן.
מעכעלע האט געלאכט.. און האט שוין געהאלטן ביים צווייטן שפיצל אין די אנדערע עק שוהל..
איינער האט געלאכט איינער האט געוויינט.. אבער די אלטע דזשאויקס איז געווען ווי א חוק ולא יעבור, קיצלען מיט א ציצית, און געבן א קלאפ צו ציפ פון אונטן, און ביז האסט דיך אויסגעדרייעט האסטו נישט געזען קיינעם..
גיי זיי מסביר דעי מינע דזשאויקס..
איך געדענק איינמאל כאפט מיך אן ווילד איינעמס טאטע, און שלעפט מיך אריין פון פאליש צום שוהל, און שרייעט אויף מיר, פארוואס האסטו געפליקט מיין יונגעלס אויערן..
איך האב באמת נישט געפליקט.. און יענער וואס האט עס געטון האט געמאכט א שנעלע פליטה קוקט אויס, ווייל איך האב אפילו נישט געזען און געוואוסט פון דעם.
און יענער קוועטשט מיין פעשע קליינע הענטעלע, און סטראשעט, באלד וועל איך דיר אנפליקן..
איך זאג ערנסט איך בין עס נישט געווען, און זיין קינד פינטעלט אין מיין פנים, ביסט עס יא געווען..
מיין טאטע האט אוודאי יענעם געגלייבט, אבער האט שוין מסדר געווען, ער וועט מער נישט..
גראדע, איך בין נישט געווען ערלויבט ביים לייענען און דאווענען צו גיין שפילן ווי אסאך קינדער אינדרויסן, בכלל נישט!
אין שוהל קומט מען דאווענען נישט שפילען.. פלעגט מען הערן דעם פזמון נאכאנאנדער. איי אלע קינדער שפילן יא אינדרויסן?
אינדרויסן איז געווען פעסטע געימס.. מ'האט געשפילט 'בעיסעס', און באהאלטן, און קעטש, און וואס נאר ס'האט זיך געלאזט, אבער איך האב געקענט פלאצן פאר קנאה, מיין טאטע לאזט נישט שפילן, ממילא דאס דאווענען און קומען אין שוהל האט ביי מיר געלאזט יענס טעם..
איך פלעג מיך יא ארויסכאפן צומאל פאר אפאר מינוט, ביז מיין טאטע האט געכאפט איך פעל, איז ער שוין געקומען שרייען מיין נאמען אינדרויסן, מיט א טענה.
האסט געזאגט דו גייסט נאר אין ביה''כ, אינדרויסן לאז איך נישט גיין בשום אופן.
איינמאל גראדע ווען כ'האב מיך ארויסגעכאפט פון שוהל נאך א באווארפן, האב איך מיטגעהאלטן א ספעקטאקל, וואס כ'וועל עס קיינמאל נישט פארגעסן.
פלוצלינג קומט צו פליען א שטורעם ווינט.. א טאטע שלעפט ארויס א קינד ביי די פליגלען, און ביי די טרעפן פון די שוהל, לייגט ער עהם איבער און פראקט אריין אין עהם.. פראקט און פראקט אן רחמנות..
וועסט נאך וויינען? וועסט נאך וויינען? און דאס עקשנות'דיגער קינד וויינט נאך מער, און ווארפט זיך מיט 'עזות'..
און דער טאטע פראקט עד כלות הנפש..
איך קען גוט דעם קינד היינט, ער איז האלב אפגעפארן און האלט יידישקייט אין לינקע טאש פון די קורצע דזשינס הויזן..
די אויסרייד איז, אז מ'האט עהם אין חדר אביוסט, און עפעס פלוני אלמוני האט עהם גע'רודפ'ט, און ווער האט די אויסרייד גאר? זיין טאטע!!!
איך בייס מיר די ליפן און רייב די שטערן פאר אנטוישונג, ווער האט נישט געזען צווישן אונז קינדער, וויאזוי ער האט עהם אנגגעפראקט מיט אכזריות, און אז ער האט דאס דעמאלטס געטון אין שוהל, איז געדרינגען אז אינדערהיים האט מען קיין קליינס אייזקרים נישט געטיילט גערן.
אבער דאס איז די מסקנה.. יענער איז שולדיג.

המשך יבוא בעזהשי''ת

איך זעה שוין די סיקווערא מלמדים זענען געוועין טעריבל סיי דו און סיי ליפה זענען ביזו מיט ענקרע מלמדים'ס פעטש...

איך האב געכאפט ביי ואני....נאכאמאל געכאפט ביי משפטים...

😂

zurich

איך זעה שוין די סיקווערא מלמדים זענען געוועין טעריבל סיי דו און סיי ליפה זענען ביזו מיט ענקרע מלמדים'ס פעטש...

איך האב געכאפט ביי ואני....נאכאמאל געכאפט ביי משפטים...

ווי כאילו צו האבן אזא לעבן האט מען געברויכט אויפגעצויגן ווערן אין סקווירא. איך ווייס נישט ווי דו האסט געלערנט, אבער איבעראל האבן קינדער מיטגעמאכט בערך דאס זעלביגע.

יוסי גרין זינגט אויך דארט כ'האב געכאפט ביי ואני, און ער האט געלערנט געוויס אין סאקמער. ואני הקטן האב געלערנט נישט אין סאטמאר און נישט און סקווירא, און איך קען אויך זאגן דאס זעלביגע. 😂 😂 😂

גראדע, האט אמאל פאסירט אזא מעשה.
איך בין נאך לכאורה דעמאלטס געווען היבש יונג, בערך פינעף זעקס יאר אלט, ווייל די ישיבה בית רוזמאן אין פארענט פונעם שוהל אין סקווירא, איז נאכנישט געווען אויפגעבויעט.
ס'איז פאר לאנגע יארן פארדעם שוין געווען דארט געבויעט א פודאמענט, און א טייכל וואסער האט אנגעפולט א האלבע פיס הויעך, אינעם חלל פונעם ליידיגן פודאמענט וואס איז געווען אפען צום הימל און צו אלע קריכעדיגע חיות.
מ'פלעגט הערן די פרעש און היישעריקן דארט זינגען און טאנצן פריי, און אמאל מאכט זיך אז אינמיטן לייענען שבת אינדערפרי, האט א יונגעל פון מיין קלאס, נישט צו קלוג.. אריינגעקראכן אינעם לאך פונעם פודאמענט, און זיך געהאנגען אויפן וואנט פונעם פודאמענט פאר אינטענטשען.
מיר איז באגאנגען א ווילדע משוגעת, און כ'האב אראפגעלאזט אויף זיין קאפ א גראבע ציגל!
און אפגעפיצט אין שוהל אריין.. מיט פחד אויפן טאט וואס כ'האב אנגעמאכט דא.
באלד האט מען געהערט א יאמערליכע געוויין, ער איז אריינגעקומען אין שוהל, מיט א לאך אין קאפ, און ס'גיסט זיך בלוט פון זיין קאפ אבער ער לאזט קיינעם נישט עהם אנרירן, נאר לויפט צו זיין טאטע מער מזרח זייט.
מיין פעטער האט זיך געמאכט נאריש מיט מיר, און מיר געזאגט, אהא! אהא! ווער האט עס געטון דו? באלד וועט מען כאפן דעם ווילדן יונגעל..
ער האט גארנישט געוואוסט אז טאקע איך בין געווען דער שעדיגער, און באמת ווייס איך נישט פארוואס כ'האב עס געטון, נאר איין סיבה, ווייל יענער איז אייביג געווען [און נאך היינט..] א קלעבעדיגע ראץ ווי מ'רופט עס, און כ'האב ווי אלע חברים געוואלט עהם געבן א שאקל אפ פון מיר.
ווייל, אפאר יאר שפעטער, האב איך ווידער געהאט א מעשה מיט יענעם, ער איז געווען א סארט יונגעל, וואס היינט וואלט ער זיכער געלערנט אין א ספעשל מוסד, און כ'האב עהם געגעבן א שטויס אין פיס, און די פיס האט זיך כאילו צעבראכן, לויט ווי כ'געדענק.
דעמאלטס האט די טאטע יא געוואוסט אז איך בין עס געווען, און איז געקומען צו מיין הויז, נאך חדר, און מיך מיאוס אנגעבראכן די ביינער, אבער מיט כח!
וואס זאל איך זאגן, ס'געווען א גוטע נקמה, ווייל די פעטש איז מיר געקומען.
אבער דאס אז יעדע טאטע וואס האט געוואלט נעמען די געריכט אין האנט, האט עס געטון פרייוויליג, דאס איז גראדע שוין יא געווען א אומרעכט.
ווייל כ'געדענק גוט, אז טאמער א קינד איז געפארן אינמיטן גאס, ווען א קאר איז אריבערגעפארן פלוצלינג, און דער דרייווער האט געכאפט די קדחת פאר שרעק, אז ער האט נישט באמערקט [צו די קינד האט עהם נישט באמערקט,] פלעגט זיין א געהעריגע מנהג, אז דער דרייווער איז ארויסגעקומען פון זיין סטעישען וועגן, און אוועקגעכאפט די בייק!!!
מיטן אויסרייד, כ'וועל עס צוריקגעבן דיין טאטן.. אדער האט ער עס צוריקגעברענגט ביינאכט צו יענעמס קינדס הויז, אלץ שטראף אז ער איז געפארן אינמיטן ראויד.
אזא מנהג איז געווען..
לאמיר צוריקגיין צו שבת אין שוהל.
די דאווענען איז מיר נישט געווען געשמאק, נאכן דארפן זיצן דארט צוגענאגעלט צום באנק, און נישט מעגן ארויסגיין שפילן.
פלעג איך קלאצן אויפן הויעכן בלויע סטעליע, די דאך פונעם שוהל וואס איז געווען גאנץ שיין געפארבט, און כ'פלעג באטראכטן יעדע לאמפ און ווינקל, און אויפן דאך איז געווען א שטיקל צעריבענע קאלעך, וואס איז נישט געווען מער בלוי, נאר ווי אין א פארעם פון א קליינע טערמוס, ווי איך פלעג אלץ זיך וואונדערן וועלכע פארעם דאס איז און פארוואס עס איז אזוי, און פארוואס דווקא אויפן דאך.. חחח
עפעס בעסערס האב איך נישט געהאט וואס צוטון, און ביי מוסף ווען מ'האט הויעך געענטפערט אמן יהא שמיא רבא, פלעגן מיר הערן א גאר הויעכע שטימע שרייען אמן!
דאס איז געווען מיסטער מארקאוויטש!
ווער איז ער געוען? פון וואו און וואס און ווען.. עד היום הזה ווייס איך נישט..
ער איז געווען עפעס א גר תושב ביי אונז אין שטעטל, געוואוינט אויף בארג.. און נישט ווייט פון מיין הויז, ער פלעגט אייביג רעדן פון משיח, און געהאט א שניי ווייסע בארד מיט א 'ריזן' ברייטע שטריימל, ער פלעגט שרייען מיט די גאנצע כח, אמן! און וואונטשן טאג און נאכט אזעלכע ברכות וואס האט מיט ביאת המשיח.
א רעטעניש!
איין זאך יא, מיר פלעגן אלץ קינד עפעס זינגען אויפן גאס, טראמ באראם באראם.. מיסטער מארקאוויטש.. באם באראם באראם מיסטער מארקאוויטש.. כ'ווייס אויך נישט פארוואס..
אבער מיסטער מארקאוויטש איז געווען איינע פון די לעבעדיגע אינטערעסאנטע זאכן וואס כ'האב יא הנאה געהאט אין שוהל..
און אז מ'רעדט פון שבת אין שוהל, לאמיר פארציילן נאך פאקטן פון שבת קודש אין מיינע יונגע זכרונות.
מקודם, ערב שבת קודש, פלעגט ר' דניאל גאלדשטיין ע''ה, זיך פירן מודיע צוזיין ווען ס'איז די זמן הדלקת נרות, וויאזוי? ער פלעגט האבן א שווארצע {לוויה} קאר, מיט א אלארעם! און ביים זמן פלעגט ער עס אנצינדן און פארן שנעל, פונעם שוהל ביזן מיידל שולע, ווי ער איז געווען בימים ההם דער פרינצעבעל, און דארט נעבן זיין אפיס פלעגט ער עס פארקירן איבערן שבת.
אזוי האבן מיר געהערט דעם אלארעם און געוואוסט אז ס'איז שבת.
ר' דניאל איז בכלל געווען פון די מזכה את הרבים מיט אן א שיעור טובות למען הכלל, ווען ער איז גראדע געווען דער אפציעלע וויליטש קעלערק, און א שטייגער פורים איז ער געווען פון די זאכן וואס מ'פלעגט זיך ווערטלען אויף זיין חשבון, זיינע מאדנע מודעות און לאזונגען.
ערב שבת אין מקוה, וואס כ'פארשטיי נאכנישט פארוואס קינדער דארפן גיין אין מקוה, אבער מיין טאטע האט אזוי געהייסן..
און ס'געווען דארט איינס צוויי זיידעס, וואס די מקוה איז געווען זייערס..
זיי פלעגן דארט שווימען און זיך אויסלייגן אויפן וואסער, און מיר האבן דאס געמוזט אויסווארטן, ביז מיר קליינע עופה'לעך קענען זיך דערוואגן צוגיין אפאר טרעפן אין וואסער און טרונקען מקוה וואסער איידער זיך טובל'ן..
שוין האב איך געהערט מיין טאטע שרייען הויעך מיין נאמען, ווי די רשות הרבים איז זיינס, און איך האב נישט קיין פריוואטע חשיבות צו בושה, נו..משה מ....רדכי! שנעלער שנעלער נישט גע'חלומ'ט גע'טובלט און ארויס און זיך שנעל אנגעטון, ווייל כ'גיי נישט ווארטן אויף דיר.
שבת אינדערפרי פלעג איך גראדע קוים ווארטן אויף די געשמאקע טשיז און וועטשטעבעלס וואס מיין מאמע זז''ג האט היימיש צעשניטן און אונז געגעבן מיט א געזאנג באגלייט.
און ס'האט צוגעגעבן צו מיינע שבת'דיגע זכרונות אין די יוגענט, פאר מ'האט מיך שנעל געטריבן אין שוהל זאגן תהילים און ווייסעך וואס נאך, אבער נישט בלייבן אינדערהיים צו אין בעט.
ביי שלוש סעודות אין די זומער, פלעגט מיין טאטע לערנען פרקי אבות, מיט הגאון ר' געציל פריעד שליט''א, [היינט וואוינט ער אין קליוולאנד אוהיו, און איז א משגיח רוחני אין טעלזער ישיבה אין וויקליף] ער פלעגט וואוינען אין שטעטל, און זיין ווייב איז אויך געווען פון די מנהלת אין סקול.
איי ר' געציל ווען ער צעפייערט זיך מיט א שטיקל גמרא צו משנה, אז די ווענט שאקלען זיך, און פלעגט אונז קלאפן אין ריקן מיט א תורה ניגון, מיט א ליטווישע תנועה, און ס'האט זיך געלעבט אין תורה.
נעבעך ער האט נישט זוכה געווען צו קינדער ר''ל, און זיין גאנצע חיות איז לערנען, און אויף זיינס א גלייכן קען מען זאגן דעם פסוק אין תהילים, לולי תורתך שעשועי אז אבדתי בעניי.
כ'געדענק אז ער פלעגט עסן מצה פאר שלוש סעודות, און אונז געגעבן פון די פרישע געשמאקע מצה וואס איז פאר אונז געווען א גוטע נאש, ווייל מיר פלעגן דאס נישט באקומען מפסח לפסח.

וועגן די און חסידות דורכן שבת, וועל איך פארציילן אינעם קומענדיגן געלעגנהייט.

wow!!!! major!!!! pls post more

יענער זאל אריינגיין אין די שרייבן ביזנעס. ער קען שיין פארדינען.

נישט שיין צו שרייבן אויף איינער וואס נעמט זיך די מיה צו שרייבן אן ארטיקל אויף זיין לעבנסגעשיכטע, און שרייבט דאס פאר דיר!

הממ.....

<a class="postlink" href="http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?f=21&t=21096">http://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?f=21&t=21096</a>

איך דערמאן זיך, אז אמאל האט הרב ניישלאס אונזער רב זצ''ל, אויסגעקלאפט אין שוהל פאר מנחה, 'די עירוב איז צעבראכן'..
איך בין געווען נישט ווייט פון די בר מצוה, און כ'גיי צו צום רב, און כ'זאג, כ'מיין אז איינער איז ממש יעצט געקומען זאגן אז מ'האט עס פאר'ראכטן..
און דער רב שרייעט אויף מיר, כ'זאג צעבראכן, פארווואס זאגסטו פאר'ראכטן..
קיין עזות פנים האב איך נישט געוואלט זיין, אבער כ'האב עס נישט פארשטאנען, אויב ס'איז פארראכטן, וואס האלט ער נישט ביים צוריקציען.

דערמאן איך זיך אויך, אז ערב שבת קודש, ממש ביים זמן פלעגן דאך אסאך געיאגטע יודען נאך פליען מיט די קאר אהיים.
און ווען אונז זענען געווען קינדער, און דער רב ר' משה ניישלאס ז''ל איז שוין געווען אין די עלטערע יארן, אבער ער פלעגט זיך ארויסשטעלן אינמיטן גאס נעבן שוהל, און אפבלאקירן די קארן, און זיי געהייסן ארויסגיין פון קאר און לאזן עס דארט, ווייל ס'שוין שבת.

פון חצות היום ערב שבת פלעגט שוין שרגא פייוול מערמעלשטיין קומען מיטן בעקיטשע, און אנגעגרייט זיינע פעולות לצרכי הציבור.
ווער ר' שרגא פייוול איז געווען, איז צו קורץ צו פארציילן אין איינס צוויי פאראגראפן.
אבער אין ממש צוויי ווערטער, א יוד א צדיק אויף מנשה לוסטיגס גוטע ביכער..
כ'געדענק אז ער פלעגט האבן שענק אין ביהמ''ד אנגעפילט מיט סידורים חומשים און פאום קאפס און וואס נישט.. אלעס וואס ער האט מנדב געווען אליין לצורכי הציבור.
ער פלעגט האבן געלט אמאל.. און האט אסאך בייגעשטייערט צום אויפבוי פונעם ביהמ''ד בפרט נאך פון די ערשטע יארן פונעם שטעטל, ביז זיינע לעצטע טעג.
אין די וואכן טעג פלעגט ער גיין מיט א ברוינע סוט, און פלעגט ארום גיין מיט א ספעציעלע פושקע, אויסער די שוהל פושקע.
על כל פנים, זיינע שענקלעך זענען געווען פארשלאסן מיט אזעלכע שלעסער און אויף אזא וועג, אז א קאליקער האט עס געקענט עפענען מיטן קליינעם פינגער..
אויף א לעכעריגע קעסטל האט ער געלייגט שלעסער.. אבער למעשה די מאגנעט שלאס וואס ער פלעגט דערויף לייגן פלעגט ער אליין עפענען מיט א שינוי.. מיט א האמער..
און איינמאל האט ער מיר געבעטן עהם העלפן עפענען מיטן האמער איינע פון זיינע שלעסער, אויפן בימה געבוי, וואס ער האט אויך מנדב געווען מיט די מענטעלעך. דארט אינעם בימה זענען געליגן קענדיס און קאפס און סאדע וואסער און ספרים לצרכי הציבור, און וויבאלד כ'האב עהם געהאלפן, האט ער מיר געגעבן א קניפ אין בעקעלע ווי זיין שטייגער, מיט ריינע ליבשאפט צו יודען, און געזאגט מיט זיין תמימות.
כ'וועל דיר מאכן א מי שבירך שבת, און פאר דיין נאמען וועל איך מנדב זיין א מתנה טובה..
איך מיט מיין קינדישע ידיעה האב נישט געוואוסט וואס ער רעדט דארט, כ'האב געמיינט אז אזויווי היינט איז דא הגדה קוקיס און מה נשתנה לעכט און גפן זייף און משפחה קאמפאט, איז דא א קענדי מסתמא וואס הייסט 'מי שברך'..
ער האט געגעבן זיינע קניפעס, מיט איידלקייט, אז ווען ער פלעגט זיך בייזערן אויף די קינדער וואס האבן געטאטשט זיין פרכות וואס ער האט מנדב געווען, אדער גע'גנב'עט בלומען מוצאי שבועות וואס ער האט מנדב געווען, אדער געכאפט הערינג [וואס ער פלעגט טיילן א שבת ווען דער רבי איז נישט געווען אין שטעטל] צו חלות וואס ער האט וועכענטליך מנדב געווען, פלעגט ער נאכלויפן און כאפן דעם יונגעל און געבן א.. אזא קניפ אין בעקל.. ס'האט געהייסן א פאטש.. ס'האט זיך נישט געשפירט מער ווי א גלעט.. א טייער יוד געווען ר' שרגא פייוול.
נעבעך אסאך מיטגעמאכט, און ס'דא אסאך צו פארציילן פון עהם, און וואס איז מיר וויכטיג צו פארציילן וועל איך אביסל פארציילן.

אבער ס'געווען נאך זיידעס ציפערס..
געווען ר' דוד געלבמאן, ער פלעגט ביים ציפן זיך אונטערזינגען א לידעלע.. מה אהבתי תורתך.. איי כל היום היא שיחתי..
איינער האט גע'גלעט איינער געציפט, איינער געשטופט, על כל פנים, ס'געווען גענוג זיידע טאטעס פאר אלע קינדער..

אז כ'רעד שוין פון זיידעס, איז דאך א ענין פון מזכיר נשמות זיין אביסל – פון די 'גוטע יודען'.
געווען א יוד ר' אברהם ראזנבערג וואס האט מאריך ימים געווען ביז איבער די מאה, און כ'געדענק ער פלעגט טיילן צומאל ציפעדיגע קענדיס פון מינט, און געוואונטשן און געבענטשט.. און אויך גערעדט פון משיח, און ער איז געווען א מוסטער פון א ערליכע שטילע יוד, וואס מ'פארציילט אז ער איז נאך געווען פון די בעלי מסירת נפש יודען אין די פריערדיגע יארן אין אמעריקא, וואס האט מפקיר געווען פון זיך אסאך כדי צו היטן שבת און יהדות.
ער האט טאקע איבערגעלאזט א ריזן פאמיליע יראים ושלמים.

ווי איך גיי אריבער אין זכרון אינעם אלטן היכל הבית מדרש, דערמאן איך זיך אין נאך יודען, אבער מ'וועט אביסל לאזן פאר שפעטער.
אבער איין יודל וועל איך נישט אויסלאזן, ר' דוד ניימאן ע''ה, א פויליש יודל אן א בארד, וואס פלעגט אלץ האבן זיין טאביק פושקע גרייט פאר אלע צו שמעקן, און ער פלעגט געבן צו שמעקן פאר קינד און קייט, אפילו פאר קליינע קינדער גערן..

וועל איך צוריק גיין אין שוהל אריין שבת קודש.
פרייטיג צונאכטס פארן טיש, פלעגט ר' נתן צבי לונגער ע''ה צושטעלן טיי מיט לעמאן, און וויבאלד קינדער כאפן זיך שנעל צו ווען מ'זעט ציקער.. האט ר' נתן צבי זיך מנדב געווען צו שטיין על המשמר, אז 'איין ציקער' נישט מער..
אז כ'פלעג קומען צום טיש פרייטיג צונאכטס, בין איך געווען עדות פאר געוויסע שינוים וואס איז היינט געווארן שוין.
אמאל פלעגן די שיינע יודען, כ'וואלט געזאגט די באקוועמע יודען, זיך אפ'פיצן נאך לחיים, וואס איז געווען ממש נאכן זינגען מנוחה ושמחה, ממש מער אנהייב.
ווי איינער זאגט, יוצא געווען!
שפעטער איז געווארן לחיים צום סוף טיש, האבן די יעניגע אדער אויפגעהערט קומען, אדער נעבעך נעבעך געמוזט בלייבן לענגער.
אבער איך האב געוואלט בלייבן ווי מ'זאגט ביים צווייטן חלק טיש אויך [ס'האט אויסגעזען ווי א צווייטע חלק, ווייל ס'פלעגן דעמאלטס אנקומען פרישע טיש זיצערס..] און כ'פלעג מיך באלעקן מיט די שיריים פון זיסע מייערן און קאמפאוט.
דאס איז געווען ווען ס'איז מיר געלונגען און מיין טאטע האט מיך מיטגענומען צום טיש, אבער רוב מאל בין איך נישט געווען מער ווי ביי שלוש סעודות ווי אסאך דמיונות און מאדנע פנימ'ער האב איך געזען אין די שאטנס פון די ביימער אונטער די גאס לאמפען, ווען מ'האט געזונגען ווארימע מעלאדיעס אינעם 'ברוך קל עליון'.

ביים טיש פלעגן זיצן די שיינע יודען, היינט זיצן שוין מער געווענליכע בעלי בתים און חסידים, נישט נאר די 'פני הקהל'.. דעמאלטס פלעגן אפילו טיפע זקנים שטיין, און די מיטליעריגע קעהילע זענען געזיצן.
מיין זיידע ר' ברוך אברהם לעפלער פלעגט שטיין! ביז די הויעכע ניינציגער איז ער געשטאנען א גאנצע טיש אונטרן רבינס בענקל.
מיין זיידע פלעגט זייער ליב האבן די קאשע זופ ביים בייטאג טיש, ער אלץ אונגארישער פלעגט עס נישט האבן אינדערהיים אלץ מנהג, און ביים טיש האט ער זיך צוגעכאפט דערצו אן בושה. [ס'טאקע גוט געווען..]
ר' שרגא פייוועל מערמעלשטיין ע''ה פלעגט שטיין! און פלעגט ביי לחיים צו ברענגען די פלעשער וויין, וואס כ'מיין אז ער פלעגט עס בדרך כלל מנדב זיין אויך. אויב כ'האב נישט קיין טעות.
אזוי נאך זקנים זענען געשטאנען, די 'שיינע' יודען זענען געזיצן..

אונז קינדער פלעגן רוב מאל שטיין אויפן ארון הקודש טרעפן, אונטערן רבין זז''ג, און מיטזינגען זמירות, און כאפן שיריים, אמאל פלעגט מען 'כאפן' שיריים..
אבער זופ פלעגט זיין איינגעפירט [פרעג מיך נישט פארוואס] אז עס פלעגט איינער פיטערן דעם צווייטן מיטן לעפל אין מויל אריין.. איין טאטע פלעגט געבן א לעפל זופ אין מויל פאר אנדערע טאטעס און פאר די אפענע קליינע מיילער פון די קינדער.
ווי כמנהג אונגארישע פלעגט דער פיטערער מיט'שלונגען.. כאאאפ.. ביים טיילן.
אברהם דוד פריזל פלעגט טיילן לחיים וויין, און אלץ געזאגט, בו פי גופן.. [בורא פרי הגפן..]
ביי די טונקעלע שלוש סעודות, געדענק איך גוט, ווי ר' חיים בערגער ע''ה, וואס פלעגט אויך שטיין אונטערן רבינס בענקל, האט אלץ געזאגט פאר וויכטיג הויעך ביי מזמור לדוד, 'נפשי ישובב'..

איך האב זייער ליב געהאט די טישן, און ס'געווען מיין גוטע חלק פונעם שבת, איידער די שלעגעריי אינדערהיים מיט חברים שכנים און געשוויסטער..
אביסל ווארעמקייט אינעם שבת, דאס איז מיר בעסער געפאלן ווי די טייטלען אינעם זמירות אינדערהיים און זינגען זמירות געצוואונגענערהייט.
אזוי האב איך מיך פריי איינגעגלידערט אינעם נשמה, די געשמאק צו חסידישע געפראוועריי, מיט אלע נושאי כלים ווי זיך פירן און גיין מיט די לבוש שוין אלץ קינד, וואס כאטש נאר פונעם בר מצוה גייט מען געווענליך, האב איך שוין געפילט א אייגענע געשמאק דערין פון דעמאלט, שפירנדיג פריי אלץ מיין בחירה דערין, איידער די אנדערע געצווינגענע זאכן מבית אבותי.

המשך יבוא

א גרויסע שכויח מנשה פאר דו באלערענדע ארטיקל
איך האלט גראדע יא פון דו רעיון זיך אליינס צו באשרייבען, פון קינד ווייז אן

אבער איין זאך, קען איך נישט פארשטיין, מיט אזעלעכע מערדילעכע קלעף פון דיינע מלמדים, און אז דו שעלטס אויס יעדער איינער און יענער שטעטעל פארוואס וואוינסטו נאך דארט?

כ'האב פאר דיר [שלעכטע] נייעס, דו מלמדים וואס האבן דיר אנגע'מקל'ט וועלן באקומען א עוה"ב, אבער דער מלמד וואס האט דיר געמאכט פאר א "הייסע סקווירא חסיד"
אים בין איך נישט מקנא דארט אויבען און הימל!
עכ"פ שנשמע ונתבשר בשורות טובות, ולכל בני ישראל יהיה אור במושבותם, אמן.

יעדער האט זמנים ארויף און אראפ, ממילא קען מען פרעגן א פראגע פארוואס וואוינסטו אויף דער וועלט? וואס האט דאס מיט סקווער און מיטן סביבה, און כל הקהל הקודש?

אינעם אלטן שוהל איז געווען א 'מאנטל שטוב' א 'ספרים שטוב' א קאווע שטוב א פאליש און א 'חדר שני'.
יעדע פון די שטובער האבן געהאט א חן און א מסכתא צו פארציילן.
וויפיל האבן געהאט חזקות אין יעדן ווינקל פונעם אלטן שול, שבת און אין די וואכן טעג, צווישן די מאנטלען פלעג איך מיך גערן ווארעמען און שפילן באהאלטן.. אינעם ספרים שטוב איז געווען א בלעכענע שמות באקס, וואס אלע קינדער האבן ליב געהאט אויסצופאקן און זוכן אינטערעסאנטע לייען געצייג צו אלטע רצועות, זיך צו מאכן ווי א טאטע און דרייען תפילין מיט אלטע פארשוויצטע טליתים אין דעם ווינקל.

דארט אויפן הונטערשטן באנק אינעם ספרים שטוב, פלעגט ר' דויד.. [דער היינטיגער ראכמיסטריווקער רבי פון ירושלים, וואס איז געווען א איידעם ביים סעדערהעלי רב - ר' משה ניישלאס אונזער רב אין שטעטל].
דארט פלעגן מיר עהם געפונען אסאך ליגן אין ווייסע זאקעלעך און זיך אויסרוען פאר זיינע עבודות בקודש אינמיטן שטילן נאכט און טיפע נאכמיטאג שעות, ווען ס'קוים דא איינס צוויי יודען אין די בית מדרש ווינקלען.
אינעם קוים ד' אמות'דיגע ספרים שטיבל, פלעגט זיין די זיידע שיעור פון ר' מאיר אונגאר ע''ה אויף חק לישראל און דאס גלייכן, און ר' נתן צבי פלעגט אויך דארט קער נעמען..

דארט פלעגט זיין די עזרת נשים ביי ברית'ן און ביי תפילין לייגן מסיבות פאר אנ''ש, און כ'געדענק נאך מרת פייגי לונגער ע''ה, יבלחטו''א חיים לונגערס ערשטע ווייב, ווי זי איז געקומען מיט אזא שמייכל צו אונזערע שמחות, כאטש זי איז געווען זייער קראנק און שוואך שוין, אבער דאס ליגט מיר אין זיכרון מיטן ספרים שטיבל אויך.
דארט זענען געליגן ספרים פון די ערד ביזן דאך, און אין איינע פון די שענקלעך איז געווען די הצלה שאנק, ווי מ'האט געהאלטן די זאכן וואס מ'דארף אין פאל פון נויט.
די קידוש לבנה זאגערס זענען געווען דארט אזעלכע הארטע 'צעבראכענע' טאוולען פון קארדבארד, און ס'געווען לשליש ולרביע.. מיט אסאך אסאך אלטע סידורים און חומשים, א שוהל'כל א חן..

כ'געדענק אז מיין טאטע האט מיך נישט געלאזט ניצן די 'ציגלהיים' חומש, עפעס א מעשה וואס כ'האב נישט געמעגט וויסן.. אלע מעשיות איז געווען דעם נוסח, אזוי האב איך געזאגט! פרעג נישט קיין איבריגע קשיות, וועסטט עלטער ווערן וועסטו קלוגער ווערן.

על כל פנים, שבת נאכמיטאג נאכן דאוועווען, ווען יעדער האט זיך שוין אהיימגעקליבן, געדענק איך ווי היינט, אז דער רבי זז''ג פלעגט אהיימגיין די לעצטע.
נו ווער האט עהם אהיימבאגלייט אין יענע יארן? הע הע.. ווי פאני ס'הערט זיך היינט, אבער כמעט קיינער איז נישט געבליבן אין שול און נאכגעגאנגען, נאר די קליינע לעפלער יונגעל..[מנשה לוסטיג] און ר' יוסף חיים קאהן ע''ה מיט דער גבאי ר' יושע האט זיך נאכגעשלעפט.
איך בין געווען אלץ א שלעפער, אבער דא פלעג איך בלייבן אלץ סקרנות, איך האב ליב געהאט באגלייטן דעם רבין, פונדערווייטענס, און זיך צוהערן ווי ר' יוסף חיים רעדט מיטן רבין וועגן די וואכיגע פרשה.

יעדע וואך פלעגט דער רבי זז''ג גיין קודם צום אלטן רעביצינס הויז זאגן גוט שבת, דאס איז געווען א שטיקל וועג ארום, ביז איר הויז [געווארן נאכדעם 'בית טראנא' בית פנחס, און היינט די אפיסעס פונעם חצר.]
דער רבי זז''ג פלעגט אנהייבן 'נו ר' יוסף חיים ווי האלט מען אין אור החיים הקדוש.' און ר' יוסף חיים הכהן פלעגט מיט זיין אייביגע שמייכל זאגן גוטע ווערטער, און פלעגט זאגן מיט עניוות, כ'האב צוגעלייגט א אייגענע פורים תורה..
אויפן וועג פלעג איך צו זען ווי די אייניקלעך פון דער רבי – יונגעלעך און מיידעלעך אלע, פלעגן קומען צו לויפן יעדע וואך, און שרייען 'זעידי זעידי'.. גוט שבת זעידי.. און דער רבי פלעגט זיי 'אלע' אנכאפן און גיין צוזאמען צום עלטער באבע – די אלטע רעבעצין זאגן גוט שבת, און דארט אויפן פארטש זיצן אפאר מינוט און ווען דער רבי איז געקומען איז זי געווען זייער פרייליך און פארגעסן אירע צרות.

לייבל סורקיס פלעגט זיך אויך פארענען, און טראגן דעם רבינס טאשנטיכל און שליסלען פון פראווע צימער, ווייל דער רבי טראגט נישט אליינס שבת.
ביז דער רבי איז אהיימגעגאנגען, פלעג איך שטיין אונטערן בוים און צוקוקען.. א קליינע חסיד.. אבער פארדעם פלעג איך כאפן אינדערהיים קולות יעדע וואך כמעט.
'גרויסע חסיד וואס דו ביסט'.. דו שפארסט צו די שוהל???
אבער וואס האב איך געקענט טון, פלעג איך טראכטן, אינדערהיים איז מיר נישט געווען אינטערעסאנט, אין שול האב איך מער געטראפן אינטערעסע..

אויך ר' אייזיק ראטנבערג ע''ה פלעגט נאכצומאל האלטן אינמיטן דאווענען שטייט יעדע ווארט.. א תמימות'דיגע יוד געווען ר' אייזיק, און צומאל ווען מ'האט שוין אנגעפולט די פארענטשעס צום טיש, האט ער נאך געהאלטן אינמיטן זאגן... יעדע ווארט שטייט און דייטלעך..
איך האב אנגעקוקט יענע צייטן עפעס ווי אלעס מאדנע, כ'האב נישט פארשטאנען פארוואס יעדער לויפט אהיים און מ'לאזט דעם רבין אליין גיין, די פוילישע זיידעס האבן נישט צוגעלייגט קיין פינגער אין קאלט וואסער כאטש וואס זיי זענען געווען ע''פ רוב די שיינע יודען און בני תורה, אבער נאר צו קומען אפלעקען ברעקלעך זענען זיי דא געווען.
די אונגערישע געטרייע כאטש גאר שטרענגע זיידעס פלעגן אלץ און אלעס אנגרייטן און אריינארבעטן, 'און באצאלן'..
ממילא איז מיר געווען לאנגע יארן די קאפ מלא קשיות אויפן מאדנע געפירעכטץ פונעם שטעטל, וואס היינט איז עס טאקע קלאר ווי איך האב דעמאלטס געזען, טאקע גרויסע חכמים און ווארט זאגערס האבן געהאט די דעה, אבער די מסירות נפש און וואולע יודען וואס איך האב זייער געגליכן, זיי זענען געווען די תמימות'דיגע געשמאקע יודען וואס מ'האט פון זיי געקענט ערווארטן א טובה און א שיין בינטל זיסע זכרונות.

ביים טיש פלעגט מען אמאל צובינדן די פארענטשעס מיט די צעריסענע האנטוכער פון מקוה, וואס באמת איז קיין גאנצע האנטוכער בכלל נישט געווען, אבער די וואס האבן געהאט 'נאר' צוויי לעכער האט געהייסן כשר, די איבריגע איז שוין געווען למנחות..

אלץ האט געדינט די גרויסע שמש שטעקן פאר די פענסטערס, ווי אין שפיץ איז געווען א נאגל, וואס מיט דעם פלעגן די נערוועזע פארקילטע 'צעהיצטע' זיידעס פארקלאפן די שויבן.. און עס צוריקגעשטעלט אין ווינקל, ביז א רגע שפעטער האט א צווייטער עס ווידער באוואויגען און צוריק געעפענט..

שבת אינדערפרי פלעגט זיין אין מיינע יונגע יארן, א שיעור געזאגט דורך הרה''ג הצדיק ר' זלמן אונגער זצ''ל, דער שפעטערדיגע דיין אין שטעטל נאכן סאדערהעלי רב זצ''ל.
ביי יענע שיעור פלעגט ר' שרגא פייוועל ברענגען הייסע טיי, אין קריסטאלענע גלעזער אויף אזא האלטער וואס האט געהאלטן זעקס גלעזער.

איינמאל געדענק איך, האט מיר מיין זיידע ע''ה אנגעזאגט, אז ער גייט מיך לאזן פארהערן ביים דיין ר' זלמן, און כ'זאל איינ'חזר'ן תהילים.
און פלוצלינג כאפט ער מיר אן ביים האנט און שלעפט מיר צום דיין, און זאגט, דער דיין דארף הערן ווי מיין אייניקל קען שוין באלד גאנץ תהילים אויסענווענדיג..
איך האב מיך זייער געשעמט, ווייל כ'האב דאך 'נישט' געקענט גאנץ תהילים נאר די ערשטע פאר קאפיטלען.
נו זאג זאג.. און איך הייב אן זאגן... ר' זלמן דער גוטהארציגער דיין ר' זלמן הערט מיך אויס מיט א שמייכל און נאך פאר פסוקים זאגט ער 'זייער פיין'.. געוואלדיג געוואלדיג גאנץ תהילים.. קענסטו?
כ'האב געוואלט מודה זיין, אז כ'קען 'נישט' גאנץ תהילים, אבער מיין זיידע זאגט 'יא' ער גאנץ גאנץ תהילים.. אוי איז דאס מיר געווען א פאלטשע כבוד..
אבער אבי דער דיין ווייסט איך קען גאנץ תהילים.. חחח

און טאקע שבת ביי מיין זיידן האב איך געלעבט! אסאך שבתים און ימים טובים האב איך פארברענגט געשמאק ביים זיידן, עפעס ביידע האבן מיר געהאט איין סארט שפראך, הגם ער איז געווען א ערענסטע מענטש, אבער די חלק פון זיך גיין די אייגענע וועג און נישט קוקן בכלל וואס אנדערע זאגן, זיך נישט קימערען מיט פרעמדע דעות דאס האבן מיר ביידע געהאט אייניג, און אפשר גאר האב איך דאס פון עהם קונה געווען.

כ'וויל נישט פארגעסן, א זייער געשמאקע זאך וואס כ'פלעג ליב האבן אין שוהל.
דאס איז געווען ווער ר' ברוך אייזענבערג איז צוגעגאנגען צום עמוד!!!
אה!!! ר' ברוך אייזנבערג דער חזן און דראמאטיקער.. איי האט ער געדאווענט מיטן כל עצמותי תאמרנה, ווער האט נישט געהערט די קאסעטן פון ר' ברוך אייזענבערג, ווי ער מאכט דינערן ארץ ומלואה.. די ווערטער טייטשען זיך.
אבער אינטערעסאנט אז נאכן שחרית פלעגן איך גיין קוקן אויף זיין פלאץ, ווער איז דאס דער גרויסער רודערער.. אבער א שטילע באשיידענע שטילע יוד, איז געזעצן ר' ברוך נישט געשמועסט און נישט געגרויסט זיך, נאר געווען פארטיפט אין זיין חומש און סידור, ווי נישט ער איז דאס דער וואס שאקעלט אויף הערצער און גיסט זיסע געזאנגען מיטן זיין טענאר און באריטאן.
איי ר' ברוך האט מיך זיס געמאכט די ממקומך ווי גארנישט אנדערש.

אויך געדענק איך, אז ס'פלעגט עפעס יעדע שטיק צייט קומען אויף שבת א זיידע, און ווען ער פלעגט עולה זיין לתורה, האט ער געזאגט דעם 'ברכו את השם המבורך' מיט אזא געשריי אז די שול קופאל האט געקענט זיך שפאלטן..
ווער איז דאס, פרעג איך אלע, ער הייסט ר' אהרן קעסלער'.. פון באבוב גענייגט, אבער ער האט געבראכן דעם שטילקייט אין היכל, ווי כאילו ביז יעצט איז געווען טויט.. א שטייגער ווי מ'הערט א דזשעט אנצינדן די מאטאר בלב השמים, און מ'כאפט זיך אז ביז יעצט איז געווען א טרוים שטילער סביבה.

אונטערשטע שורה, כ'האב געהאט מיינע געשמאקע ענינים, אבער כ'בין עפעס געווען צו סענסעטיוו צו די יאך וואס מ'האט געלייגט אויף מיר אין חדר און אינדערהיים, כ'האב ליבערשט מיר געוואלט פליען ווי א פויגל אין שול און ביים זיידנס סביבה און זיך אליינס בויען א גייסטישע וועלטעלע פון הנאה.

פאר כ'וועל ממשיך זיין מיט מיינע אייגענע נסיונות אין שטוב אין חדר און אין אלגעמיין, וועל איך ווייטער פארציילן די הלוך ילך פון יענע יארן, דאס בילד פון יענע גענעראציע ווען מיר זענען געווען קינדער, אין די די 'מ' יארן.
נאך חדר נאכמיטאג, בעסער געזאגט פארנאכטס, פלעגט פארקומען 'מתמידים'.
ווי אלע קינדער פון כיתה ז' ביז כיתה ט' האבן ווידער געלערנט אין א סדר ומסגרת, און באקומען נקודות פארן קומען צייטליך וכדומה.
דאס פלעגט זיין אינעם אמאליגער חדר שני פונעם בית מדרש, און ס'געווען היבש שטרענג נאך מער ווי די נאכט סדר אין כולל און אין ישיבה.
כ'געדענק, אז איינמאל איז געווען א צייט וואס א ממלא מקום פונעם אפציעלער משגיח האט געקעניגט, און יענער האט פאר צוויי וואכן פון זיין ווירטשאפט, אנגעצויגן דעם עולם המתמידים, מיט פוינטס און נומערן, ווער ס'וועט זיין די בעסטע פון די בעסטע כיתה פון די בעסטע וואך פון די מערסטע התמדה און שמירת הזמנים און בחינות, וועט באקומען א ספעציעלע מתנה.
אונז האבן געלערנט און געהארעוועט און אנגעדרייעט שעות און כוחות צוזיין פון די סאמע העכסטע נומערן צו גרייכן יענס יענעם מתנה, ביז נאך צוויי וואכן, האט ענדליך איינער דער יחיד בין מאות תלמידי התלמיד תורה, 'זוכה' געווען צום סורפרייז.
יענער האט זיך אויסגעצייכענט דאס מערסטע אין אלע הינזיכטן און האט באקומען א היסטארישע מתנה.
א 'איטאליען אייסעס'.. מיט א שטעקלע צו לעקן..
אוי האבן מיר געשאלטן.. אוי האבן מיר נישט געוואוסט צו לאכן צו וויינען, אבער דער ממלא מקום המשגיח האט אונז געלאזט אויפן יבשה.. און אפגעדינט זיין שפיצל פון צוויי וואכן, צו מאכן דעם עולם לערנען ווי קיינמאל בעפאר.
למעשה וואס טוען קינדער נאכן סדר נאך חדר, נאך מתמידים, מ'זוכט סחורה ביי דער וואס געבט..
ס'געווען אלץ פרישע משוגעים און נרדפים אלץ גוטע קליענטן פאר די קינדער יאגד נאך פאן.
אלץ זענען דאך געווען פעדלערס ביי יודען.. כי לא יחדל פעדלערס מקרב עמך..
און ס'געווען 'דער גרינער מענטש' [היינט איז ער נעלם כ'ווייס נישט וואו אהין] ער איז געווען א גערעגטער מיט א רויטער נאז, און פלעגט טרייבן די קינדער פון זיין טישל, און אוך ר' נתן צבי לונגער פלעגט העלפן טרייבן...
און דווקא פלעגן די קינדער ווי בינען צו האניג, זוכן עהם צו סאקירן און אויפשטורעמען, מ'פלעגט אלעס טון אז ער זאל אונז נאכלויפן, ביי אונז איז דאס געווען פאן, ביי עהם די נערווען און גאל!
קינדער זענען דאך שטארק נייגעריגע אין נאטור אויס, און ווייניג ווינקלען און פארמאכטע פלעצער האט מען געקענט פארהוילן פון אונז.
א קאפ האבן מיר געהאט ריינע און קלארע פון די שטעטעלישע געזונטע לופט, צווישן ביימער און גראזן, און ווייניג רויעך וואס הערשט דאגעגן אין די ישיבת כרכים.
האט מען געזוכט סחורה..
לא די וואס מ'האט זיך אנגעשמעקט פון די אסטרייכערס קוקיס וואס האט אנגעשמעקט דעם שטעטל יעדן באק טאג, האט מען אויך ביי פראנקס בעקעריי אויספראבירט די נערווען און כל מיני טעמים און פרייזן..
איך געדענק אז די טרעפן ווי מ'איז אראפגעגאנגען צו פראנקס בעקעריי אין שטעטל, איז אליינס געווען ווי באגאסן מיט טשאקאלאד.. און מיר פלעגן לעכצן צו קענען קריגן א שטיק קאקאש קעיק פאר א דאלער צוויי, און זיך באלעקן די פינגערס – פונקט ווי די פראנקס..
אבער אויך אין קעלער פונעם שוהל, איז דעמאלטס געווען פאלאצירט די ביזנעס פון ר' אביגדור יאסער [אהאראנאוויטש], און זיין ערל פלעגט שמידן אייזן און ס'האט געבליטשקעט פון די פינקן, און יענער פלעגט נישט לאזן די קינדער שטערן אפילו קוקן.
פלעגן מיר זיי אנלערנען דרך ארץ.. מ'פלעגט גיסן וואסער שפריצן טעפלעך אריין אינעם פענסטער לאך, ביז זיי פלעגן אונז נאכלויפן און מיר זעמער געלאפן פארן לעבן..
וועם מ'האט געכאפט.. אוי האט עהם געפעלט די אויערן..
ס'געווען עטליכע סארט עלעמענטן וואס האבן אונז גוט געדינט אונזערע מעשי קונדס, און ווער ס'האט נישט געהאט א ספעציפישע נאמען, האט עס באלד באקומען..
איין פאני זיידע האט געהייסן ביי אונז, 'קופּי יאם יאם'.. ווייל ער פלעגט זאגן אזעלכע פאני ווערטער, און פלעגט שפריצן וואסער אויף ווער ס'האט אנגערירט די נאז ביים דאווענען. [כ'מיין ער האט שוין געקאלעכט דעמאלטס, אבער פאר אונז קינדער איז עס געווען איין חילוק, די עיקר פאן..]
ער האט געבעטן א גלעזל וואסער, און מיר פלעגן עהם ברענגען הייס בריעדיגע וואסער, אונז האבן געקראצט די נאז אין פארענט פון עהם, און ער פלעגט אריינשטעקן די פינגער אין די גלעזל, זיך אפבריען און שפריצן אויף אונז, און ס'געווען א בהלה אין שול.
די טאטעס און זיידעס האבן געשריגן און מיר האבן זיך פארשטעקט און ווייטער ארויסגעוואקסן ווען ס'שטיל געווארן.
גראדע געדענק איך גוט, אז אמאל אין שול איז נישט געווען אזוי די נוסח התפילה ווי היינט די סקווערע נוסח, ס'געווען אסאך געפאשעטע בעלי בתים מיטן אונגארישער נוסח, און אסאך האבן נאך געטראגן דעמאלטס שטאפענע הוטן – די טשולענט טאפ הוט, און בלויע רעקלעך און דינע גארטלען.
היינט האבן זיי זיך שוין מוחל געווען יענע יארן פון קרירות, און זענען שוין 'שיינע זיידעס'.. אבער דעמאלטס האט געבלאזן א אנדערע סארט ווינטל..
חנוכה פלעגן מיר צוערשט קומען אין שול אין די וואכן טעג, פון גאנץ קינדווייז אן, און כ'געדענק אז ר' דודו בלעכער [ר' דוד שמואל שמעלצער ע''ה] פלעגט ברענגען זיינע בלעכענע סחורה, מנורות און טאצן און ווייסעך וואס נאך כלים מכלים שונים, צום פארקויפן.
דארט פלעגט זיין נאך פעדלערס אין די זייט, דער 'זיגלאך מענטש', וואס האט פארקויפט זיגלעך און זייף פאר העמדער.. פרעג מיך נישט וואס איז די צוזאמשטעל..
און אלץ זענען געווען מאדנע געסט אויך, ר' משה פייערווערקער, וואס אז אונז האבן געזען די טאטעס לאכן האבן מיר זיי געגלייבט בנאמנות אז ס'איז א ארטיקל צום לאכן.
ס'געווען דער 'טויב שטימער', א אונגארישע טויב שטימע מענטש, וואס פלעגט לאכן און ווייזן מיט די פינגער און מאכן פאני קולות מיט די מויל וואס ער האט געוואלט זאגן.
ער איז געקראכן מיט שטעקענעס און מיר האבן עהם באגלייט ווי א חתן.. ער האט געטריבן די קינדער און מיר האבן געקלעבט צו זיי ווי פויזענט אייווי.
- אוי די פויזענט אייווי א מסכתא פאר זיך.. ס'פלעגט וואקסן אין די וועלדער און ווער ס'האט עס אנגערירט פלעגט קענען באקומען בלוטערן, און קינדער משוגעים פלעגן עס דווקא אנכאפן נישט צו דארפן קומען אין חדר צוליב די שחין אבעבועות..
איך האב דווקא קיינמאל נישט געקענט ווערן אנגעשטעקט דערפון, איינע פון מיינע שלימ'מזלנות.. יעדע צווייטע קינד האט געקענט קראנק ווערן האבן קאפ וויי ווען ס'האט עהם געגלוסט, און איך, אפילו כ'האב געוואלט בלייבן א טאג אינדערהיים בכגון דא, האט מען מיר פארשיקט אין חדר אוועקמאכנדיג אלע פוילע תירוצים.
די שטאטישע קינדער וועלן אוודאי געדענקן דעם 'פרץ' א מאדנע איינזאמע מענטש וואס האט געהאט א לעבן מיט צרות קוקט אויס, און איז קוים געקומען למנוחה נאכן טויט. [ער ליגט אין סקווער, זיין נאמען איז 'פרץ רפאל בעסלער' גארנישט מער ווייסט מען פון עהם, נאר אז מ'האט עהם געטראפן טויט נאך אפאר טעג און מ'האט עהם פראבירט מקבר זיין דאס בעסטע וואס שייך, נעבעך.]
ס'געווען אויך מיסטער מגיד, מיט זיינע בלאסע טאמאטען, און ר' יצחק אייזיק ווייסקאפ ע''ה אויך א איינזאמע יוד, אלע פון זיי האבן געהאט א באהאלטענע מסכתא פון צרות אויפן ריקן, און די רחמנות האט זיך געקלעבט צו זיי ווי שטויב צום קאפל.
איך געדענק אז ווען מיר פלעגן פארן אין שטאט אריין צו א חתונה, פלעגט אריינקומען א אלטע הונקעדיגע פרוי – 'קיטשי סורי' און שנארן ביי די מענער מיט א ריזן פאקעט בוק.
אזוי איז געווען ביי אונז אין שטעטל א יוד, וואס האט געהייסן 'נחום תהילים זאגער', ער האט געהאט א קליינעם תהילים וואס אין פארענט און אין בעק איז געווען אסאך בלעטער אנגעפולט מיט נעמען פון חולים ונצרכים וואס ער האט מתפלל געווען פאר זיי.
ער אליין איז געווען א שבר כלי, א שיטה לא נודע למי.. קיינער ווייסט נישט פון ווי ער איז ארויסגעוואקסן און ווי ער איז נעלם געווארן מיט די יארן.
זיין יארצייט אין אין חודש מרחשוון, דאס ווייסט מען יא, אבער איך געדענק זיינע אויגן זענען אלץ געווען פארוויינט פארשטויבטע הוט און רעקל, צעריסענע בגדים, און ער פלעגט טאג און נאכט זאגן און זאגן תהילים א קאפיטל נאך קאפיטל אן אפשטעל.
אין שול פלעג איך זיך צו זען אלץ א אינטערעסאנטע ספעקטאקל.
ס'געווען א יוד ר' שלמה מערזל ע''ה, א אלטער בעלזער חסיד פון פוילין, מיט די שמונה בגדים, ער האט געוואוינט ביי אונז אין שטעטל, ער האט זיך איינגעהאנדעלט דאס חלקה נעבן בעלזער רב אויפן הר המנוחות און דארט ליגט ער.
ער פלעגט האבן א קביעות'דיגע חברותא יעדן פרייטיג נאכמיטאג, אין שוהל, מיט ר' הערשל סורקיס שליט''א.
ווער ס'קען ר' הערשל סורקיס, דארף איך נישט פארציילן וואס מיינט א גאון א חסיד און א עניו אינאיינעם, אבער דעמאלטס ווען זיי פלעגן לערנען צוזאמען, דאס גייט שוין צוריק מיט באלד דרייסיג יאר, ר' הערשל פונקט ווי היינט האט געהאט א שטילע איידעלע שטימע און באנעמונג.
ווידעראום ר' שלמה מערזל, האט געהאט א הויעכע שרייעדיגע און אויסגערייכערטע שטימע, אז די בית מדרש האט געווייבערעיט פון זיין קול.
כ'האב מיך אייביג געשטעלט קוקן מיט רחמנות, ווי ר' שלמה 'שרייעט' אויף ר' הערשל, שרייעט קולות.. דו פארשטייסט נישט די רש''י? קוק אריין..
און ר' הערשל מיט התנצלות האט זיך געדינגען אויף א פשט.. און ר' שלמה האט עהם פארשריגן מיט א תוספות און מפרשים.
ר' שלמה האט אין מיינע אויגן אויסגעזען גענוי ווי דער בילד פון רש''י הקדוש – ר' שלמה יצחקי זי''ע, עפעס אזא דמיון האב איך געהאט אויף עהם, און כ'האב אזאנס רחמנות געהאט און זיך גאר געוואונדערט, ווי ר' הערשל באקומט קולות פון עהם, און לויפט נישט אוועק, נאר קומט נאכאמאל און נאכאמאל יעדע וואך לערנען מיט עהם.
אויך געדענק איך צווישן אלע קינדערישע אנשויאונגען, פלעגן מיר זיך צוזען ווי ר' משה יעקב סיגלער זאל געזונט זיין, פלעגט בראטן די לעבער פארן רבי'ן און פארן שטעטל, מיטן פיין רייכענדע געשמאקע פיפקע אין מויל, וואס די גערוך האט זיך פארטראגן ווי די לעבער און רויעך ווייט ווייט.
ר' משה יעקב איז א מסכתא פאר זיך..
המשך יבוא

קודם כל, ווער ר' משה יעקב סיגלער הי''ו איז, א גאר נאנטער מקורב ביים קוממיות'ער רב - ר' בנימין מענדלזון זצ''ל, וואס האט עהם, אלץ תושב קוממיות, ממנה געווען אלץ הויפט אנפירער פון אלע שמיטה פראיעקטן, וואס ער האט טאקע ביז ממש לעצטענס ווען ער איז געווען אין די כוחות, אנגעפירט.
ווען מ'האט געזאגט שמיטה! ווען מ'האט געזאגט קוממיות! איז עס געווען ר' משה יעקב סיגלער, דער יד ימינו פונעם קוממיותער רב און שליח פונעם הייליגן חזון איש זצוק''ל, וואס האבן אויסגעפירט און אנגעפירט וואונדערליכע הצלחות אינעם מצוות קיום השמיטה.
און קיין קליינע ת''ח איז ר' משה יעקב נישט, ער איז דער מלמד פון אלע כשר מאכערס אין סקווערע שחיטה, און ער בעצמו מיטן זיין פיזיש און גייסטישע גבורה, האט מנצח געווען על מלאכת בית ה', מיט וואס ער האט נאר זיך מתעסק געווען.
כ'געדענק אז ביי שמחת בית השואבה אין שוהל, ווען ס'פלעגט נאך זיין א גאנצע בענד כלעזמער, און ר' משה יעקב האט געזינגען אויפן מייק, 'מתי מתי מתי מתי מתי מתי.. תמלוך בציון... און נאך ארץ ישראלדיגע לידער.

מיר האבן זיך איינגערעדט אויף איינעם דארט צווישן די טאטע טאנצערס אז ער איז א פארשטעלטע מענטש, עכט איז עס געווען מיסטער תהילים.. אונז האבן עהם דעמאלסט נאכנישט געקענט, און אונז קינדער האבן עהם ממש צעטרויטן די נשמה, ער זאל אראפנעמען זיין מאסק.. זיין פנים האט אויסגעקוקט ווי א מאסק.. ביז מ'האט זיך געכאפט אז ס'איז א עכטע פנים פון אזא טיפ מענטש..
נאך וואס ער האט געסטראשעט אז אויב די קינדער וועלן עהם דערקוטשענען וועט ער מער נישט קומען.. האט מען עהם אויפגעהערט צו פייניגן..

צוריק צו ר' משה יעקב סיגלער זאל זיין געזונט.
אונז פלעגן דאווענען שבת אויף זיין טיש, וואס איז גראדע געווען די לעצטע טיש אין שוהל, וואס פונקט ווי עהם זענען נאך חשובע יודען געשטאנען צו געזיצן דארט דערנעבן, ווייל יענע צייטן האט חשיבות נישט געצוואונגען צו זיצן דווקא אויף מזרח, פארקערט די מזרח איז געווען היבש ליידיג און אסאך חשובים האבן זיך געטראפן א מקום איבעראל נישט דייקא ביים מזרח.
ר' משה יעקב אין מיינע צייטן אלץ קינד, האט געדונערט מיט זיין שטימע ביי יעדע הארציגע שטיקל אין דאווענען, צו יום טוב ביי די פיוטים און יוצרות, אז דאס גאנצע סביבה נעבן אונז האט מיטגעשמייכעלט מיט זיינע פרייליכע געטענץ, אויף א זיס שטיקל יוצר.
ביי די נענועים איז ער ממש געווען אין די לופטן.. געזינגען פאר זיך שטיל הויעך, און אז מיר האבן זיך פארקלאצט אויף עהם צו לאנג האט מען געכאפט א מוסר דרשה.. דו יונגאלע כאפ אן די סידער.. און דאווען..! ווי לאזט מען אויס אזעלכע זיסע תפילות..
איי האט ער געפלאקערט מיט זיינע דרשות בין תפילה לתפילה, א אינטערעסאנטע מדרש, א דרוש א געדאנק א היסטארישע עפיזאד, און קיינער האט זיך נישט דערוואגט עהם סותר זיין..
איי האט ער געלעבט און אויסגעלעקט יעדעס ווארט אין סידור, ווען זיין סידור יעב''ץ און חומש היכל הברכה איז געווען מלא טאבאק וואס ער האט געשניפט און אפילו געטיילט מלא קמצו.

דארט אויף אונזער טיש פלעגן קומען אויף יו''ט נאך חשובע יודען, וואס זענען א חלק פון מיינע זכרונות פון די יוגענד.
כאטש אין די זייטן ביים ווינקלען פון שוהל, האבן זיך געטראפן די יושבי קרנות א פלאץ צו פארברענגען, זענען זיי אבער געווען מער איינגעהאלטן ווי כאטשיג ווען אין שפעטערע צייטן.
איך געדענק, עטליכע יענע סארט יודען, אזלעכע עולים ויורדים, וואס האבן נאך דאן געטראגן שטריימלעך, און היינט גייען זיי קוים א קאפל אויפן קאפ, אבער די קאלטע באוועגונג זייערע איז געווען 'די פיצי סידור' די גרויסע טשופ, און שפיציגע שיך.. אבער געקומען דאווענען זענען אלע, און אפילו זיך געהאלטן היבש שטיל בשעת התפילה.

על כל פנים, זענען געווען אויף אונזער טיש גופא, עטליכע חשובים וואס זאלן זיין אפגעשיידט זענען שוין היינט בעלמא דקשוט.
געווען א פויליש יודל מיטן נאמען ר' אברומטשע ליכט ע''ה, נעבעך געווען אנגעזאפט מיט צרות, וואס האט זיך קלאר געהערט ביי זיינע תפילות מיט יאמערליכע בכיות.
ער האט געהאט איין איינציג טאכטער וואס איז פארברענט געווארן אלץ צוואנציג יעריגע מיידל אין א שריפה, און ווען ער פלעגט קומען אויף סקווער פלעגט ער גיין אויפן בית עולם אויף איר ציון, און זיינע הויעכע געוויינען האבן זיך געהערט ווייט ווייט, אז ס'האט געריסן דאס הארץ, ווען ער האט נישט אויפגעהערט מיט זיינע היסטערישע געשרייען און געוויינען.
ער פלעגט מיט אונז יעדע איינציגע יום כיפור מאכן די זעלבע ווערטל.. איך בין הונגעריג קינדער.. געב מיר אויך אביסל נאש..

איך קען אויסרעכענען אלע ימים טובים מיט זייער אייגנארטיגקייט, במשנת ימי הנעורים, וויאזוי עס האט אויסגעקוקט אין אונזערע אויגן געוויסע בילדער פון יענע צייטן.
ס'געווען פסח, פלעגט די מאמע ווי אין א רוטין פארציילן וועגן 'גאדל' א מעשה פון די מנחם מענדל ביכער, און יאר איין יאר אויס איז גאדל געווען דער פסח סטארי.
שבועות, איז דער גר צדק פון ווילנא געווען אויפן ערציילונג טיש, מיט דראמאטישע הרגשים פלעגט מען יעדעס יאר איבערפארציילן די פארכטיגע מסירות נפש זיינע, און יעדע יום טוב האט זיך געהאט זיינע געשמאקע גערוכן און נאסטאלגישע לידער און סיפורים.
נאך מער ווי די מאכלים האט אונז געצויגן די היסטאריע, דאס איז מיר על כל פנים אריין אין די ביינער איידער די איבריגע זאכן צו אפילו חדר תורות, די סארט גייסטישע היסטאריע איז מיר געווען מער צום הארצן ווי סיי וואספארע קינדישע מעלאדיעס.
דזשוליי 4 איז געווען א מחלוקת הפוסקים.. צו מ'מעג מיטהאלטן די פייער קרעקערס, וואס די שכינות'דיגע גוים פלעגן ארויפשיסן, מיט פארשידענע פארבן און פארמען, און די פרומע לייט און באביטשקעס האבן שוין געהאט וואס מוחא צוזיין, אז ס'ממש אסור ס'מאכט בלינד די אויגן פון לערנען, און ס'פארשטאפ די אויערן פון לערנען..

זומער ברענגט די הייסע קלימאט און זויערע תשעה באב סעזאן, און צו קרעכצן מיט די זיידע פליטים פונעם לאגער איז מיר נישט געווען צום הארצן 'בכלל'.
פלעג איך מיר בעסער ארויסשארן צום חדר שני, ווי דארט האט מען שוין געשפירט ווי משיח איז געבוירן.. ס'געפלויגן באבקעס ווי די מנהג.. און אויך נאך א זאך, ס'פלעגט יעדע יאר צווישן אלע צדקה גייערס וואס שטערן די קינות, אויך קומען ר' יאנקל מילער שליט''א.
כ'האב דעמאלטס קוים געוואוסט ווער ער איז, אבער כ'האב געזען אז ווען ער איז געגאנגען פון טיש צו טיש פארן צוועק פון 'בנין בית המקדש' ווי ער פלעגט זאגן, איז געווארן מונטער.
ער איז שוין דעמאלטס געגאנגען מיט שווארצע זאקן און געבלימטע בעקיטשע, און פלעגט קלייבן פאר בנין בית המקדש! און אז מ'האט עהם געפרעגט אויפן יערליכע פראגע, ס'גייט דאך אראפקומען א ביהמ''ק השלישי פון הימל?
האט ער יעדעס יאר געהאט א צווייטע תירוץ דערויף.
איין יאר, וואס טוט זיך מיט שיפינג ענד הענדלינג?.. א צווייטע יאר, ס'פאסט צו געבן דעם מלאך וואס וועט עס ברענגען א 'טיפ'..

די שווערע עבודה פון בויען תשעה באב בענקלעך וואס איז געווען פארבינדן מיט גניבות פון האלץ און נעגל מן הבא בידינו.. דאס איז שוין א פארוויינטע פרשה.
יעדער האט געשלעפט געביידעס, מאנכע פון אייז קאסטענס, מאנכע פון האלב צעבראכענע מעבל און מאנכע גאר צוזאמגעקלאפטע בענק פאר צען אירע..
מוצאי ת''ב איז אלעס ארויסגעפלויגן פון שול מיט ווילדקייט דורכן שמש, וואס האט ווי געזאגט 'ומחה השם דמעה מעל כל פנים..' ארויס מיט די דזשאנק יארד.

דער שמש אין מיינע צייטן, איז געווען היבש א שטרענגער, ערבי שבתות און ימים טובים, איז געווען ממש א איסור אריינצוטרעטן אין שול, ווי אויפן הר הבית.
ווייל.. מ'קלינט! אזוי לאנג קלינט מען? פון דאנערשטיג נאכמיטאג ביז פאר זמן? פון מוצאי שבת ביז מאנטיג צופרי?
פאר קשיות האט מען געקענט אפקומען מיט הייסע פראסקעס.. און אויך דער פארשאלטענער פוילישע ערל האט נקמה גענומען אינעם יודישע פאלק, מיטן אויסרייד, אז מ'האט אריינגעוואקט ווי ער האט געוואשן.
וואס געוואשן ווען געוואשן? ס'שוין געווען טרוקן, אבער ער האט נישט אריינגעלאזט.. און טאמער האסטו געוואלט שנעל עפעס נעמען, האסטו געכאפט דעם נאסן מאפ אין פנים! א רשע געווען דער בוגדאן שר''י.
א כפרה די אלע פוילישע שוויינען בימים ההם, ממש א עקל האט באנומען דאס באנעמונג מיט זייער אנוועזנהייט, א שטיקל חסד איז היינט בהצלה פורתא מיטן די ספאנישע עבדים, ליבערשט ווי די פוילישע אנטיסעמיטן אויפן העכסטן אלערט.

וואס א מערכה ס'האט זיך געטון מיט די זיץ פלעצער בימי הרחמים והרצון, איז א דבר ידוע אין יעדע שול און יעדע קהילה פונעם טאג וואס כלל ישראל איז געווארן א פאלק..
אבער פארקויפן די עליות ר''ה און יו''כ, איז געווען א זיסע שפילעריי פאר אונז קינדער, עכ''פ פאר מיר מיט מיינע עלטערע ברודער.
ר' חיים בערגער ע''ה איז געווען ממונה אויף דעם, און ער פלעגט אויסרופן די עליות ליציטאציע, 'צעין טויזענט דעם כהן'.. נו? פלעגט ער פרעגן מיט האנט, צו איינער וואס האט זיך אויסגעסטרעשט בטעות, פונעם הפסקה דרעמל..
מיט ר' חיים האט מען געקענט מאכן ווערטלעך, און אונז פלעגן עס גוט אויסנוצן, יעדע צווייטע עליה, האבן אונז קינדער אויפגעהויבן די האנט, כאילו אונז ווילן עס קויפן..
יעדע מאל די זעלבע דזשאויק, און ר' חיים בערגער איז נישט נמאס געווארן, כאילו אונז זענען מבוגרים און ווילן באמת קויפן.
צען טויזענט, און אונז הייבן אויף די פינגער, פרעגט ער 'צוועלעף טויזענט'? עלעף טויזענט? יא? ניין? און ער צעלאכט זיך..
יעדע צוויי מינט האבן מיר עהם געציצקעט און געדרייעט דעם קאפ, אבער ער האט מיטגעשפילט.. [היינט ווער וואלט זיך דערוואגט צו מאכן ליצנות מיטן גבאי..]
יום שני פון ראש השנה, צו מעריב פלעגט צוגיין הרה''ח ר' יו''ט שטערן ז''ל, א יוד א ת''ח און כהן חשוב, וואס פלעגט דאווענען מיט א ספעציעלע נוסח און געשמאקע טאהן, וואס איז מיר געבליבן אין זיכרון מיט הנאה און נאסטאלגיע.
מ'פלעגט עהם רופן אלץ ווערטל, יו''ט שני, ווייל ס'געווען זיין חזקה דעמאלטס צו דאווענען, פונקט ווי ר' לעיזער פאזן שביעי של פסח, און אנדערע בעלי יארצייט אין זייערע חזקות.

יום כיפור פלעגט מיר די זיידע ארויפשיקן אין ווייבער שול, פרעגן ווי די באבע שפירט זיך, און זי האט געשיקט פרעגן צוריק וויאזוי די זיידע פאסט, און ס'געווען א לעקציע אויף שלום בית וואס כ'מיין אנדערע זיידעס און אפילו היינטיגע יונגעלייט וואלטן געמעגט נאכמאכן, ווען מ'איז פארטון מיטן בורא, און מ'פארגעסט דעם לעבנס שותף אין אנדערן ווינקל אונטערן מחיצה.

ס'געקומען סוכות, פלעגט דעמאלטס זיין דעם רבינס 'גרויסע' סוכה, א אנגעשטאפטער שטוב אינעם 'גרויסע' פארצומער אין רבינס הויז.
קינדער האבן בכלל נישט געקענט מיטהאלטן גארנישט, ווייל ס'קוים געווען פלאץ צו כאפן די אטעם, ביי לחיים פלעגט מען יא אריינלאזן די קינדער 'אדורכלויפן'.. און דעמאלטס האב איך געזען אביסל וואס טוט זיך אינעווייניג.
די טאטעס זענען געשטאנען מיטן קאפ אריינגעדרייעט אין די סכך אין די הייעך, און די שווענץ פונעם סכך זאנגן און די ברוינע צעשטרויבעלטע שטריימלעך האבן זיך צוזאמען געשוויצט מיט א אחדות אינעם שוויצבאד פונעם איבערגעפולטע סוכה, און איך בין אנטלאפן נאך לחיים צו כאפן די אטעם אויפן פרייע הויף.
א שיינע הויף געווען, און היינט איז עס אינגאנצן פארווישט געווארן למען כבוד הרחבת הבית מדרש 'הגדול', האט מען א היבש ביסל זכרונות פארטריבן פון דעם שטח.

חול המועד סוכות האבן מיר געהאט יום טוב!!
ס'געקומען ריידס און האסיס און וועגענער, און אנדערע שוואולערייען וואס א קינד ליבט, געז באלאנס און קאטען קענדי וואס האט געמאכט דעם סביבה אויסקוקן ווי עפעס פרייליכס איז נישטא נאר שפייזן דעם קאסע פון דער ריידס ברענגער וואס האט זיך מחי'ה געווען מיט די הונדערטע באלאנען וואס זענען ארויסגעפלויגן פון די הענט צום הימל, און די מאמעס האבן געמוזט קויפן א נייע, ווייל די קינדער האבן אזוי פארפירט ווי פארלוירן א אויג אין קאפ.
אמאל איז געווען קליינע פריוואטע שטילע ריידס, און אמאל ריזיגע מצבים.
כ'געדענק אז אמאל חוה''מ איז גארנישט געווען, נאר יוסי צימענט האט געמאכט ריידס ארום און ארום די שטעטל, מיט א לאנגע גאוף קאר, און דאס איז געווען 'פאן'..
אמאל אין די גוטע צייטן איז מען געפארן כסדרן קיין וויליאמסבורג צו זיידע באבע, און דעמאלטס האט מען עס נאך אקצעפטירט און טאטע מאמע האבן אונז גערן געשאנקן דעם רייזע מיט פולע הנאה.
שפעטער איז מען פרום געווארן, און געמוזט גיין צו די פולע שיעורי תורה אין שול, יעדע חול המועד, און די עלטערן האבן דאס אויסגענוצט זיך אויסצורוען, און מיר האבן פארביסן די ליפן מיט אויפברויז, אבער וואס קען מען טון, אז חול המועד איז נישט קיין צייט צו פארברענגען נאר צו לערנען.. חח א גוטע תירוץ איז אפצושאקלען..
אבער ווען וועלט איז נאך יא געווען וועלט.. ווען ס'געקומען די 'גרויסע' ריידס, וואס ישראל חיים קארן האט עס אנגעפירט לטובת די כולל אברכים.
פלעגט מען הערן דעם פזמון פון ר' ישראל חיים אויפן מייקריפאון: 'קינדערלעך! די הארסי איז דא.. קויפטס טיקעטס און גייטס ארויף..!!!

גראדע ביינאכט פלעגט מיין טאטע ארויסנעמען זיין 'אקארדיען' און שפילען ניגונים וואס מיר האבן געגליכן.
דעם אטאמאטישער אקארדיען וואס האט געארבעט אויף לופט, האט מיין טאטע באקומען ביי זיין חתונה פאר דרשה געשאנק, און כ'האב נאכגעהערט פארציילן אז דאס לעצטע פורים ביים אלטן רבין זצוק''ל, האט ער געשפילט אויף דעם יענעם יאר.
אבער אונז האבן דאס געהערט שפילן נאר חול המועד סוכות, און אליינס בשתיקה אויספראבירט דעם אינסטרומענט, ווען מיין טאטע האט מעלים עין געווען.

[המשך יבוא בעזהשי''ת]

כ'געדענק נישט צו כ'האב שוין געשריבן וועגן דעם איסור פון האבן סקוטערס, אבער נישט פארגעסן אז א חלק פון די פארוויילונג פון א קינד היינט און דעמאלט, איז געווען פארן מיט א בייק אדער סקוטער, און דאס האב אויך נישט פארמאגט, בלויז א פלאכע ביגוויל פון דריי רעדער און א 'וואקי טאקי' וואס האט געארבעט אזוי ווייט ווי פונעם שוהל ביזן פאליש, פון מיין הויז ביז די געיט..
פעסטע פאן! הא?
אבער חול המועד איז געווען חול המועד, א מציאות..
וועגן דעם נושא פון חינוך וויל איך שילדערן בעזרת השם נאך דעם פרק פון ימים טובים וועט זיין געענדיגט אט אט.
האב איך געהאלטן ביי שבת חול המועד, ווי בימים ההם האט דער שמש געלאזט בויען די 'האלצערנע פאראענטשעס' פאר די הקפות שמחת תורה.
אין סקווער איז שמחת תורה די סאמע פונקט העכסטע זמן פון יאר, ווען אלע פון אלע עקן וועלט קומען צו רייזן צום רבי'נס הקפות, און מ'פראבירט צוצושטעלן גענוג פלאץ, און דעמאלטס לפני ימי מאטי גרינוואלד שמש דידן, האט געדויערט אזא בוי אקציע כאטש א האלבע וואך.
און שבת בעפאר האט מען געדארפט וויילען אין דער דערנעבנדיגע ישיבה בנין, ווי די תפילות טישן און אלעס וואס דער שול דארף צו ניצן, האט מען זיך אריינגעקוועטשט אין א שמאלערע פלאץ, און שבת חול המועד סוכות זאגט מען קוהלת.
איז מיר די קוהלת זאגן געבליבן מיטן צעקוועטשטן טעם, פון.. ס'קומען געסט.. ממילא זעמער יעצט פארטריבן פונעם נעסט.
כ'געדענק אבער, אז מער ווייניגער האבן זיך די שכנים פון די זיץ פלעצער אין שול זיך געטראפן ווידער אין ישיבה זיצן אינאיינעם.
ר' בערל לעווין וואס איז אויך געווען דעמאלטס אויף אונזער טיש, פלעגט זאגן פונקט ווי ער לערנט אלץ, די יוצרות מיט א געשמאק, און ר' בערל מיט ר' משה יעקב האבן געגעבן אנצוהערן דעם געשמאקן פיוט ווי עס וואלט געווען א שיינעם געזאנג, סיי יעצט אינעם סוכות מחזור, סיי שבת הגדול ביים זאגן 'פלימו אומר'.. און כאטשיג ווען מ'זאגט די הייליגע קונצליכע פיוטים און פזמונים, הפטורה און חמש מגילות.
שמחת תורה אין די אנהייב 'מ' יארן, ווען איך בין קוים געווען א בן חמש למקרא, איז געווען קודם די אייזערנע דריי צו פיר שטאקיגע פארענטשעס, און אפילו אויף דעם איז געווען די חזקה פלעצער און ענגע שטופערייען, ווי כאילו אויפן פאדלאגע קען מען נישט שטיין און זען פונקט אזוי גוט.
אלץ האט מען זיך געשטופט..
דער רבי איז דאן געלאפן א גרעסערע שטח מיטן ספר'ל, און געמוזט זיך היטן נישט אריינקלאפן אין די קינדערלעך וואס האבן געשפירט א זכי' טאמער האבן זיי אנגערירט דעם רבינס בעקיטשע.. צו דער רבי האט זיי בטעות געטרויטן ביים טאנצן לויטן סדר.
שפעטער ביי די האלצערנע פארענטשעס האט שוין יאנקי שפירא ארויפגעטריבן אלע קינדער אויף די הויעכע שטאקן, און מ'האט בעסער זיך געשטופט מיט די אייגענע כיתה איידער זיידעס און קליינע קריכערס..
די רעבישע משפחה די קליינע, האבן גענעסטעט ביים ארון הקודש, ווי אונטער א בלאקאדע פון א צוזאמלייג באנק [יענע וואס האבן זיך געבויגן און געשפאלטן נאך אינעם אלטן שול] דארט האבן אזוי זיס געטאנצן די רבישע אייניקלעך, מיט די רינדעכיגע קאשקעטלעך און קליינע בעקיטשלעך.
זיי האבן זיך אנגעכאפט האנט ביי האנט, און געטאנצן מיטן טאקט, היינט זענען זיי שוין באלד זיידעס.. אבער דעמאלטס געציילטע פרחי כהונה, וואס האבן בא'חנ'ט פארשיינט דעם מזרח צווישן די זקנים חסידים ואנשי מעשה.
מ'רעדט פונעם ארון הקודש, דארט ווי אונז פלעגן שטיין ביים טיש אונטערן רבין, און כאפן שיריים, פלעגט דער רבי טיילן שמחת תורה ביים 'קלאטשען טיש', האלעפטשעס מיט א לעפל, פאר יעדן באזונדער.
די ארון הקודש איז געווען שענער און נישט פאסיג פאר א מקום פאר קינדער וואס רירן אלעס אן מיט כאטש וואספארא פאטשקעדיגע הענט, און ר' שרגא פייוול וואס האט מנדב געווען דעם פרוכת און צוגעהערן האט עס נערווירט, אז מ'פראבירט אויס די מארמארשטיינער און קופערנע בלעכעלעך וואס האבן באצירט דעם ארון הקודש, און זענען געפאלן שטיקער, טאקע צוליב די טאפערייען פון אונז קינדער.
ביים לאנגן טיש, פלעגט א כא''ר [קאפעליע] אויסזינגען געוויסע זמירות אויף מארטשן און וואלסן, געדענק איך, אז מ'האט געברענגט ר' חיים יושע פשעמיש ע''ה, וואס ער האט געהאט געברענגט א היבש ביסל ניגונים קיין סקווער, און ער האט שוואכערהייט נאך געמאכט מיטן האנט צום קאפעלע, ווי אין די גוטע צייטן, ער מיט די דיקע זיידע גלעזער האט געדרייעט מיטן האנט לויטן בבא.
דאס 'סכך פארברענען' בימים ההם, איז געווען א גאנצע צערעמאניע ביים שטעטל איינוואוינער געפלעכט.
מ'האט געמאכט א ריזן שייער פון די אלע סכך פונעם שטעטל, וואס איז געווען אנגעהויפענט א גרויסע שטח, ווי כ'געדענק אויב איך דמיון נישט.. א שטח פון כאטש הונדערט פיס לאנג.
און נאך עטליכע טעג, האט מען אראפגערופן די פייער לעשער, זיי האבן אנגעצינדן און קאנטראלרט דעם 'ריזן פייער' לעיני כל הקהל.
מאכט זיך א יונגעלע איז היציג, און האט אנגעצינדן בלויז איין שטיקל סכך.. פאר פאן.. און די גאנצע הויפן האט זיך אנגעכאפט פריצייטיג, כאש לנעורת, און ס'געווארן פלוצלינג יום טוב אין די וואכן..
די מנהל האט שוין געהאט ארבעט.. און ס'געווארן די היסטאריע פון יענע יאר..
נאך א זאך וואס איז היינט שוין היסטאריע, איז די 'שקצים'.
מה זאת וועט פרעגן א דערשראקענער א געבוירענער פון די היינטיגע טעכנעלאגיע..
מ'האט געשריגן – ש-ק-צ-י-ם!!! דאס הייסט א קאר פון גוים זענען אריינגעקומען שבת אין שטעטל, געווענליך פרייטיג צונאכטס, און די בחורים און יונגעלייט האבן זיי אנגעווארענט און צומאל צע'מזיק'ט די זייטן, און אסאך אגדתא'ס זענען פארהאנען פון יענע צייטן..
היינט איז שוין דא אפציעלע שמירה און פאטראל, אבער דעמאלטס איז עס געווען די דזשאב פון אפילו זיידעס און עלטערע צו נקמה נעמען פון די חוצפה'דיגע שקצים.
מיטן ווינטער קומט חנוכה.
געדענק איך אז דער שול מנורה פלעגט אנצינדן ר' אלחנן קופערמאן ע''ה, מיט זיין נוסח און הברה – וואס ער איז געקומען צום לעצט פון פראנקרייך.
אויף שבת חנוכה זענען געקומען די מאנטריאלע חסידים צו פארן, געווענליך האט געהייסן געסט יעדע יום טוב, ווען 'מישא געשטעטנער' איז אנגעקומען..
'מישא' – ר' משה יודא געשטעטנער ע''ה זכור לטוב, האט נעבעך נישט געהאט קיין קינדער, אבער געווען א געטרייע חסיד מיט הונדערט פראצענטיגע אמונה, און איז אלץ געקומען און אלץ געהאלפן און אלץ געווען דער שם דבר ביי אונז קינדער אויך, אלץ גוטע מענטש אבער אויך שטארקע אביסל צו שטארקע מענטש..
ער איז געווען דער גבאי פון ר' משה ניישלאס ימים נוראים, ווען דער רב האט געהאלטן פאר מוסף ר''ה, און געוואלט גיין הכנות, אלע האבן זיך שוין געשטעלט דעם לאנגן שמו''ע, אבער מישא האט געמאכט פלאץ און א וועג ארויס..
על כל פנים, שבת חנוכה איז מישא אלץ געקומען, און נעבעך טאקע שבת חנוכה ממש ביים זמן ערב שבת, האט מען עהם געברענגט לקבורה אין שטעטל פון מאנטריאל, ווי זיין אייביגע אנזאג איז געווען, כאפטס אן מיין פעקל ביינער און שליידערטס מיר אריין אין א לאך אבער אינעם סקווערן בית החיים. יהא זכרו ברוך ונשמתו תהא צרורה בצרור החיים.
אום טבת איז 'ניטל', פלעגט אין די שפעטערע 'מ' יארן, געוויזן ווערן סליידס, דורך ר' משה האלצלער ע''ה, איינער פון די אויפבויער פונעם שטעטל, און ער האט געצייגט סיי פונעם שטעטל היסטאריע און סיי נאך אינטערעסאנטע 'סייענטיסטישע אויפדעקונגען'.
מיר קינדער פלעגן נאך נאכמאכן אין חדר זיין אונגארישע נוסח פון רעדן, ווי מ'האט נאכגעמאכט ווי ער איז מפרש יעדע סלייד, ווי א שווערע תוספות..
יענע יארן איז ערשינען יעדע וואך די 'ליקוטי שמועות' די חסידישע בלעטל פון ר' לייבל סורקיס, און דארט איז געווען א באשרייבונג אין פארזעצונג פון ר' משה האלצלער – ווי זיין פענע נאמען איז געווען 'משה בן יונה', און ער האט געשילדערט באריכות די אויפבוי פונעם הייליג שטעטל שיכון סקווירא און אירע שוועריגקייטן ביז גאר.
איינס פון די בעסטע ימים טובים ביי קינד און קייט, איז דאך 'פורים'.
איך אליינס האב דאך אושפיזין אום פורים.. און ס'טוט פארנעמען א נאסטאלגיש בלעטל אינעם זיכרון קעמערל פון די יונגע יארן פורים.
נו שוין, כ'זאג א שטייגער פורים.. ס'האט אלץ אויסגעזען ווי פורים ווי יענע יארן איז מער קיינמאל נישט געווען..
ס'געווען א קלענערע שטעטל, און יעדער ממש יעדער האט צוגעגעבן צום שמחת פורים במשנת הילדים, אסאך מער האבן באמת משמח געווען, נישט סתם ווי האלאווין.. נאר באמת מיט א יודיש טעם.
אין די אנהייב 'מ' יארן פלעגט חיים לונגער האבן יעדע יאר א 'פורים קאר', וואס איז געווען אראפגעשניטן די דאך מיט א זעיג, און דער אלטער טראנטע האט אויסגעקוקט אזוי רחמנות'דיג, און געווען אנגעשטאפט די סיטס מיט דאמיס און אלע פאני זאכן.
ער פלעגט שטופן די געז פעדל מיט א שטעקן, און לויפט מיטן קאר אויפן גאס.. דערצו האט ער אין די אנדערע הענט געהאט א שטריק וואס ער האט געהאלטן א 'ציגעלע' צוגעבינדן.
חיים פלעגט זיך אנטרונקן ווי לוט, און האט אפילו אמאל געכאפט א טבילה אין מקוה אינמיטן פורים מיטשלעפענדיג די ציגעלע.. און ווען ער האט ביים טיש געוואלט געבן לחיים פארן רבין מיטן ציגעלע האט מען עהם שוין אוועקגעשלעפט ביים קארג..
ביים מיטאג טיש, ווי מיר קינדער זענען געווען דארט מיטן פולן באוואוסטזיין, געדענק איך ר' משה בוקסבוים שליט''א, ווי ער פלעגט תמימות'דיג שטיין קעגן דעם רבין, מיט א שטרויענע הוט וואס א שטריק און א געז באלאן אין פארעם פון א פיש, האט זיך געהויבן ביזן סטעליע.
זיין טרוקענע תמימות און דעם מנהג יעדעס יאר, האט גורם געווען א שמייכל, און איז געווען א חלק פונעם פורים אין שטעטל.
איי איי איי.. דערמאן איך זיך יעצט פון 'דוד קאהן' ע''ה.
אוי ס'באנעמט מיר א שוידער און א מילדע שמייכל אויך.
דוד קאהן איז נעבעך מער נישטא, ער איז געבוירן אין שטעטל צו ר' יוסף חיים הכהן קאהן, און האט אין זיין קורצע אבער זאטע לעבן פון צרות, נישט געהאט טאקע קיין איין גוטע מינוט.
ער איז געווען באזייטיגט סיי ביי די גרויסע און סיי ביי די שוואכע, פרעג מיך נישט פארוואס, אבער דאס איז געווען דער פאקט.
ער פלעגט לאנגע יארן ארבעטן ביי 'קדם' און פורים נאכמיטאג – ביז שפעט שפעט ביינאכט, איז ער געווען סטאק! אינעם קדם באקס אנגעטרונקן מיט וויין ביז איבערן נאז, אבער נישט סתם שיכור נאר שיכור!
אלע קינדער האבן געוואוסט אז פורים שיכור מיינט 'דוד קאהן'.
ער איז געווען א עכט וואוילע גוט הארציגער, קיין פלוג נישט געטשעפעט, אבער נעבעך יעדע פלוג האט געהאט ניצחון אויף עהם..
קוים וואס ער האט חתונה געהאט אלץ אלטע בחור, האט ער געהאט איין טאכטער א בת יחידה, האט אויסגבראכן א פייער אין זיין הויז, און ער האט כמעט אריינגעטאנצן אינעם פייער ווייל ער האט געמיינט אז זיין טאכטער איז אינעווייניג, און ב''ה זי איז געראטעוועט געווארן.
אבער אביסל שפעטער איז זיין ווייב נפטר געווארן, ער האט חתונה געהאט שפעטער מיט א צווייטע אבער גאר א צווייטע.. וואס האט עהם געלייגט אין דער ערד! ווייל ער איז פון איר קראנק געווארן און איז נאך עטליכע יאר זיך מוטשענען אינעם מחלה השם ישמרינו, איבערגעלאזט א זון און טאכטער נאך זיך [נאך פון די ערשטע ווייב], און ער איז אוועק לחיי נצח. אוי יהא זכרו ברוך.
איך לאך ווען כ'דערמאן זיך, ווי ער פלעגט מיר אלץ זאגן, מנשה! כ'וויל דיר עפעס זאגן.. וואס? גארנישט..
לאמיר דיר זאגן מנשה.. אלעס איז א פייג, די גאנצע וועלט איז א פייג..
ממילא דוד? וואס ווילסטו מיר יעצט פארציילן?
אמממ.. גארנישט סתם!
- אוי פלעגט ער מיר מאכן לאכן..
ער איז געווען זיס צו הערן אבער אינעווייניג איז ער געווען זייער זייער פארביטערט.
אלעס איז חשבונות פון הימל, ואין לנו רשות להרהר אחריה חלילה.
לאמיר ענדיגן מיט עפעס א גוטע זאך.
קינד און קייט געדענקן יענע יארן פורים, מיט 'יוסי פיאמענטא' ווי ער איז געקומען שפילן ביים צווייטן פורים טיש מיט זיין גיטאר, מיט זיין ברודער 'אבי פיאמענטא' מיטן 'פלוט', איי איז דאס געווען לעבעדיג לאכעדיג און געהויבן. אקיצור פורימ'דיג און חסידיש געהאפקעט פאר א פרייליך יאר.
הע, ווער ס'קען פיאמענטא, ווייסט וויאזוי ס'האט אויסגעקוקט.. די אויערן זענען טויב געווארן פון געזאנג אבער ס'געווען א הארץ פרייד מיטן נשמה, א פורים מיט אלע טעמים.
נאך פורים האט מען קוים געווארט אויף 'פאן חדר', אויף פסח צייט, און די מצה אויווען אין שול האט שוין ארויסגעגעבן א פיינע גערוך פון דעם לעכטיגע סעזאן, מצות..
[המשך 'די אנהייב פון מיין לעבן' יבוא בעהשי''ת]

איך ווארט אויפן המשך.
אויב מעגליך מער אפטיילן די פאראגראפן, ספעציעל ווען עס הייבט זיך אהן א נייע טאפיק. א דאנק.

איך בין גרייט פארצוזעצן מיינע אייגענע איבערלעבענישן אין ערפארונג ווי אזוי איך בין געווארן אויפגעצויגן, און גלייכצייטיג וויל איך ווידער מוסר מודעה זיין, אז כאטש מ'קען עס אויסטייטשען אז כ'טו באלעסטיגן מיינע עלטערן וכדומה.
איז עס פון מיין זייט פארקערט געוואנדן.
איך פראביר צו פארשרייבן און ארויסברענגן 'מיין זייט' פונעם מטבע, איידער יענעם צימבלען.
און כ'וויל דווקא שרייבן די גאנצע אמת, כאטש עס טוט אמאל וויי, ווי איידער אוועקנעמען פונעם נאטורליכן בילד פונעם אמאליגער שטייגער, און ס'נישט פריוואט אקעגן יחידים חלילה, נאר די בילד פונעם אמאליגער חינוך און איר מאדנע שטייגער.

ובכן, וויפיל אהבה עס ליגט אין הארצן פון עלטערן צו זייערע קינדער, איז נישט מעגליך עס אפצולייקענען, דאך איז פארהאנען מעטאדן וואס מאכן עס באהאלטן פון די קינדערס אויגן, און ס'וועט זיך קיינמאל נישט גלייבן אז גענוג און נאך מאדנע אקציעס פון עלטערן אין חינוך געביטן, איז נישט געווען מער ווי א פראבע לויט זייער פארשטאנד צו אויסניצן זייער פליכט פון חינוך הבנים והבנות.
אבער דאך, אויב איז אמת אז ס'געווען א נישט ריכטיגע צוגאנג, האט עס געהאט א קרומע השפעה.
אלע ווייסן, און ס'שטייט געשריבן אין די תורה, אז געווענליך א מאמע איז מער ליבליך און א טאטע מער שטרענג, און אמת אמאל איז שטרענג גוט, און דווקא ליבליך איז צומאל שעדליך און גארנישט גוט.
כ'געדענק גוט, אז מיין טאטע פלעגט קומען פון שול מיר אויפוועקן, מיטן אויסרוף אלע מתמידים זיצן שוין לאנג און לערנען, און זיינע טריט פון די ווייטענס האב איך געהערט און חלום, און אויפגעשפרונגען פון בעט נאך פאר ער האט דערגרייכט צו מיינע פיר איילן.
נישט אז כ'האב מורא געהאט אז ער גייט מיר שלאגן, נאכמער, איך געדענק נישט אז מיין טאטע זאל מיר אפילו געבן צוויי פעטש מיין גאנצע לעבן!
אבער די פחד פון זיין געשריי איז געווען שטעקער און אקטיווער ווי די עצם למשל פאטש צו קנס.
עד היום הערשט א געוויסע דיסטענס צווישן אונז ברודער שוועסטער צו עהם, דאס שטאמט פונעם אונגארישער שטרענגע חינוך, אז טאטע מאמע זענען נישט קיין חברים מיט די קינדער, זיי זענען כאילו די קעניג און הערשער אין שטוב, וכל היוצא מפיו יעשה.
עד היום הזה, איז נישט מעגליך פאר מיר מקיל ראש זיין אין זיין געגנווארט, דאס האט ער אויפגעטון מיט זיינע פעולות אלע יארן, און אפילו נאך היינט, אז אלעס איז געגאנגען מיט א רמז, מיט א קלאפ אין טיש, אפילו א לייכטע קלאפ מיטן פינגער אויפן טיש, האט זיך געהערט אין הארצן ביי אונז ווי א ריזן האמער אויף א באלעמער.
דאגעגן, מיין מאמע תחי', האט נישט געקענט איינזייען דעם סארט פחד, מעגליך האבן מיר אמאל אפשיי פון אירע געוויסע אלטע עקשנות'דיגע פירונגען, אבער דאך נישט די סארט מורא בשר ודם..
מיין מאמע פלעגט מיר אויפוועקן, מיט דרשות און צערטלערייען, סטראשונגען וואס האבן נאך מער איינגעשלעפט..
קוק ס'באקט די זון, וועסט ווערן אפגעבאקן באלד.. מ'קען פארפוילט ווערן פון ליגן אזוי לאנג און פאפען..
שטיי אויף.. נו.... פליז שטיי אויף און לאז מיך נישט דא ווארטן אזוי לאנג.. כ'מוז גיין ווייטער מיט מיין ארבעט.. נו??!!
[איך מוז צולייגן, אז מיין שפראך און מיין מאמעס שפראך האט איין שפראך, און דאס אליין איז כאילו א קאמפעטישען מצד מה, ווייל די כח פון הומאר און פון שרייבן און פון פאנטאזיע, קומט דירעקט פון איר, זי איז זייער טאלאנטפול, אבער האט עס קיינמאל נישט גענוצט ווי איך.]
אמאל האט זי געזינגען, אמאל האט זי זיך געבעטן ווי צו א גזלן, אבי כ'זאל בעסער אויפשטיין, און זיך נישט איבערדרייען די אנדערע זייט און זיך נישט וויסענדיג מאכן.
אבער ווען פלוצלינג האב איך געהערט טריט דערנענטערן זיך.. ס'געווען מיין טאטעס טריט, בין איך ווי א שטורעם ווינט געווען מיטן העמד און הויזן אין האנט!..
ביידע פון זיי האבן קיינמאל נישט באגריפן און וועלן לכאורה קיינמאל נישט פארשטיין, מיין הלוך ילך און מיין דרך אין מחנך זיין מיין בן יחיד.
כאטש איך בין נישט אנדערש ווי א חלק פון זיי, דאך האב איך גאר א אנדערע השקפה און בליק אויפן גאנצן מהלך החינוך, ווי זייערע – לדעתי – נישט געלונגענע וועג.
איך גלייך אין קורצן אנצוגעבן אויפן שפיץ גאפל, עטליכע נקודות החינוך וואס איך האלט – וואס יעדע נארמאלע 'היינטיגע' מחנך האלט, אבער איך האב דאס שוין געהאלטן פאר יענע מחנכים האבן זיך געלאזט הערן..
נומער איינס:
א טאטע מיט א קינד מעגן יא זיין חברים, און נישט זיי מעגן, זיי מוזן זיין חברים! איי מ'דארף האבן דרך ארץ? נישט געזארגט, מיטן ריכטיגע אהבה און אפענע רעלעישען שיפ, בלייב נאך גענוג בעלות פון עלטערן אויף קינדער, זיי צו לערנען וואס זיי האלטן איז ריכטיג און וואס נישט.
- על כל פנים, מיט שטרענגקייט און דאס גלייכן, איז זיכער נישטא די טשענס, צו פועל'ן די ריכטיגע מעטאדן אז די קינד זאל בלייבן מיטן דרך וואס מיר ווילן ער זאל בלייבן.
- חנוך לנער על פי דרכו, לויט זיין וועג, גם כי יזקין לא יסור ממנו, אז ער זאל אליינס וועלן מרצון הטוב גיין דעם וועג ביזן טיפן עלטער.
נומער צוויי:
א קינד איז נישט א אתרוג אויפן בוים, וואס מ'קען עס צווינגען און לייגן אין א פארעם, עס זאל וואקסן 'פונקט' ווי איך וויל.
יעצט גיי, יעצט שטיי, וואש דיך אפ, שאקל דיך אפ!
זיי שטיל, רעדט הויעך, בייג דיך ארויף, בייג דיך אראפ..
לאז דעם קינד אליין וואקסן!!! לאז עהם אפ! פייניג נישט, הייס עהם נישט ווי א שיק הונט יעדע רגע אין טאג [וואס דו האסט נישט וואס צוטון..] מאך, טוה, לויף, זיץ, שטיי..
אזויווי דו האסט נישט ליב מ'זאל דיר שטיין אויפן נערווען, פשוט שפיר יענעמס וועלטל, לאז יענעם אויך לעבן.
אז דו זעסט ער גייט ממש אין וואסער אריין, בסדר, דעמאלטס איז צייט צו ניצן די עבודת החינוך, נישט יעדע רגע, אבער יעדע פרשת דרכים, דאס יא.
ווילאנג ער טוט נישט קיין דבר האסור צו דבר מסוכן, פעלט רוב מאל נישט אויס מעורר צוזיין, אויף וואס ער טוט, כאטש דיר שמעקט עס גראדע נישט, אבער עהם שמעקט עס יא, און ער הייסט דיך נישט וואס צוטון ווען עהם שמעקט נישט וואס 'דו' טוסט אמאל.
יא, קינדער שעמען זיך גענוג מאל מיטן טאטן אין שול, מיטן מאמען אין געוויסע מצבים, און קינדער שפירן צומאל פונקט ווי איר שפירט, ווען ס'שמעקט אייך פונקט נישט עפעס פון א צווייטן, איז ווייל ער איז דיין קינד, האסטו עהם אין די האנט, און מעגסט עהם טרייבן ווי א עבד, גענוי וואס די בלאזט אין קאפ א ווינט?

מיין טאטע פלעגט אלץ שרייען מיין נאמען הויעך, אין שול אין מקוה צו ווי אומער, אז כ'זאל זיך צואיילען.
איך האב מיר גענוג געשעמט, כאטש ער האט זיך זיכער נישט געשעמט.. ווייל כ'זע דאך ער שעמט זיך נישט צו שרייען הויעך, אבער ער האט נישט באגריפן, אז איך קען עהם נישט הייסן נישט שרייען, אבער שריי וואס דו ווילסט אבער נישט מיין נאמען.. כאטש נישט ברבים!
ווען מיין טאטע האט געוואלט כ'זאל עפעס טון, און אקעגן זאגן עהם איז מיר נישט געווען מעגליך, אבער כדי עהם צוגעבן א צייכן אז כ'וויל זייער שטארק נישט, האב איך כאטש געצויגן מיטן פלייצע.
זיין עקשנות, אויף יעדע נישטיגע זאך, אז כ'מוז עס טון, און כ'קען זיך קיינמאל נישט ארויסדרייען, האט גורם געווען אזא שווערע יאך, אז כ'האב פשוט געזוכט די ערשטע געלעגנהייט, צו אנטלויפן צו דער פריי.
איך האב 'געמוזט' גיין מיט א קאשקעטל.. ביז די בר מצוה, און נישט סתם גיין, נאר אויף אזא וועג וואס ער וויל.. ס'זאל ליגן אויפן קאפ גענוי ווי ער ווייזט מיר.
כ'האב געפילט ווי געבונדען הענט און פיס, זיך נאר רירן און נאר גיין אזוי גראד ווי ער 'לאזט'..
'שלעפ נישט די פיס.. הייב אויף די פיס ווען די וואקסט.. קלאפ נישט! זינג נישט! גיי אהער גיי אזוי!
די אלע זאכן קומען נישט פון וועלן טרייבן און געוועלטיגן חלילה, נאר דאס האט ער געזען און פארשטאנען פון די עלטערע דור זיינע, אז א טאטע מוז האלטן א וואכזאם אויג אויפן קינד, און עהם 'מחנך' זיין..
און וואס מיינט גוט און שלעכט? וואס איך פארשטיי און וואס איך האב ליב, לאוו דווקא ווייל ס'האט מיט הלכה צו א מנהג, פשוט מענטשליכקייט און נארמאלקייט איז געוואנדן וואס מיר שמעקט!
איז דאס חינוך?
אמאל האט דאס געהייסן חינוך, און אויף דעם מהלך בין איך מחונך געווארן – מיט הונדערט פראצענטיגע פארדרוס.
איך ווייס נישט וויאזוי זיי האבן געטייטשט דעם פסוק - חנוך לנער על פי 'דרכו', אבער פשוט פשט מיינט על פי דרכו פונעם קינד, נישט על פי דרכו פון די מחנך.

געווענליך שבת קודש איז די מערסטע זמן, ווען מ'האט די געלעגנהייט זיך אפגעבן מיט די קינדער, און אזא זמן צו משפיע זיין אהבה אפען פאר זיי, פלעגט אבער אין מיינע צייטן ווערן פארוואנדעלט אין א שטייגער פון אריינשטאפן יודישקייט אין אונז, מיט כח!
אז ס'געקומען צום סעודת שבת, האט מען געדארפט זינגען שלום עליכם און זמירות הויעך און קלאר און 'שטייט', יעדעס ווארט, און טייטלען מיטן פינגער אינעווייניג.
כ'קען ענק זאגן איין זאך, עד היום הזה, זינג איך נישט קיין זמירות פאר קיין געלט אין די וועלט!
מיין ווייב ע''ה פלעגט מיר מוטשענען כ'זאל זינגען זמירות פונעם זמירות, נישט סתם זינגען ניגונים וואס קומט מיר אין קאפ אריין, אלעמאל עפעס אנדערש.
ביז כ'האב איר איינמאל פארציילט, אז זינגען זמירות שבת פונעם זמירות, איז מיר נישט קיין עונג שבת, ס'איז מיר די גרעסטע עול, און בעט עס ביטע נישט פון מיר מער, און זי האט אויפגעהערט בעטן.
וואס האב איך געקענט טון? וואס קען איך נאך היינט טון? זינגען זמירות איז מיר געווארן אייגעווארצעלט ווי א טראמא וואס מ'מוז עס אדורכלעבן.. און אז כ'האב עס איבערגעלעבט, איז גוט שבת!
ביים סעודה האט געמוזט זיין שטאק שטיל! ווייל שבת טאר מען נישט רעדן קיין נארישקייטן..
אז כ'וויל קען איך זאגן א תורה! און כ'זאל! זאגן א תורה.. אז נישט איז שא!
מ'האט געקענט אראפ פון זינען.. אבער אז כ'האב זיך געוואלט אויפשטעלן פון פלאץ אינמיטן סעודה און סתם ארומגיין, צו שמועסן סתם, האב איך געשפירט אז ממש איך בין מחלל שבת! ס'פאסט נישט!
דער אייבירשטער וואלט מיך שוין געלאזט, אבער מיין טאטע וואלט עס ממש אוועקגענומען די מנוחה.
איך גלייב אז ער האט נישט געכאפט ווי ווייט עס האט מיך גלאט נערווירט, אז יא, וואס וואלט ער געטון? אמממ... געזינגען נאך אפאר שעה זמירות.. ווי כאילו מיר שטערט צו זיין שטיל? איך וויל האבן עונג שבת, און אז ס'מיר נישט קיין עונג לאז פריי דעם קייט!
א גאנצע וואך בין איך געווען אין חדר אין א מסגרת, וואס עפעס זיצן שבת ווי א ליימענע שטיק, און זיך רירן מיט אנווייזונגען?..
און גענוג זאכן, וואס כ'האב באקומען א באפעל, האב איך געזען אמאל ווי ער טוט גארנישט אזוי ווי ער זאגט מיר צו טון?
ער מעג רעדן ווען ער וויל וואס ער וויל, פארוואס איך נישט? פארוואס זאגט ער מיר, בייג דיך נישט צו צום טעלער, נאר עס גראד! נעקסטע וואך פארקערט.. בייג דיך צו ס'זאל נישט רינען קיין זופ אויפן קליידער..
עס שטיל! מאך צו דיין מויל ביים קייען..
כאטשיג ווען קייעט טאטי הויעך, און בייגט זיך יא צו 'ווען ער וויל'..
ליין נישט אן די קאפ אויפן הענט! [נאך א משוגעת אימפארטירט פון אלט אונגארן..] האלט די קאפ גראד, און האלט די הענט אויפן טיש..
א טיש איז א מזבח! [אקעי.. אבער איך בין א קרבן?..]
ווען עהם איז קאלט מעג מיר נישט זיין הייס, און ווען ער וויל זינגען טאר איך נישט זיצן שטיל.. ער האט נישט ליב קיין גערודער, און אפשר ווען ער צעפייערט זיך און קלאטש מיט אין די אויערן, באקום איך קאפוויי ביז מוצאי שבת, אויב נישט ביז דינסטיג..
איי, פון ווי זאל ער וויסן וואס איך טראכט?
דערפאר האב איך געטוישט דעם מהלך פון טאטע קינדער חברים..
ווען כ'זאל קענען פריי פארציילן וואס איך האב צו מעורר זיין, וואלטן מען זיך בעסער פארשטאנען..
ממילא, נישט אז איך האלט ער איז געווען שלעכט, ס'פשוט געווען ראנג קאמיוניקאציע פאר לאנגע יארן, נאך עד היום הזה.
המשך יבוא

👍 👍 👍 מנשה זייער שיין

באמת ווען כ'וויל אראפמאלען דעם ריכטיגער בילד פון מיין טאטן שליט''א, איז עס אנדערש ווי איר לייענט ביז אהער.
אלע אין אונזער סביבה, אין שול אין גאס, און יעדער וואס קען מיין טאטן, ווייסט אז ער איז דער סימבאל פון בעלי חסד אין שיכון סקווירא.
אלע יארן! איז מיין טאטע געווען דער אדרעס פון טון חסד, בכל רמ''ח ושס''ה, פאר קינד און קייט.
און עד היום טוט ער נאך אנגרייטן די שלוש סעודות אין שוהל, און טראגן עלטערע יודען פארטאגס אין שול, און נאך א גאנצע רייהע פון מתן בסתר און באהאלטענע אקטיוויטעטן, וואס ער פארנעמט זיך 'א שיינעם חלק פונעם טאג'.
און דאך בין איך נישט געוואנדן צו גיין אין זיינע דרכים!
פארוואס? וועל איך אט מסביר זיין.
ווייל צו גוט איז טייטש שלעכט!
נישט חלילה אכזריות, אבער אז מ'איז צו גוט, שלאגט עס אויס ערגעץ אנדערש, אדער אין שטוב, אדער אין טאש, אדער אויפן אייגענעם זכות החיים.
אז מ'לאזט זיך טרעטן ווערט מען צעטרויטן, און מ'קען צומאל טון יענעם א חסד אויפן חשבון פון די אייגענע קינדער, און צומאל זיין יענעם א ערב, און יענער נוצט עס גוט אויס, אבער דער בעל חסד וותיק וועט נישט קענען זיך ארויסדרייען, ווייל ער שפירט ער איז בוגד אינעם חיוב החסד וואס ער מוז טון.
מ'טאר נישט רעדן אויף יענעם, מ'טאר נישט נוקם זיין, מ'טאר נישט אויפהערן צוטון חסד אפילו איינער וואס ניצט דיך אויס ווי א גרוגרות דר' צדוק.
ממילא, בין איך קיינמאל נישט גרייט געווען, זיך צו לאזן קלאפן און מאכן אויפן קאפ, ווייל דאס טייטש חסד. ניין, איך האלט נישט אז דאס דארף אזוי זיין, און טאמער וויל ער יא אזוי זיין, זאל ער עסן די פירות וואס זענען ווי כ'האב ערקלערט, אז אויסער אויסניצן ווייסט מען נישט פון יענעם ביום צרה.
מיין טאטע זאל זיין געזונט, האט אין זיין היסטאריע א ריזן ליסטע פון מצוות ומעשים טובים וואס ער האט אלץ געטון, יומם ולילה בלי הפסק.
ווען אונז זענען געווען קינדער, איז געווען לאנגע תקופות וואס ער האט זיך אפגעגעבן מיט בעלי תשובות, איינער איז געווען האלב משוגע א צווייטער א 'געזונטער' אויסניצער, און מיין טאטע האט זיך ממש אוועקגעגעבן אויסצולערנען יידישקייט און 'מענטשליכקייט' פאר די באים מארץ אשור ומארץ מצרים..
אייניגע זאכן האב איך יא נהנה געווען דערפון, אז ביי אונזער שבת טיש איז נישט געווען אמאל די מושג פון קאלער סאדע, און איבריגע געווירצן צו די מאכלים, כאטש מיין מאמעס מאכלים, ספעציעל שבת, איז געווען היימיש – בשיטה היימיש! און זייער געשמאק.
אבער די נושאי כלים, קעטשאפ כאריין פיקעלס סאדע און נאך פון די סארט תענוגים, איז נישט געווען, ביז יענעם טאג, ווען מיין טאטע האט אריינגענומען א ארחי פרחי, צוזאמען מיט יענעם מאמע.. אין שטוב, און זיי האבן זיך געלאזט מכבד זיין, נישט סתם.
אזוי האבן מיר אויך געלעקט א ביינדל!..
זיי האבן זיך נישט געלאזט מיט תירוצים, אז ס'נישט געזונט, ס'צו שפענדעריש, און ווייסעך וואס אלע תירוצים וואס מיין מאמע ניצט שוין היינט ווידער..
זיי האבן פארלאנגט וואס ס'האט זיך זיי געגלוסט צום סעודה מיט א פוהלע מויל, און גארנישט באהאלטן אונטערן צונג, נאר געפאדערט!
פון די אלע מצוות ומעשים טובים האב איך זיך אויסגעלערנט, אז מ'קען טון חסד, אבער מיט א גבול, נישט יעדער איז אומשטאנד מקריב צוזיין אלעס, און איבערדרייען א שטוב און סביבה פאר א בעל תשובה, צו פאר א נצרך, כאטש מ'קען אמאל טון יותר מכפי היכולת, אבער אמאל! נישט טאג און נאכט, און נישט ווען ס'גייט אויפן אייגענעם הויקער און איבער די כוחות.
באמת די אלע גוטע זיטן, די חסד ומעשים טובים ודרכים ישרים, שטאמט פון מיין זיידן – מיין טאטנס טאטע ע''ה, וואס ער איז געווען א גיבור הרוח און האט באוויזן די אלע סארט אקטיוויטעטן ברוב אונים.
אבער ביים זיידן איז עס געווען א אנדערע הלכה, קודם כל איז ער טאקע געווען א יוד פון די גאר פריערדיגע יאר הונדערט, וואס האט זיך ווייניג געקימערט מיטן היינטיגן הלוך ילך, נו וואס האט מען געקענט ערווארטן פון עהם, אין חינוך וואס איז פאסיג פאר די היינטיגע 'דעליקאטע' מוחות..
און צווייטענס האט ער זיך נישט געלאזט קלאפן פון כאטשיג ווער, א טובה איז א טובה, אבער די ביטחון עצמי בלייבט אייגנארטיג, וואס איך האלט אז מיין טאטע האט דעם ביטחון עצמי מקריב געווען למען הזולת עד היום הזה.
און אז כ'רעדט פון מיין זיידן ע''ה, וואס ער איז מיר געווען א שטארקע וועג ווייזער אין מיין הילוך החיים, איז כדאי צו דערמאנען עטליכע זכרונות פון עהם, כאטש ס'דא זייער אסאך, וועל איך דערווייל נישט מאריך זיין דערין נאר אייניגע עפיזאדן.
ער האט געטון גוטע הנהגות און דאס איינגעפירט ביי זיינע יוצאי חלציו מיט אמונה פשוטה, און איינע פון זיי, אז פאר יעדע מצוה אדער ברכה, האט ער ווי א יהי רצון, מקדים געווען עטליכע ווערטער.
'קודם תשובה מינדען קי' – דאס טייטש פון אונגאריש, מ'טוט תשובה פאר אלעמען..
פאר מ'טוט א מצוה, פאר מ'מאכט א ברכה, פאר מ'מאכט קידוש און מ'איז מעיד שמים וארץ, טוט מען תשובה פאר אלעמען, און מיין טאטע זז''ג טוט די סארט מנהגים נאכטון מיט א תמימות, און ס'איז טאקע זייער ערליך און גוט.
און איך האב אויך אסאך געגעסן און פארברענגט סעודות שבת ויום טוב ביי מיין זיידן ע''ה, [אגב, געדענק איך פון יענע יארן, ווי מ'פלעגט סערווירן צום טרונקען 'ווישי וואסער' – עפעס א געזונטע מינעראל וואסער, וואס האט געהאט א פאומענע לעבל אויפן גרינעם באטל.]
- אויך מיין זיידע האט געזאגט די אלע זמירות און דרשות וואס מיין טאטע רעכט אן, אויך געטון, אבער אסאך אסאך שנעלער, און ס'געווען עפעס מער געשמאקער, [אפשר נאר אין זיינע עלטערע יארן..] אבער ווען ס'געקומען ביי אונז אינדערהיים האב איך פארלוירען די נערווען צו דעם אלעם.
וויפיל איך טראכט אריין, פארוואס טאקע? קום איך צום החלטה, אז ווען מ'דאווענט הויעך פארן אייבירשטען שטערט עס נישט אזוי די שכנים וואס גלייכן נישט אלץ קיין קולות, ווי איינער וואס וויל מאכן יעדן דאווענען מיט זיינע קולות..
מיין טאטע האט נאכגעמאכט די זיידע און האט געוואלט אונז ווייזן נאכצומאכן, וואס דאס האב איך נישט געוואלט, איך האב אליינס געוואלט בוחר זיין וואס איז פאר מיר געשמאק אין עבודת השם.
און דאס איז אויך א עיקר נקודה אין חינוך, על פי דרכו, אז אמת מיין זיידע איז געווען היבש אקסטרים, אבער ס'געווען 'מיין בחירה' עהם נאכצוגיין און נאכטון.
מיין זיידע איז אמאל נישט געגאנגען מיט א בארד, ווי די אויבערלענדישע יודען, און פלעגט זיך פירן געונג מנהגים ווי אמאל, ווי צום ביישפיל לייגן תפילין אום חול המועד, ער האט מיר אפילו אליין געזאגט אמאל שטיל, איך האב היינט שוין געלייגט תפילין בצנעה, ווייל איך בין אויפגעוואקסן מיטן לייגן תפילין חול המועד, אבער ענק נישט.
ממילא כל זמן איך האב מיר געקליבן דעם דרך, און כ'האב עס געטון מרצוני הטוב, איז מיר עס געווען אזוי זיס און געשמאק און ס'האט מיר געלערנט אויפן לעבן.
איך האב אסאך מאל ווייניג פארשטאנען זיין האלב אונגאריש דויטשע יודיש, ער פלעגט רעדן צו מיר אסאך מאל אומפארשטענדליכע זאצן, 'ברעג מיר די צודאקל'.. ס'האט געמיינט 'ציצית' וואס דעקט צו די קערפער..
און נאך ענליכע זאצן, אבער כ'האב זיך מיט עהם פארשטאנען, ווייל כ'האב געוואלט! כ'האב געוואלט מרצוני הטוב.
מיין טאטע האט געפירט זיין ביזנעס יענע יארן, מיט טעקסטיל סחורה, שווים הויזן, און דאס גלייכן, וואס ער האט פארקויפט פאר קאמפאניס.
מיין זיידע איז דאך געווען א געלונגענער שניידער, און האט מיט דעם אויפגעהאדעוועט די קינדער, און ממילא איז מיין טאטע אויך געווען א געבוירענער 'קאטער' הייסט עס, איינער וואס קען שניידן ריזן רייהעס מיט ווארע אן קיין טעותים.
די זיידע האט גענייעט קאפלעך און קאשקעטלעך, [וועגן דעם האב איך געמוזט גיין מיט א קאשקעטל..] און די פעטער ר' חיים לעפלער האט גענייעט און פארקויפט מענער מלבושים, און מיין טאטע האט גענייעט דעמאלטס אנדערע סארט קליידער.
פלעגט מיין זיידע קומען זייער אפט באזוכן אין די ביזנעס, און 'אויספאסן' אויף די ארבייטער..
מיין טאטע האט געהאט צענדליגע ארבייטער דארט, רוב פון זיי שווארצע גוים, און געציילטע יודישע באבעס וואס האבן געקליפט די פעדימער וואס זענען געבליבן פונעם נייען אויף די קליידער.
און מיין זיידע איז געווען א גבר אלים, מיט עהם האט מען זיך נישט געקענט אמפערן.. און איינמאל האט ער געהייסן א שווארצע גוי אין די ארבעט, צו טון עפעס – כאטש ער איז געווען דארט א גאסט, ווייל נישט ער איז געווען דער באלעבוס אין ביזנעס, דאך האט ער געגעבן שטרענגע באפעלען..
דער גוי האט זיך היסטעריש צעלאכט און עהם אנגעפיפן..
מיין זיידע האט אנגעכאפט א האמער! און מיט קולי קולות ארויסגעיאגט דעם ערל פון די פעקטארי..
מ'האט געהערט קולות אויפן גאס, ווי מ'האט געזען דער ערל לויפן פאר זיין לעבן, און מיין זיידע איז עהם נאכגעלאפן מיט א האמער ביז אינמיטן גאס!!! און אזוי האט ער געשריגן אויף יודיש:
א גוי לאכט פון יוד?? די רשע! גיידיר אהיים פון דא..!!!
קוקט אויס דער ערל האט פארשטאנען.. אבער דאס איז געווען מיין זיידע! א גיבור פון איין זייט און א הארציגער בעל חסד פונעם אנדערן זייט מטבע, און דאס האב איך פון עהם געלערנט, יודישע שטאלץ און יודישע רחמנות.
צווישן די גאר חשובע יודענעס וואס האבן געארבעט דארט, איז געווען מרת שטיינער לאורך ימים ושנים, און זי, אזוי געדענק איך האט מיין טאטע מאמע פארציילט, האט אזוי געהיטן יעדע רגע וואס זי האט געארבעט, און געציילט די פעניס וואס זי האט באקומען פארן ארבעט, ווייל זי האט נישט געוואלט גאנבענען..
זי האט אנגעהויבן ציילן ווען זי האט אנגעהויבן ארבעטן, נישט ווען זי איז אנגעקומען, און זי האט אויפגעהערט ציילן, ווען זי האט אויסגעלאשן די מאשין צו אראפגעלייגט די שערל, נישט ווען זי האט אנגעטון די מאנטל אהיימצוגיין.
דאס טייטש אמאליגע טיפ פון ערליכקייט און ישרות, און דאס איז אונז געווען א ריכטיגע שיעור אין חינוך, וואס אלץ פלעגט מיין מאמע דאס אריינבאקן אין אונז, און עס איז געבליבן ביי אונז געשוויסטער איינגעווארצעלט.
אז יענעמס פעני איז טרייף, פון גניבה דארף מען זיך היטן ווי פון די ערגסטע, ווייל אין הימל איז מען זייער מדייק אויף גניבה אפילו א שווה פרוטה.
מיין מאמע פלעגט נישט אויסלאזן קיין איין טאג, ביים איינפאקן די ריסעס פעקל, צוצושרייבן א צעטל, נישט פארגעסן צו מאכן א ברכה, אויב מ'מאכט נישט א ברכה איז עס ווי גניבה פונעם אייבירשטען.
- דאס איז א מזונות, דאס איז א האדמה דאס איז א שהכל, נישט פארגעסן!
דאס איז באמת געווען א ריכטיגע מעטאד פון חינוך, כאטש גענוג זאכן וואס קומען פון די באבע תורות זענען לעכערליך, ווי למשל אז די ברוינע 'באנאן' – בענענע איז האניג.. און אז מ'גייט מיט א שירעם ווען ס'רעגענט נישט גייט רעגענען ביים חופה..
- אבער וואס איז אמת איז אמת, אז מ'לערנט אויס זהירות פון ריכטיגע מצוות, איז עס יא א גוטן טאהט פון חינוך וואס געבט זיך אריין אין קינד אויף אייביג, גם כי יזקין לא יסור ממנה.
אבער ווען מיין מאמע האט געגעבן עפעס צו עסן, און כ'האב עס נישט ליב געהאט, האט זי געשטעלט פאר אויגן מיט פראגעס.
דו ווייסט וויפיל משפחות וואלטן זיך מחיה געווען מיט נאך ווייניגער פון דעם? אין לאגער ביים מלחמה וואלט מען זיך געפריידט מיט דעם.. דו פארשעמסט די עסן..
און אז מיין טאטע האט נאך געהערט פון דיינינג רום, אז איך פארפיר.. אוי האב איך אריינגעהערט א פסוק ביזן סוף..
אקעגן זאגן א מאמע?.. ברויט פוטער און מילעך דארף זיין גענוג, און אז די ווילסט נישט קענסטו שוין גיין שלאפן.. דארפסט נישט שפילן דארפסט נישט עסן.. קענסט גיין אויפן גאס!
ער פלעגט נאך צולייגן הייסע מפרשים.. 'מיין טאטע אז ער האט געהערט אז מ'זאגט אקעגן א ווארט פארן מאמע, האט ער געקענט פאכענען מיט א געז פייפ העכער מיין קאפ.. [וואס האב איך געדארפט טראכטן ביים הערן אזעלכע הייליגע הנהגות..]
וואס מיינסטו? ביזט עפעס א בן יחיד? ס'גייט מיך נישט אן, וועסט אויפעסן, אפילו וועסט ברעכן.. פאטעטא טשיפ עסטו גאנץ גוט..
און די יסוד איז געווען, 'ווייל אזוי האב איך געזאגט'.
[טאקע אט דער יסוד איז ביי מיר אפגעפרעגט!
ווייל פארוואס ווען מ'קען מסביר זיין מיט שיינעם, פאר א קינד, אז ער זאל וועלן מיט אפעטיט עסן, פארוואס עהם גורם זיין איבל און שרעק? און פאר בחינם, נאר צו ווייזן און באזיגן.. אז איך האב געזאגט וועסטו פאלגן..
אגב, איך געדענק א שטארקע געדאנק און מהלך וואס מיין ווייב ע''ה אט מיר געזאגט.
דאס קינד וויל נישט עסן? עפעס אנדערש האט ער נאכנישט געגעסן, נו, ווען ער וועט באמת זיין הונגעריג, וועט ער שוין עסן.. און זי איז געווען גערעכט.]
איך האב מיך געשפירט זייער אפגעפרעגט נאך אזא הייסע שיסל מוסר.. אז מיין טאטע האט געזאגט אזוי! האב איך געוואוסט אז די ברירות זענען אויסגעלאפן..
אבער ווען כ'האב געטראפן א רגע ווען די גארביטש קען איז געווען נאנט און מיין מאמע ווייט, האב איך עס גע'פטר'ט אין א אויגן בליק..
- נו? ומאי אהני רבנן בתקנתיה?
כ'געדענק אז אמאל האט מיין טאטע מיר 'געהייסן' אנכאפן א דיקע אייזן, מיט די פוס, ביז ער שניידט עס אדורך.
און כ'האב אזוי לאנג געהאלטן ביז מיין נערווען האט געפלאצט, און כ'האב געטוישט פוס.. און געלייגט די צווייטע פוס אויף דעם, אבער פלוצלינג פון דעם טויש, האט זיך די אייזן אריינגעריקט אין מיין טאטענס שטערן, און ער האט געכאפט א שטארקע זעץ!
כ'האב געמיינט אז איך בין פארטיג! אבער ניין.. ער האט געצויגן די פנים פון ווייטאג, אבער איינגעהאלטן די אטעם און געזאגט, געב אכטונג נעקסט טיים..
כ'האב זיך אזוי שטארק אויסגעלערנט דעמאלטס, אז נישט נאר אין שול קען מיין טאטע פארבייסן די ליפן אויף גרוינעם געצלס עוולות.. נאר איך קען אויך מאכן א טעות, אפילו כ'בין זיין 'אייגן' חפץ..
איך דערמאן זיך אויך.
אז אמאל בין איך אהיימגעקומען זייער שפעט פון חדר, מיין מאמע האט מיך שוין אפגעווארט ביים טיר, און געזאגט, טאטי איז אויפן טעלעפאן פאר דיר!
ווי בין איך טאקע געווען?
ס'געווען א יונגערמאן וואס האט געגליטשט פון יודישקייט, און איז געווען דעמאלטס אויסגערופן אלץ שטאטס שייגעץ, ער איז געקומען צו זיין משפחה אין שטעטל, און איך און נאך קינדער האבן געכאפט מיט עהם א 'לאנגע' שמועס, וויאזוי ער איז אזוי געווארן..
יענער האט געזאגט, ווייל זיין כיתה אלף רבי האט עהם ממש גע'הרגעט מיט מכות.. [קען זיין.. אדער יא אדער נישט.. א גוטע תירוץ, צו זיין א שייגעץ צוואנציג יאר שפעטער.]
יעצט, מיין טאטע פרעגט אויפן אנדערן זייט טרייבל, ווי ביסטו געווען ביז יעצט?..
איך האב תמימות'דיג עהם פארציילט די אמת, איך האב געשמועסט מיט יענעם..
ווא....א...ס???? מיט יענעם האסטו געשמועסט???
'איך האק דיר אראפ דעם קאפ'.. די רגע גיי אריין אין בעט אן נאכטמאל, אז איך קום אהיים און דו שלאפסט נישט ווייסעך נישט וואס איך טו דיר..
די קולות קלונגען נאך אין מיינע אויערן.. ער איז געווען כשר גערעכט, אויב ער איז אזוי מדקדק מיט מיר אויף נישטיגע זאכן, און פלוצלינג טרעפט ער מיר אין א מציאות פון שמועסן א לאנגע שמועס.. מיט די ערגסטע וואס ער קען זיך נאר פארשטעלן..
אבער דאס איז היסטאריע..
וואלט ער נישט געקענט זיך אראפזעצן און מיר מסביר זיין די טיפע עוולה? אבער די חינוך האט געהאט אנדערע מעטאדן בימים ההם.
[המשך יבוא בעזהשי''ת]

באמת ווען כ'וויל אראפמאלען דעם ריכטיגער בילד פון מיין טאטן שליט''א, איז עס אנדערש ווי איר לייענט ביז אהער.
אלע אין אונזער סביבה, אין שול אין גאס, און יעדער וואס קען מיין טאטן, ווייסט אז ער איז דער סימבאל פון בעלי חסד אין שיכון סקווירא.
אלע יארן! איז מיין טאטע געווען דער אדרעס פון טון חסד, בכל רמ''ח ושס''ה, פאר קינד און קייט.
און עד היום טוט ער נאך אנגרייטן די שלוש סעודות אין שוהל, און טראגן עלטערע יודען פארטאגס אין שול, און נאך א גאנצע רייהע פון מתן בסתר און באהאלטענע אקטיוויטעטן, וואס ער פארנעמט זיך 'א שיינעם חלק פונעם טאג'.
און דאך בין איך נישט געוואנדן צו גיין אין זיינע דרכים!
פארוואס? וועל איך אט מסביר זיין.
ווייל צו גוט איז טייטש שלעכט!
נישט חלילה אכזריות, אבער אז מ'איז צו גוט, שלאגט עס אויס ערגעץ אנדערש, אדער אין שטוב, אדער אין טאש, אדער אויפן אייגענעם זכות החיים.
אז מ'לאזט זיך טרעטן ווערט מען צעטרויטן, און מ'קען צומאל טון יענעם א חסד אויפן חשבון פון די אייגענע קינדער, און צומאל זיין יענעם א ערב, און יענער נוצט עס גוט אויס, אבער דער בעל חסד וותיק וועט נישט קענען זיך ארויסדרייען, ווייל ער שפירט ער איז בוגד אינעם חיוב החסד וואס ער מוז טון.
מ'טאר נישט רעדן אויף יענעם, מ'טאר נישט נוקם זיין, מ'טאר נישט אויפהערן צוטון חסד אפילו איינער וואס ניצט דיך אויס ווי א גרוגרות דר' צדוק.
ממילא, בין איך קיינמאל נישט גרייט געווען, זיך צו לאזן קלאפן און מאכן אויפן קאפ, ווייל דאס טייטש חסד. ניין, איך האלט נישט אז דאס דארף אזוי זיין, און טאמער וויל ער יא אזוי זיין, זאל ער עסן די פירות וואס זענען ווי כ'האב ערקלערט, אז אויסער אויסניצן ווייסט מען נישט פון יענעם ביום צרה.
מיין טאטע זאל זיין געזונט, האט אין זיין היסטאריע א ריזן ליסטע פון מצוות ומעשים טובים וואס ער האט אלץ געטון, יומם ולילה בלי הפסק.
ווען אונז זענען געווען קינדער, איז געווען לאנגע תקופות וואס ער האט זיך אפגעגעבן מיט בעלי תשובות, איינער איז געווען האלב משוגע א צווייטער א 'געזונטער' אויסניצער, און מיין טאטע האט זיך ממש אוועקגעגעבן אויסצולערנען יידישקייט און 'מענטשליכקייט' פאר די באים מארץ אשור ומארץ מצרים..
אייניגע זאכן האב איך יא נהנה געווען דערפון, אז ביי אונזער שבת טיש איז נישט געווען אמאל די מושג פון קאלער סאדע, און איבריגע געווירצן צו די מאכלים, כאטש מיין מאמעס מאכלים, ספעציעל שבת, איז געווען היימיש – בשיטה היימיש! און זייער געשמאק.
אבער די נושאי כלים, קעטשאפ כאריין פיקעלס סאדע און נאך פון די סארט תענוגים, איז נישט געווען, ביז יענעם טאג, ווען מיין טאטע האט אריינגענומען א ארחי פרחי, צוזאמען מיט יענעם מאמע.. אין שטוב, און זיי האבן זיך געלאזט מכבד זיין, נישט סתם.
אזוי האבן מיר אויך געלעקט א ביינדל!..
זיי האבן זיך נישט געלאזט מיט תירוצים, אז ס'נישט געזונט, ס'צו שפענדעריש, און ווייסעך וואס אלע תירוצים וואס מיין מאמע ניצט שוין היינט ווידער..
זיי האבן פארלאנגט וואס ס'האט זיך זיי געגלוסט צום סעודה מיט א פוהלע מויל, און גארנישט באהאלטן אונטערן צונג, נאר געפאדערט!
פון די אלע מצוות ומעשים טובים האב איך זיך אויסגעלערנט, אז מ'קען טון חסד, אבער מיט א גבול, נישט יעדער איז אומשטאנד מקריב צוזיין אלעס, און איבערדרייען א שטוב און סביבה פאר א בעל תשובה, צו פאר א נצרך, כאטש מ'קען אמאל טון יותר מכפי היכולת, אבער אמאל! נישט טאג און נאכט, און נישט ווען ס'גייט אויפן אייגענעם הויקער און איבער די כוחות.
באמת די אלע גוטע זיטן, די חסד ומעשים טובים ודרכים ישרים, שטאמט פון מיין זיידן – מיין טאטנס טאטע ע''ה, וואס ער איז געווען א גיבור הרוח און האט באוויזן די אלע סארט אקטיוויטעטן ברוב אונים.
אבער ביים זיידן איז עס געווען א אנדערע הלכה, קודם כל איז ער טאקע געווען א יוד פון די גאר פריערדיגע יאר הונדערט, וואס האט זיך ווייניג געקימערט מיטן היינטיגן הלוך ילך, נו וואס האט מען געקענט ערווארטן פון עהם, אין חינוך וואס איז פאסיג פאר די היינטיגע 'דעליקאטע' מוחות..
און צווייטענס האט ער זיך נישט געלאזט קלאפן פון כאטשיג ווער, א טובה איז א טובה, אבער די ביטחון עצמי בלייבט אייגנארטיג, וואס איך האלט אז מיין טאטע האט דעם ביטחון עצמי מקריב געווען למען הזולת עד היום הזה.
און אז כ'רעדט פון מיין זיידן ע''ה, וואס ער איז מיר געווען א שטארקע וועג ווייזער אין מיין הילוך החיים, איז כדאי צו דערמאנען עטליכע זכרונות פון עהם, כאטש ס'דא זייער אסאך, וועל איך דערווייל נישט מאריך זיין דערין נאר אייניגע עפיזאדן.
ער האט געטון גוטע הנהגות און דאס איינגעפירט ביי זיינע יוצאי חלציו מיט אמונה פשוטה, און איינע פון זיי, אז פאר יעדע מצוה אדער ברכה, האט ער ווי א יהי רצון, מקדים געווען עטליכע ווערטער.
'קודם תשובה מינדען קי' – דאס טייטש פון אונגאריש, מ'טוט תשובה פאר אלעמען..
פאר מ'טוט א מצוה, פאר מ'מאכט א ברכה, פאר מ'מאכט קידוש און מ'איז מעיד שמים וארץ, טוט מען תשובה פאר אלעמען, און מיין טאטע זז''ג טוט די סארט מנהגים נאכטון מיט א תמימות, און ס'איז טאקע זייער ערליך און גוט.
און איך האב אויך אסאך געגעסן און פארברענגט סעודות שבת ויום טוב ביי מיין זיידן ע''ה, [אגב, געדענק איך פון יענע יארן, ווי מ'פלעגט סערווירן צום טרונקען 'ווישי וואסער' – עפעס א געזונטע מינעראל וואסער, וואס האט געהאט א פאומענע לעבל אויפן גרינעם באטל.]
- אויך מיין זיידע האט געזאגט די אלע זמירות און דרשות וואס מיין טאטע רעכט אן, אויך געטון, אבער אסאך אסאך שנעלער, און ס'געווען עפעס מער געשמאקער, [אפשר נאר אין זיינע עלטערע יארן..] אבער ווען ס'געקומען ביי אונז אינדערהיים האב איך פארלוירען די נערווען צו דעם אלעם.
וויפיל איך טראכט אריין, פארוואס טאקע? קום איך צום החלטה, אז ווען מ'דאווענט הויעך פארן אייבירשטען שטערט עס נישט אזוי די שכנים וואס גלייכן נישט אלץ קיין קולות, ווי איינער וואס וויל מאכן יעדן דאווענען מיט זיינע קולות..
מיין טאטע האט נאכגעמאכט די זיידע און האט געוואלט אונז ווייזן נאכצומאכן, וואס דאס האב איך נישט געוואלט, איך האב אליינס געוואלט בוחר זיין וואס איז פאר מיר געשמאק אין עבודת השם.
און דאס איז אויך א עיקר נקודה אין חינוך, על פי דרכו, אז אמת מיין זיידע איז געווען היבש אקסטרים, אבער ס'געווען 'מיין בחירה' עהם נאכצוגיין און נאכטון.
מיין זיידע איז אמאל נישט געגאנגען מיט א בארד, ווי די אויבערלענדישע יודען, און פלעגט זיך פירן געונג מנהגים ווי אמאל, ווי צום ביישפיל לייגן תפילין אום חול המועד, ער האט מיר אפילו אליין געזאגט אמאל שטיל, איך האב היינט שוין געלייגט תפילין בצנעה, ווייל איך בין אויפגעוואקסן מיטן לייגן תפילין חול המועד, אבער ענק נישט.
ממילא כל זמן איך האב מיר געקליבן דעם דרך, און כ'האב עס געטון מרצוני הטוב, איז מיר עס געווען אזוי זיס און געשמאק און ס'האט מיר געלערנט אויפן לעבן.
איך האב אסאך מאל ווייניג פארשטאנען זיין האלב אונגאריש דויטשע יודיש, ער פלעגט רעדן צו מיר אסאך מאל אומפארשטענדליכע זאצן, 'ברעג מיר די צודאקל'.. ס'האט געמיינט 'ציצית' וואס דעקט צו די קערפער..
און נאך ענליכע זאצן, אבער כ'האב זיך מיט עהם פארשטאנען, ווייל כ'האב געוואלט! כ'האב געוואלט מרצוני הטוב.
מיין טאטע האט געפירט זיין ביזנעס יענע יארן, מיט טעקסטיל סחורה, שווים הויזן, און דאס גלייכן, וואס ער האט פארקויפט פאר קאמפאניס.
מיין זיידע איז דאך געווען א געלונגענער שניידער, און האט מיט דעם אויפגעהאדעוועט די קינדער, און ממילא איז מיין טאטע אויך געווען א געבוירענער 'קאטער' הייסט עס, איינער וואס קען שניידן ריזן רייהעס מיט ווארע אן קיין טעותים.
די זיידע האט גענייעט קאפלעך און קאשקעטלעך, [וועגן דעם האב איך געמוזט גיין מיט א קאשקעטל..] און די פעטער ר' חיים לעפלער האט גענייעט און פארקויפט מענער מלבושים, און מיין טאטע האט גענייעט דעמאלטס אנדערע סארט קליידער.
פלעגט מיין זיידע קומען זייער אפט באזוכן אין די ביזנעס, און 'אויספאסן' אויף די ארבייטער..
מיין טאטע האט געהאט צענדליגע ארבייטער דארט, רוב פון זיי שווארצע גוים, און געציילטע יודישע באבעס וואס האבן געקליפט די פעדימער וואס זענען געבליבן פונעם נייען אויף די קליידער.
און מיין זיידע איז געווען א גבר אלים, מיט עהם האט מען זיך נישט געקענט אמפערן.. און איינמאל האט ער געהייסן א שווארצע גוי אין די ארבעט, צו טון עפעס – כאטש ער איז געווען דארט א גאסט, ווייל נישט ער איז געווען דער באלעבוס אין ביזנעס, דאך האט ער געגעבן שטרענגע באפעלען..
דער גוי האט זיך היסטעריש צעלאכט און עהם אנגעפיפן..
מיין זיידע האט אנגעכאפט א האמער! און מיט קולי קולות ארויסגעיאגט דעם ערל פון די פעקטארי..
מ'האט געהערט קולות אויפן גאס, ווי מ'האט געזען דער ערל לויפן פאר זיין לעבן, און מיין זיידע איז עהם נאכגעלאפן מיט א האמער ביז אינמיטן גאס!!! און אזוי האט ער געשריגן אויף יודיש:
א גוי לאכט פון יוד?? די רשע! גיידיר אהיים פון דא..!!!
קוקט אויס דער ערל האט פארשטאנען.. אבער דאס איז געווען מיין זיידע! א גיבור פון איין זייט און א הארציגער בעל חסד פונעם אנדערן זייט מטבע, און דאס האב איך פון עהם געלערנט, יודישע שטאלץ און יודישע רחמנות.
צווישן די גאר חשובע יודענעס וואס האבן געארבעט דארט, איז געווען מרת שטיינער לאורך ימים ושנים, און זי, אזוי געדענק איך האט מיין טאטע מאמע פארציילט, האט אזוי געהיטן יעדע רגע וואס זי האט געארבעט, און געציילט די פעניס וואס זי האט באקומען פארן ארבעט, ווייל זי האט נישט געוואלט גאנבענען..
זי האט אנגעהויבן ציילן ווען זי האט אנגעהויבן ארבעטן, נישט ווען זי איז אנגעקומען, און זי האט אויפגעהערט ציילן, ווען זי האט אויסגעלאשן די מאשין צו אראפגעלייגט די שערל, נישט ווען זי האט אנגעטון די מאנטל אהיימצוגיין.
דאס טייטש אמאליגע טיפ פון ערליכקייט און ישרות, און דאס איז אונז געווען א ריכטיגע שיעור אין חינוך, וואס אלץ פלעגט מיין מאמע דאס אריינבאקן אין אונז, און עס איז געבליבן ביי אונז געשוויסטער איינגעווארצעלט.
אז יענעמס פעני איז טרייף, פון גניבה דארף מען זיך היטן ווי פון די ערגסטע, ווייל אין הימל איז מען זייער מדייק אויף גניבה אפילו א שווה פרוטה.
מיין מאמע פלעגט נישט אויסלאזן קיין איין טאג, ביים איינפאקן די ריסעס פעקל, צוצושרייבן א צעטל, נישט פארגעסן צו מאכן א ברכה, אויב מ'מאכט נישט א ברכה איז עס ווי גניבה פונעם אייבירשטען.
- דאס איז א מזונות, דאס איז א האדמה דאס איז א שהכל, נישט פארגעסן!
דאס איז באמת געווען א ריכטיגע מעטאד פון חינוך, כאטש גענוג זאכן וואס קומען פון די באבע תורות זענען לעכערליך, ווי למשל אז די ברוינע 'באנאן' – בענענע איז האניג.. און אז מ'גייט מיט א שירעם ווען ס'רעגענט נישט גייט רעגענען ביים חופה..
- אבער וואס איז אמת איז אמת, אז מ'לערנט אויס זהירות פון ריכטיגע מצוות, איז עס יא א גוטן טאהט פון חינוך וואס געבט זיך אריין אין קינד אויף אייביג, גם כי יזקין לא יסור ממנה.
אבער ווען מיין מאמע האט געגעבן עפעס צו עסן, און כ'האב עס נישט ליב געהאט, האט זי געשטעלט פאר אויגן מיט פראגעס.
דו ווייסט וויפיל משפחות וואלטן זיך מחיה געווען מיט נאך ווייניגער פון דעם? אין לאגער ביים מלחמה וואלט מען זיך געפריידט מיט דעם.. דו פארשעמסט די עסן..
און אז מיין טאטע האט נאך געהערט פון דיינינג רום, אז איך פארפיר.. אוי האב איך אריינגעהערט א פסוק ביזן סוף..
אקעגן זאגן א מאמע?.. ברויט פוטער און מילעך דארף זיין גענוג, און אז די ווילסט נישט קענסטו שוין גיין שלאפן.. דארפסט נישט שפילן דארפסט נישט עסן.. קענסט גיין אויפן גאס!
ער פלעגט נאך צולייגן הייסע מפרשים.. 'מיין טאטע אז ער האט געהערט אז מ'זאגט אקעגן א ווארט פארן מאמע, האט ער געקענט פאכענען מיט א געז פייפ העכער מיין קאפ.. [וואס האב איך געדארפט טראכטן ביים הערן אזעלכע הייליגע הנהגות..]
וואס מיינסטו? ביזט עפעס א בן יחיד? ס'גייט מיך נישט אן, וועסט אויפעסן, אפילו וועסט ברעכן.. פאטעטא טשיפ עסטו גאנץ גוט..
און די יסוד איז געווען, 'ווייל אזוי האב איך געזאגט'.
[טאקע אט דער יסוד איז ביי מיר אפגעפרעגט!
ווייל פארוואס ווען מ'קען מסביר זיין מיט שיינעם, פאר א קינד, אז ער זאל וועלן מיט אפעטיט עסן, פארוואס עהם גורם זיין איבל און שרעק? און פאר בחינם, נאר צו ווייזן און באזיגן.. אז איך האב געזאגט וועסטו פאלגן..
אגב, איך געדענק א שטארקע געדאנק און מהלך וואס מיין ווייב ע''ה אט מיר געזאגט.
דאס קינד וויל נישט עסן? עפעס אנדערש האט ער נאכנישט געגעסן, נו, ווען ער וועט באמת זיין הונגעריג, וועט ער שוין עסן.. און זי איז געווען גערעכט.]
איך האב מיך געשפירט זייער אפגעפרעגט נאך אזא הייסע שיסל מוסר.. אז מיין טאטע האט געזאגט אזוי! האב איך געוואוסט אז די ברירות זענען אויסגעלאפן..
אבער ווען כ'האב געטראפן א רגע ווען די גארביטש קען איז געווען נאנט און מיין מאמע ווייט, האב איך עס גע'פטר'ט אין א אויגן בליק..
- נו? ומאי אהני רבנן בתקנתיה?
כ'געדענק אז אמאל האט מיין טאטע מיר 'געהייסן' אנכאפן א דיקע אייזן, מיט די פוס, ביז ער שניידט עס אדורך.
און כ'האב אזוי לאנג געהאלטן ביז מיין נערווען האט געפלאצט, און כ'האב געטוישט פוס.. און געלייגט די צווייטע פוס אויף דעם, אבער פלוצלינג פון דעם טויש, האט זיך די אייזן אריינגעריקט אין מיין טאטענס שטערן, און ער האט געכאפט א שטארקע זעץ!
כ'האב געמיינט אז איך בין פארטיג! אבער ניין.. ער האט געצויגן די פנים פון ווייטאג, אבער איינגעהאלטן די אטעם און געזאגט, געב אכטונג נעקסט טיים..
כ'האב זיך אזוי שטארק אויסגעלערנט דעמאלטס, אז נישט נאר אין שול קען מיין טאטע פארבייסן די ליפן אויף גרוינעם געצלס עוולות.. נאר איך קען אויך מאכן א טעות, אפילו כ'בין זיין 'אייגן' חפץ..
איך דערמאן זיך אויך.
אז אמאל בין איך אהיימגעקומען זייער שפעט פון חדר, מיין מאמע האט מיך שוין אפגעווארט ביים טיר, און געזאגט, טאטי איז אויפן טעלעפאן פאר דיר!
ווי בין איך טאקע געווען?
ס'געווען א יונגערמאן וואס האט געגליטשט פון יודישקייט, און איז געווען דעמאלטס אויסגערופן אלץ שטאטס שייגעץ, ער איז געקומען צו זיין משפחה אין שטעטל, און איך און נאך קינדער האבן געכאפט מיט עהם א 'לאנגע' שמועס, וויאזוי ער איז אזוי געווארן..
יענער האט געזאגט, ווייל זיין כיתה אלף רבי האט עהם ממש גע'הרגעט מיט מכות.. [קען זיין.. אדער יא אדער נישט.. א גוטע תירוץ, צו זיין א שייגעץ צוואנציג יאר שפעטער.]
יעצט, מיין טאטע פרעגט אויפן אנדערן זייט טרייבל, ווי ביסטו געווען ביז יעצט?..
איך האב תמימות'דיג עהם פארציילט די אמת, איך האב געשמועסט מיט יענעם..
ווא....א...ס???? מיט יענעם האסטו געשמועסט???
'איך האק דיר אראפ דעם קאפ'.. די רגע גיי אריין אין בעט אן נאכטמאל, אז איך קום אהיים און דו שלאפסט נישט ווייסעך נישט וואס איך טו דיר..
די קולות קלונגען נאך אין מיינע אויערן.. ער איז געווען כשר גערעכט, אויב ער איז אזוי מדקדק מיט מיר אויף נישטיגע זאכן, און פלוצלינג טרעפט ער מיר אין א מציאות פון שמועסן א לאנגע שמועס.. מיט די ערגסטע וואס ער קען זיך נאר פארשטעלן..
אבער דאס איז היסטאריע..
וואלט ער נישט געקענט זיך אראפזעצן און מיר מסביר זיין די טיפע עוולה? אבער די חינוך האט געהאט אנדערע מעטאדן בימים ההם.
[המשך יבוא בעזהשי''ת]

און ווען מ'קוקט היינט אן די מהלך החינוך, איז עס אזוי אנדערש פון דעמאלט, און כ'מיין אז כאטש מ'האט פארענדערט פון זייער וועג, איז מען נישט אנגעקומען אזוי שלעכט.
ווייל באמת יעדע דור האט זיך זיין מצב, מ'קען נישט גיין מיטן שטריימל וואס מ'איז געגאנגען אין די צייטן פונעם בעל שם, קען מען נישט גיין מיט? די זעלבע סארט מהלך החיים פינאנציעל, אזוי קען מען נאר די סאמע עיקרי יסודות האלטן, אבער נישט די אופן החינוך פון דעמאלט.
אמאל האט מען אסאך מער געשמיסן ווי אפילו אין מיינע צייטן, אבער ס'געווען א אנדערע סארט התחברות אויך, און די שפראך איז געווען א צווייטע בכלל.
היינט קען מען קוקן דעם מציאות אין פנים, און זאגן זייער קלאר, ווען א טאטע איז מכבד זיין קינד, איז דער קינד מכבד די טאטע.. אסאך וועלן דאס נישט אראפשלונגען.. אבער מיטן מציאות המצב שלאגט זיך נישט איינער וואס האט שכל אין קאפ.
איך געדענק, אז ווען כ'פלעג בעטן ביי מיין טאטן עפעס, ווען כ'האב שוין געבעטן.. אלץ האט ער מקדים געווען דעם איינעם פזמון.
'וועסט דיך באפלייסן?'
אפילו כ'האב געבעטן א חומש פארן נייעם יאר, געלט פאר א חפץ וואס מ'האט פארלאנגט צו די לימודים אין חדר, אדער ווען מ'איז געגאנגען קויפן נייע שיך אדער הויזן. וועסט דיך באפלייסן אין לערנען??..
כ'פלעג באמת טראכטן שטיל, ווייסטו וואס, געב מיר גארנישט, און כ'קען דיר נישט צוזאגן אז כ'וועל מיך באפלייסן..
ער האט אפילו נישט געווארט אויף מיין אנטווארט, פשוט צו לאזן הערן, אז ער וויל כ'זאל לערנען פלייסיג, אבער איך האב עס אויסגעטייטשט ווי א אומדערטרעגליכע עול, פאר יעדע פיצי זאך ווי א ספר, א פאר זאקן, אפילו א נייע טוי.
און ווי געשריבן, אז גענוג זאכן וואס עלטערן האבן פארלאנגט, אדער געפאדערט דרך ארץ און מענטשליכקייט, האט מען צומאל אין א שוואכע מינוט געקענט זען די פארקערטע ביי זיי אליין.
וואס, אויב וואלט דער קינד געווען נאנט מיטן טאטן, וואלט ער געקענט שטעלן מה נשתנה פראגעס, און פילייכט באקומען דערהערבארע אויפריכטיגע ענטפערס, און אזוי ארום נישט זיין מלא ספיקות אויף אלץ און אלעמען.
האט מען דאך געציטערט צו שטעלן פראגעס, איז מען געבליבן ווי אונטער א רעזשים פון 'אזוי האב איך געהייסן'..
אויב אונז האט מען אלץ געלערנט, דרך ארץ ביים עסן ביים שפילן, ביי יעדע זאך, און פלוצלינג זעט א קינד ווי די עלטערן צע'מאלישן א עפל, מיט איין בייס רייסן זיי אריין דערין ביז איבערן קנה און וושט, און מיט די קערלעך און געדערים פונעם עפל, על ראשו ועל קרבו, שלונגט מען עס אראפ..
צו עלטערע נעמען זיך צו די ביינער פון א מאכל, און מ'זויגט ארויס די מארך פון די ביינער, מ'לעקט אויס דעם שיסל 'מיטן טאטע פינגער'..
וויאזוי דארף יעצט דאס קינד אכטונג געבן ביים עסן, צו זיין 'מער' מענטשליך..
אז דער טאטע הייסט א קינד אוועקווארפן אלע זיינע דזשאנק פון טאש, פון לעדל, אין זיין באזיץ, ווייל 'דו פאקסט אן דיין טאש דיין לעדל מיט דזשאנק און חמץ און ווייסעך וואס..
און דער טאטע אליין לייגט אוועק יעדע סקרול וואס ער טרעפט, יעדע הארטע פלעסטיג טעלער.. יעדע שטריק אדער שטיקל אייזן און סחורה, ווייל אפשר נעקסטע קידוש החמה וועט עס זיין נוצבאר.. הייסט עס טאטי מעג און איך נישט?
אויב דער טאטע מעג זיך נוקם זיין ווען ער וויל מיט וועם ער וויל, פארוואס זאל דאס קינד 'קיינמאל' נישט טון נקמה.. פארוואס זאל דאס קינד קיינמאל נישט בארעדן דעם און יענעם פון זיין קלאס צו סתם אזוי, ווען דער טאטע ווען ער איז אין א כעס'דיגע מינוט וכדומה, לייגט עס נאך אריין אינעם בחינה פון הישמר והיזהר 'למען השם' מיט יאנקי מיט משולם מיט מעכיל זאלסטו נישט האבן שייכות, ווייל ער איז א בהמה, זיין טאטע איז א גנב.. וכדומה.
און אז דאס קינד וואלט נישט מורא געהאט צוריק צו פרעגן, טאטי כ'האב געמיינט מ'טאר נישט? און דער טאטע וואלט ווען געענטפערט, אדער, ביסט גערעכט! כ'האב געמאכט א פעלער.. אדער מסביר געווען אז באמת להלכה מעג מען אזא פאל דאס און דאס טון, און מסביר געווען פארוואס די מציאות איז אנדערש, אדער אז למשל ס'איז א מצוה צו עסן, אדער כ'האב מורא ס'וועט איבערבלייבן.. ווייסעך וואס א תירוץ מ'קען האבן, אבער אבי מ'האט א שפראך מיטן קינד, נישט 'אין לך רשות להרהר'..
ווייל אויב כ'מעג נישט פרעגן, וועל איך שוין האבן אליינס די ענטפער וואס 'אייביג' די נעגאטיווע ענטפער.
איך וועל פארציילן א מעשה שהיה מיט מיר.
ס'געווען ל''ג בעומר, און כ'האב ארויפגעשאסן פיילן אין די לופט, און צוויי פיילן זענען געפלויגן אויפן דאך פון אונזער הויז, וואס איז צוויי שטאק הויעך, און איז געבליבן דארט..
'זעסט? דו געבסט נישט אובאכט וואס דו טוסט..'
איך האב מיך גלייך אנגערופן, מ'קען נעמען א לייטער און עס אראפנעמען..
אזוי?? מיין טאטע נעמט א לייטער און זאגט מיר, קריך טאקע ארויף און נעם עס אראפ..
איך קלער נישט קיין צוויי מאל, און נעם זיך ארויפקריכן אויפן לייטער, און ביים זעקסטן טרעפל, וואס איז שוין געווען נעבן די שיעפקייט פונעם דאך, האב איך געזען ווי שרעקעדיג ס'איז צו וואקן אויפן שיעפע דאך.
ניין ניין.. איך קען נישט מער..
ניין ניין דו מוזט! האט מיין טאטע באפוילען האלב געגעבן קוראזש.. אבער יענס קוראזש אז כ'האב נישט געקענט זאגן כ'קען נישט, און כ'וויל נישט, ווייל ער האט מיך נישט געלאזט אראפקומען פון די דאך ווילאנג כ'ברענג מיט די צוויי פיילן..
ס'האט נישט געהאלפן קיין טרערן און בקשות, כ'האב געמוזט קריכן און קלעטערן מיט שרעק, ביז כ'האב דערגרייכט די פיילן און זיי גענומען מיט זיך, און געשפירט כ'ראל מיך אראפ פון די הויעכע דאך יעדע ליאדע אויגן בליק.
א ענדליכע מעשה האב איך געהאט אויך, אז מיין טאטע האט געברענגט אמאל א 'היילאו' און געוואלט כ'זאל זיך ארויפשטעלן אויף דעם, אויף א האלץ, און ער וועט עס ארויפ'פירן העכער דעם עפל בוים נעבן אונזער הויז, ווייל ער וויל כ'זאל מיך אויסלערנען נישט מורא האבן און אראפקלייבן עפל לכבוד שבת גאר..
ממילא ער האט מיך אויפגעהויבן פינעף פוס אינדערהייעך, ס'געווען פאן.. פלוצלינג צוביסלעך הייבט ער מיך אויף דרייסיג פוס הויעך.. און שרייעט פון אונטען, נו רייס אראפ עפל און יאג דיך צו..
כ'האב זיך געשעמט צו וויינען, אבער ער האט געהאט זיין טענה, אז זיין טאטע פלעגט אויך עהם אויסלערנען אזוי, געוויסע זאכן..
און אז זיין טאטע האט עהם געצוואונגען זיך שטעלן אויפן קאפ, ממילא דארפן אלע דורות אחריו הייסט עס זיך שטעלן אויפן קאפ אין די לופטן מיט צונג ארויס..
נישט אז כ'האב געקלערט אז ער איז שלעכט, פשוט, ער האט מיך נישט געפרעגט און נישט רעספעקטירט מיינע אייגענע רעכטן, און כ'האב מיך נישט דערוואגט אקעגן זאגן, ווייל אויב יא איז עס ממש פריקת עול מלכות שמים.. אקעגן די עשרת הדיברות..
כ'וועל מודה זיין אז גענוג און נאך זאכן, זענען פאר זיך געווען שיינע זאכן, ווי למשל ווי ער פלעגט זינגען אלץ מיט אונז ניגונים אויפן וועג אהיים פון שול, טאקע געווען שיינע ניגונים, ער האט טאקע געהאלטן אז ס'איז שיין און לכבוד שבת, אבער איך האב מיך פראבירט צו פארשטעקן פאר בושה, ווען יעדער גייט אריבער און קוקט אונז אן, און מיין טאטע הייסט מיר זינגען הויעך און שיין..
כ'בין ממש דערשטיקט געווארן פון בושה, אבער זינג שיין מיט.. לויף נישט פאראויס כאפ אן די הענט און שלעפ נישט די פוס ביים גיין, זינג שיין הויעך.. ווי איינער זאגט די גאס איז מיינס, דו ביסט מיינס, נאר טאטי איז נישט דיינס..
און דערפאר האב איך די ערשטע געלעגנהייט געמאכט פליטה און געלאפן אין מיין אייגן וועג.. אמאל צום זיידן, אמאל סתם זיך פארשלעפט – דווקא.. און זיך פארשטעקט.
איך האב גראדע ליב געהאט די ניגונים, אבער נישט אז איך זאל עס זינגען ווייל ער האט געהייסן..
איך האב מיך נישט געשעמט צו זינגען אליין אויפן גאס, ווען איך גיי אליינס.. פארקערט, די אלע ניגונים און מעלאדיעס וואס מיין מאמע פלעגט אונז איינוויגען אויפן 'ראקער טשער', סיי פון יו''ט ערליך, סיי פון ניגונים וואס זי האט געברענגט פון אירע קינדער יארן, פלעגן אונז כאטשיג ווען אליין זיך צעזינגען.
אבער ווען אונז האט געשמעקט, נישט ווען כ'מוז.. ס'איז א מצוה!

כ'רעדט פון ניגונים, דערמאן איך זיך די עפאכע פון רעקארדס און קאסעטעס פון יענע צייטן.
איך האב נאך פארכאפט די דור וואס האט געהערט ווי עס שפילט 'דער רעקארד פלעיער'.. ווי מ'פלעגט זאגן, ער זינגט ווי א צעבראכענע רעקארד פלעי'ער.. ווען ס'האט זיך אפגעשטעלט ביי איין פונקט און איבער און איבער געשפילט [ווער ס'ווייסט וויאזוי ס'האט געארבעט מיטן נאדל און פלאטע].
שפעטער די גראבע טעיפ ריקארדערס און טעיפס, וואס האבן זיך כאטשיג ווען פארהאנקערט און זיך געלאזט שלעפן די ברוינע גלאנציגע ריבן, וואס האט אזויפיל עגמת נפש אנגעמאכט, אויף געלונגענע קאסעטעס וואס זענען געגאנגען לאיבוד.
און אונז קינדער האבן אזוי ליב געהאט אריינצורעדן און כמעט יעדע טעיפ..
אוי האבן מיר אויסגענוצט דעם כלי, און ס'האט זיך שוין דעמאלטס געטון מיטן אפטייפן יעדע חתונה יעדע זאך.
אין די אלטע קאסעטעס וואס ליגן היינט ערגעץ אפ אין א סטארעדש, הערט מען די סטיל פון די אלטע חתונה מוזיק, ס'נישט געווען בכלל דעמאלטס אזא זאך ווי א 'וואן מען בענד', און אויך נישט די אלע קלאפער געצייג און בום באקסעס..
פשוט א כאפטע קלעזמער ווי מ'זאגט, אמאל א פאר מען בענד, אמאל א פייוו מען בענד, א טראמפייטער, א דראמער, א פייפער און א פיאנא שפילער, און א רייכערע חתונה – וואס איז געווען אסאך אזעלכע אין יענע צייטן, איז געווען א אכט מאן בענד, אויך א פידלער א גיטאריסט, אזא מין פייפער און אזא מין דראמער..
און אז כ'זאג א רייכע חתונה, לאוו דווקא אז ס'געוען געלט, אבער ס'נאך געווען פון די משוגעת'ן פון מ'מוז עס האבן.. אלע טוהען אזוי, ס'פאסט זיך אזוי..
ווען איך בין אויפגעוואקסן, איז הערשט ארויסגעקומען די סידי פלעי'ער, די נושאי כלים נאכדעם.
אזוי אויך די קאמפיוטער, איז געווען ביי איינצעלנע מענטשן פאר עפעס א מין ביזנעס, כ'ווייס אליינס נישט וועלכע.. אבער ס'נאכנישט געווען קיין מייקראסאפט, און ס'נישט געווען וואס צו שפילן, האבן עס אפילו טאטעס נישט געזוכט צו באקומען און ס'כמעט נישט געווען צו באקומען.
פרעג איך אייך, איז היינטיגע צייטן ווי אמאל? בכלל נישט! ס'געווען א אנדערע אטמאספער דורכאויס.
קוים וואס מ'האט געמעגט טאטשען די טעיפריקארדער, אבער ס'האט געשפילט ביי אונז אינדערהיים טאג און נאכט, די זעלבע טעיפ, אז אונז געשוויסטער, וואס אונז זענען פון געבוירן אויס אקטיארן און פאנטאזירער.. האבן יעדע טעיפ אויסגעשפילט אין סצענעס און אקטן.
מיר זענען אליינס געוווען די אקטיארן און די אוידיענץ צושויער אויך..
פון מיין טאטעס סחורה ביזנעס האבן מיר געהאט לאנגע 'טאָטאָ'ס.. דאס איז געווען די פייפערס, און די בעזים די גיטאר, און די שבת לייכטער די טראמפייטער, און די קאך לעפל און גארביטש קען די פויקען..
ס'האט געקלונגען ביז די גאס, יעדע פארטאגס.. ווען מיין מאמע בעט זיך מ'זאל איר נאך לאזן שלאפן.. דעמאלטס פלעגן מיר אויפשטיין זייער פרי אליינס, און ווארטן ביז מיין טאטע גייט אין שול, אויפ'פיקן זיידעס און זיי טראגן אין שול, און ווען מ'האט געהערט מיין טאטעס קאר אוועקפארן, איז געווארן אור במושבותם..
אינעם אונטערגרונד האט מען דעמאלטס שוין געהערט די 'גארביטש טראק' וויינען מיטן קוויטשעדיגע נאכ'שטימע, ביים צעקוועטשען די גארביטש און זיך אפשטעלן ביי יעדע הויז.
אויך דעמאלטס פלעגן מיר זיך רייצן און קלאפן אויפן פענסטער צו זיי, און אויך די פייגעלעך פארטאג האבן צוגעגעבן צום הארמאניע, דאס ראוב פויגל האט מען געהערט 'האא האא' ווי כאילו שאא שאא.. מ'שלאפט נאך..
דער גארביטש טראק האט זיך געהערט ווי ער געניצט און 'יאוענט' מיטן מידע פארטאגס..
צומאל האט אויסגעבראכן א געשלעג צווישן די פייגעלעך און מאוקאשעס אויף די שיריים פון די גארביטש קענס, און אויך צווישן אונז געשוויסטער האט זיך געמאכט גענוג און נאך, געשלעגן און דראמאס ממש צום געדענקן..
געדענקן מיינט, אז אונז געשוויסטער האבן זיך נישט געשלאגן אויפ א ציפ און א שטויס אין יוצא געווען.. ניין!
ביי אונז א געשלעג, ווען ס'פלעגט פארקומען איז עס געווען ערנסטע מלחמת גוג ומגוג..
מ'פלעגט טאנצן אויפ די בעטן און ווען איינער האט זיך פארזינדיגט דעם צווייטן, האט אנשטאט קושענעס געקענט פליען הארטע חפצים..
[כ'וואלט מסביר געווען דעם ווילדן התנהגות, לויט ווי איך פארשטיי, אז ווי מער מ'איז אין אלגעמיין איינגעצוימט, אלץ מער ווען מ'איז פריי, לאזט זיך עס ארויס אויף א ווילדע מאס אן קיין שום פאפארץ. אזוי ביי די סובסעטוטס אין חדר בימינו בימים ההם, אזוי צווישן זיך אינדערהיים, אז ס'געווען א פרייע מינוט אן א שטרענגע השגחה איז געגאנגען קלעפ מיטן גאנצן קראפט.]
איינמאל האט עס טאקע גאר ערענסט פאסירט, אז מיין שוועסטער וואס איז דעמאלטס געווען א 'גיבורה'.. האט מיר דערלאנגט כמו שכתוב, און איך האב פשוט פאר אויפברויז געכאפט א אייזערנע שערל, און איר געווארפן, מיטן שפיץ אין שטערן.
זי האט געכאפט א טיפן שניט אין שטערן, און מיין טאטע איז געקומען צו פליען פון שול, און פארבינדן איר קאפ מיט אפאר שמאטעס פון די פעקטארי, איך בין געווען פארשטעקט פאר פחד.. און כ'האב נאר געזען פון באהעלטעניש ווי זי פארט אוועק מיט מיין טאטעס קאר אין שפיטאל..
אזעלכע ענליכע מעשים האבן פאסירט נאך אפאר מאל, ווען איך בין גראדע געווען א צווייטע מאל דער צוביילטער..
אבער ווען ס'האט זיך געהאצקעט, איז עס געווען פונקט מיט אזא התלהבות און ברודערשאפט..
יא, מיר האבן זיך ליב געהאט אויך.. און די אינצידענטן איז געווען א אויסנאם פון 'צופיל ליבשאפט'.. חחח

[המשך יבוא בעזהשי''ת]

איי זכרונות זכרונות..
די מחשבה ביי א קינד אין קאפ, איז גאנץ אנדערש ווי ביי דערוואקסענער, אבער כ'מיין אז געוויסע זאכן איז עס וואס אפילו היינט מיט מיין עלטערע פארשטאנד, וואלט מיר עס אויך געשטופט צו שרייבן א מאמר דערוועגן.
עס איז געווען אין אונזערע צייטן, 'יענע יארן' אין די 'מ' יארן, די גרופעס וואס האבן געהייסן 'היפיס'. זיי זענען געווען באוואקסענע מיט לאנגע האר און נישט געשוירענע בארד.
מ'זאגט אז א שיין חלק פון זיי זענען געווען נעבעך יודישע אפשטאמיגע, וואס בדרך כלל האבן זיי זיך אזוי דערקייקלט וואס זיי זענען געבליבן יתומים, צו לעבעדיגע יתומים פון צעבראכענע שטובער, און זיי פלעגן גרופעס ווייז, זיך האלטן און מאכן א לעבן.
גראדע ווי ווילד זיי האבן אויסגעקוקט, זענען זיי נישט געווען אזוי שעדליך, אונז האבן מער מורא געהאט פון די שחורים ווי פון זיי.
הכלל, איז געווען איינער פון דעם סארט, וואס מ'האט עהם גערופען 'דער מלאך המוות'..
ער פלעגט זיך באשעפטיגן מיטן שניידן ביימער, און אין אונזער שטעטל איז כמעט יעדע בוים וואס האט געדארפט ווערן אראפגעשניטן, האט 'דער מלאך המוות' דערמיט זיך אפגעגעבן, און עס מסדר געווען ביזן ווארצל..
דער מלאך המוות האט געהאט א 'מלאך המוות טראק'.. אוי! טראק האט נאך געווארפן א גרעסערע פחד, ווי זיין פרצוף אליין, און נאכמער ווען די טראק איז געפארן.. די מאטאר זיינע האט אזוי געגריצעלט און גע'קולות'ט, אז ס'האט געדאכטן אז ס'פארט אויף באקסעדיגע רעדער..
דער מלאך המוות האט זיך ספעציעלירט מיטן ארויפקריכן אויף די דיקסטע און העכסטע, ביז די שיפעסטע ביימער, און מיט געשיקט'קייט, צו אפשר ווילדקייט, עס גיך אין האנט נעמען, ער האט געטון ווילדע שריטן, אבער די ביימער האבן זיך קוקט אויס פאר עהם שנעל מכניע געווען.
ער האט צו 'קיינעם' נישט גערעדט! אפגעטון די ארבעט, און גענומען באצאלט און מארגן געקומען צו א פרישע סכנה'דיגע בוים.
ס'געווען אין שטעטל אסאך ביימער דעמאלטס, ממש רוב שטעטל איז געווען באוואקסען מיט וועלדער, און די קליינע חיה'לעך האבן געהאט גענוג פלאץ ווי זיך אויסצובאהאלטן.
יעדע ווינקל אין שטעטל האט זיך געהאט זיין נאמען און זיין שארט-קאט, האלב פון די פלעצער האבן זיך צומאל די שכנים ערקלערט פריוואטקייט און עס אפגעשלאסן שלא ברצון חכמים.
אזוי איז געווען 'פראנקס בארג' – אסאך העכער ווי ס'איז היינט, און מער שרעקעדיגער פון די מאדנע וואלד דערנעבן, ווי דארט העכער איז געשטאנען די אמאליגע עלעקטעריק זוילען, וואס האבן אריבער געפירט ווייערס ווייטע מיילען.
אויף יענע בארג פלעגן מיר קינדער חלומ'ן אין חדר, אז יענס איז הר המוריה.. און ווער ווייסט וואס נאך..
ס'האט אמאל געהייסן אז ס'גייט ווערן דארט געבויעט די נייע שול, אבער ס'איז נישט געווארן, אבער היינט איז עס שוין א ליידיגע פלאץ, ממש דורכזיכטיג.
אזוי אסאך פלעצער אין שטעטל וואס איז אמאל געווען כאילו א סכנה אריבערצוגיין מפחד בלילות, איז היינט שוין לער און אויסגעהאקט פון ביימער און שאטען, פון נעסטן און דוכטעניש.
דאס האזל דער ראקון, די סקאנק און קעצל, מאוקאש און גראוינד-האק, האבן מער ווייניגער פארלוירן זייערע היימען פון לכאורה א שיינע פאר דורות למיניהם.
אויך די פארשידענע סארטן פייגלעך האבן נישט געטראפן צופיל פאסיגע פלעצער צו פאלאצירן זייערע נעסטן, נאך וואס די 'נ' יארן האבן אריינמארשירט אין דינסט, און אויסגעהאקט רוב פון די וועלדער און זייערע ביימער.
באמת א האלב פונעם שטעטל היינט, איז נאך דעמאלטס נישט געווען בלויז וואלד און אומבאקאנטע וויסטעניש, און די 'אלט סקווער' האבן מיר געקענט יעדן שטיין אויפן נאמען..
ס'פארגעקומען נאכאנאנדער מצוות 'שילוח הקן', נישט דווקא אויף טויבעלעך.. נאר אויך סקאנקס און ראקונס און ווייסעך וואס נאך, האט מען דערקוטשעט און געטריבן.. געכאפט אין קעידזשעס און שווער געארבעט פטור צו ווערן פון זיי אומערמידלעך.
גראדע, מיין טאטע האט מיר נישט געלאזט גיין דורך געוויסע שארט-קאטס, וואס עד היום הזה ווייסיך נישט פארוואס.. אבער ס'נישט געווען צו ערווארטן אייביג א תשובה אויף א באפעל.. אז כ'האב יא גענומען דרייסט און געפרעגט, און אמאל איבערגעפרעגט, כאילו ער האט נישט געהערט.. האב איך אנשטאט א ענטפער געהערט ווי ער זינגט זיך אונטער און פארקוקט זיך איבעראל נאר נישט אין מיין געגנווארט, און קיין ענטפער איז נישט געקומען.
אפילו היינט קלער איך צוואנציג מאל פאר איך גיי יענע שארטקאט, ווייל כ'ווייס נאך אלץ נישט, אפשר איז עס א סכנה אפשר גניבה, אפשר ווערט מען קרעציג.. לא יודע!
הכלל, פלעגן מיר זיצן געשוויסטער ביים פענסטער, אסאך מאל ווען ס'שוין געווען טונקל אינדרויסן, און צוזען ווי די גאסן לאפ ראנגעלט זיך מיטן חושך.. אמאל איז געפאלן א שניי, אין די זומער איז געווען כאילו א וואלקען פון פליגן און מאסקיטאס וואס האבן געשוועבט ביים לאמפ, און געמאכט אונזערע חלומות גאר היפנאזירט.
איינמאל א נאכט, די מאמע איז נישט געווען אינדערהיים און מיר האבן זיך נישט געיאגט צו גיין שלאפן, און אונז הערן א ווידער קול, ווי מ'שנייד ביימער..
אונז האבן געוואוסט אז דער מלאך המוות טראק קען ארבעטן ביז שפעט אין די נאכט, און אויך פון דעם האט ער נישט מורא..
אבער אונז זעען נישט קיין לעקטער אקעגן איבער אין טיפן וואלד, ווי שנייד ער?
אקעגן אונזער הויז, איז דעמאלטס געווען ליידיג, א טיפע וואלד האט מען געזען, ביז אריבער דעם וואלד האט מען געקענט זען אין די חושך – פינקען בליטשקענען נאכאנאנדער.
דאס זענען געווען די לעקטערס פון קארן, וואס פלעגן אריבער פארן דארט, ווי די 'פאלעסיידס' איז אריבערגעלאפן, און יעצט דוכט זיך אונז אז מיר הערן דארט ווי איינער שנייד ביימער דארט..
מ'זעט גארנישט, זולתי קול..
אבער פלוצלינג שיסן מיר אלע אויס אין א קינדערישע געלעכטער, לא דובים ולא יער.. ס'נישט דער מלאך המוות, און מ'שנייד נישט קיין ביימער..
אונטער אונז האט געוואוינט א חסידישער יונגערמאן, א פלאם פייער, וואס פלעגט פראווענען עבודת השם לאנגע שעות, און קוקט אויס ער האט געלערנט און געזונגען, און איז א גאנצע צייט איינגעשלאפן.. און ס'האט זיך אונז געדוכטן און געהערט, כאילו איינער שנייד ביימער אין די מרחקים..
דער זעלבער יונגערמאן, ווען ער פלעגט מאכן שבת קידוש, וואס מיר האבן שוין דעמאלטס געהאלטן אינמיטן די סעודה, און די הויז האט געציטערט פון זיין געשריי. יום השישי!!!!!!!
א ערליכער און עובד השם, וואס האט אונז גאר געמאכט באוואונדערן, און ס'איז אונז געווען א זכיה אז ער וואוינט אונטער אונז.

און אז מ'רעדט שוין פון יענע וואלד, דערמאן איך זיך ווי עס האט אמאל אויסגעבראכן א מעכטיגע פייער דארט, און דאס איז געווען איינס פון די אומצאליגע פייערס, וואס איך געדענק פון אלץ קינד, וואס זענען געשען אין שטעטל, און זענען אריין אין מיין זכרונות קעמערל למשמרת.
פארוואס ברעכט אויס א פייער פלוצלינג?
הע הע.. אז אונז האבן דארט געוואוינט, איז שוין געווען גענוג סיבה.. ווייל די גאנצע וואלד האבן מיר קינדער זיך ערקלערט בעלי בתים, כאטש מ'האט זיך נישט דערוואגט צוגיין צו טיעף.
מיין מאמע זז''ג פלעגט אונז הייסן אויסגיסן די אלטע זופ צו טשולענט, אריין טיפער אין וואלד, און אויך ווען מ'פלעגט פארברענען חלה צו סתם גארביטש, פלעגן מיר עס מאכן מער נענטער צום וואלד געדעכטעניש, און אמאל האבן מיר פארזען צו פארלעשן די פייער גענצליך, האבן מיר געהאט סחורה נאך נאכטמאל.. ווען די 'וואלד טראק – פייער לעשער' איז געקומען.. און ס'געווען לעבעדיג אין שטעטל..
זיי האבן אזוי סאך געשפריצט וואסער – כדרכם, אז ס'האט געקענט ווערן דארט א טייכל פאר תשליך און מים שלנו און וואס נישט..
און פייערס געדענק איך עטליכע, וואס האט אונז גוט דערשראקן אין די נאכט, און ווי זאגט יענער, אז מ'בריעט זיך אפ פון הייסן, בלאזט מען שוין אויף קאלט אויך..
איינמאל חנוכה האט ביי אסטרייכער, קארנער וואשינגטאן לינקאלן אויסגעבראכן א מעכטיגע הויז פייער, פון א מנורה פארנאכלעסיגקייט.
איינמאל בדיקת חמץ נאכט, האט אראפגעפלאקערט א ריזן טייל פון א קאמפלעקס פון הייזער, ביים ערשטן הויז אויף טעפט לעין, ווען משפחת שיף האט געזוכט לאור הנר עפעס.. און ס'געווארן אור האבוקה..
בעיקר גאר שוידערליך איז געווען א פייער, ביים הויז פון די דעמאלטסדיגע בעלי בתים, ר' זושא פריזל ר' מרדכי שמואל קארן – אויך א גרויסע קאמפלעקס פון דירות, וואס נאר די זייט פונעם הויז האט אפגעברענט, און נישט כאטשיג ווען, נאר א האלבע שעה נאך לעכט צינדן פרייטיג צונאכטס.
- און נישט סתם שאדן, נאר אין קעלער איז געווען א גרויסע געשעפט פון שפילצייג און הויז געברויכען, וואס איז אלעס געגאנגען אין אש!
די ווייטאג וואס האט געפאטשט אין פנים ביי יענע סצענע, וועל איך נישט פארגעסן! די משפחות זענען ארויס נקי מכול! אן קיין רעכטן העמד, ווייל מ'איז ארויסגעלאפן פונעם פייער מיטן נשמה אין האנט.
כ'געדענק, אז ביידע משפחות פריזל און קארן, האבן זיך זייער שווער ערהוילט פונעם שאדן, און זענען געווארן בלוטיגע נצרכים אין איין שטונדע.
מיין טאטע זז''ג האט ברוב חסדיו – ווי אייביג אין אזעלכע מצבים, אריינגענומען משפחת פריזל צו זיך אין דירה אונטן, און א לאנגע צייט האבן זיי געוואוינט דארט, [ווער ווייסט אויב נישט בחינם..]
כ'געדענק נאר, אז ווען איינמאל האט אונז איין יונגעל פון משפחת קארן געשפעט, 'יעפיע'.. אנשטאט לעפלער.. האב איך עהם פון דעמאלטס נאכגעשריגן.. 'פארברענטע קארן'..
אויך אין אונזער חדר ווען איך בין געווען אין כיתה אלף, איז אמאל געווען א פייער, און מ'האט פאלאצירט די קינדער אין די סקול בילדינג, האבן די מיידלעך געהאט וואקאציע אפאר וואכן..
אבער די פייער וואס האט פאסירט אין שול, איינמאל [צווישן קלענערע פייערס..] איז געווען א מעכטיגע פייער פון די דרייער, וואס האט געזאלט טרוקענען די מקוה האנטוכער, מ'האט יענעם דרייער אנגעשטאפט ווי א גאנז פארן שחיטה, האט זיך דער מאטאר נוקם געווען, און אויסגעפלאצט און חרוב געמאכט דעם קעלער, למען ישמרו ויראו..
א אנדערע מאל האט פאסירט א פייער אויספלאץ, פונעם מצה בעקעריי, וואס איז געווען אויך אינעם קעלער פונעם בית מדרש.
דעמאלטס פלעגט 'ארי שמעלצער' הייצען דעם אויווען, און ער איז געווען א געלערנטער גיבור, און האט געקענט באוועגן דעם שווערן אייזן וואס מ'האט גענוצט צו צעזייען די האלץ קוילען אינעם ציגל אויווען.
ער האט אמאל א מוצאי שבת, א טאג פאר מ'האט געדארפט אנהייבן ניצן דעם אויווען, עס אנגעהייצט ביז די מאסימום, און פארגעסן צו עפענען די דעקל פונעם קוימען אויפן דאך!
און פלוצלינג האט גאנץ סקווער געוואוסט פון א גערוך צלי אש ומצות..
[המשך זכרונות פון מיין יוגענד יבוא בעזהשי''ת]

אזויווי נעכטן איז נפטר געווארן הרה''ח ר' משה יעקב בן שמואל זאנוויל סיגלער ע''ה, וואס כ'האב שוין געשריבן פון עהם פריער.
וועל איך אבער מוסיף זיין נאך אפאר שורות לזכרו הטוב.
ער איז געווען אין סקווירא דער 'ארץ ישראלדיגע יוד', וואס מ'האט מכבד געווען מיט ארץ ישראלדיגע ניגונים, סוכות ביי שמחת בית השואבה, און ער פלעגט טאקע זינגען 'יבנה בית המקדש יבנה', אויפן פיוט פון 'אבן שתיה' פון די הושענות יום ב' של סוכות. און אויך גאנץ סוכות ביז נאך שמחת תורה איז ביי עהם געווען 'הויעך יום טוב'..
ער פלעגט זיך אנטרונקען שמיני עצרת און שמחת תורה, ביי קידוש וואס איך געדענק ער האט מיין טאטן און מיך אויך גערופן צו זיך אהיים, ביים הפסקה נאך די הקפות שמחת תורה, אוי איז ער געווען בגילופין און געזאגט תורות און פרייליכע געדאנקן.

האב איך געהאלטן ביים שילדערן די סביבה אין סקווערע שטעטל, אין מיינע יונגע יארן.
פאר איך פארגעס נאך, פונעם באקאנטן פעדלער – שעלי [עליו השלום].
שפעטער האט מען עהם גערופן די 'פעמפער מען', ווייל ער האט פארקויפט פעמפערס פאר ביליג, און ער פלעגט מאכן גורלות על הסדר, און די אלע האנדלעריי האט עהם געקאסט כוחות הגוף והנפש.
וויבאלד ער איז געווען א רונדעכיגער, און היבש אינטערעסאנט אויפן שיינעם שפראך, האבן זיך די קונדסים צוגעכאפט צום פעט ביינדל, און געמוטשעט אויף זיינע שוואכע קענטעניסן.
נעבעך ער פלעגט זיצן אין שול צו אויפן גאס, און ווייזן זיין אויסשלאג אויפן פוס, אז מ'זאל רחמנות האבן אויף עהם און קויפן זיין 'ראפל'.
די לייטן וואס האבן נישט געוואוסט וואס מיינט ליידן, האבן פון עהם געמאכט 'קאסאך'.. מ'פלעגט עהם זאגן אז קינדער טאטשן זיין קאר, איז ער געלאפן אויפן די גראבע פוס כמעט ביז א הארץ אטאק, אויס מורא אז מ'גייט 'צעקראצן' זיין נייע קאר.
איין שיינעם טאג הער איך אז ער איז נעבעך שוין נישט בין החיים, נאך א געפלאגטע נשמה האט קוים זוכה געווען צו א מנוחה נכונה.
אויך איז געווען דער 'ראג מען', עהם האט מען גערופן אמאל יאסל, אמאל א אנדערע נאמען, און ער פלעגט אריינהאנדלען די תמימות'דיגע פרויען זאלן ביי עהם קויפן ראגס און טעפיכער אין די לאנגע ראלן.
די נאמען יאסל האט מען צו סאך גענוצט, איינער האט געהייסן יאסעלע גנב, איינער יאסל די שלעפער, און עפעס יענע יארן האבן זיך געקלעבט קאליקע שנארערס צום שטעטל ווי בינען צום האניג.
ס'געווען אפילו חזקות, תשעה באב נאכמיטאג איז עפעס געקומען יעדע יאר א בלונדער זיידע, וואס האט געהאט א בערן שטימע, און פלעגט אויסרופן, 'געבט צדקה פאר בלינדע בלינדע קאליקע..' און די מבינים האבן אלץ אויספראבירט זיינע קענטעניסן און שווער באשטעטיגט צו ער איז טאקע באמת בלינד, צו איינפאך געלד גייציג..
ווי קען מען פארגעסן, פון 'חכם שלום' [חאכאם שאלאום], געווען א טיפ יוד אין גלות, וואס האט געהאט א היסטאריע אונטער זיך נישט קיין גלאטע.
באמת האט ער געהייסן ר' שלום גאלדרינג, פון ירושלים און ממקור פון אונגארן, און איז געווען א היבשע תלמיד חכם, און ידען נפלא, מיט א פארצווייגטע משפחה און א רייהע חסד אקטיוויטעטן.
די אגדה פארציילט אויף עהם, אז ער האט עפעס אמאל געשאלטן איינעם און ס'איז ליידער מקוים געווארן, האט ער זיך אונטערגענומען גלות מיט אלע פרטים.
ער האט נישט גענעכטיגט אויף איין פלאץ צוויי נעכט, און נישט גענומען קיין כבוד 'בכלל', און נישט געטוישט די וועש און זיך געלאזט מבזה זיין אויף א גאר שרעקליכע שטייגער, אזוי האט ער אפגעראכטן גלות מיט צרות א דאזען.
און אונז אלע זענען עדות אויף דעם, ווי ער האט געליטן בושות און דערנידערונג, צוליב זיינע מאדנע הלוך ילך.
ער האט געשטונקען נישט סתם, נאר ווי מ'זאגט בדווקא! ער פלעגט ארומגיין נאך געלט, מיט א סאמעטענע בעקיטשע און האלב רעביש האלב ווי א חכם.. און מ'פלעגט עהם נאכזינגען און באגלייטן..
ער פלעגט קענען נודזשענען, און נישט איינמאל איז ער ארויס א חצי נזק דערפון..
כ'געדענק אז ס'האט איינער עהם געגעבן פרישע וועש, און געבעטן ער זאל קומען צו זיין קינדס חתונה דערמיט בכבוד.
ער איז געקומען, מיט די פרישע וועש [נישט אפוואשנדיג זיך חלילה..] און מיטגעברענגט די אלטע וועש אין האנט.. צו ווייזן אז ער האט געטוישט!
ער האט דאס דווקא געטון צו ליידן בושות און אפקומען דערמיט.
איינמאל האט ער געמוטשעט מיין זיידן ע''ה פאר צדקה, און מיין זיידע האט נישט פארשטאנען פארוואס ער מאכט זיך אזוי נאריש, און האט עהם געשריגן, שלום מאך דיך נישט ווי קיין חכם, און זיי נארמאל וועט דיר גוט זיין..
און מיין זיידע איז ארויפגעקראכן אויף א לייטער צו בויען, כדרכו בקודש ווי ער פלעגט אלץ זיין באשעפטיגט מיטן בויען האקן און אויפטון..
חכם שלום האט געשאקעלט די לייטער, און ארויפגעשריגן, לעפלער באטשי רעדט נישט אזוי סאך און געבט מיר געלט..
ווי נאר ער האט עהם ארויסגענומען פון די כלים, ביים שאקלען די לייטער, האט מיין זיידע עהם נאכגעיאגט א האלבע גאס מיטן האמער.. און ר' שלום איז געלאפן פאר זיין לעבן.. און געשריגן 'יודען.. שיצט מיך.. באשיצט מיך..
יארן שפעטער האב איך געהערט אז זיין זון אין ארץ ישראל האט נארמאל אוועקגעשטעלט זיינע מעשי חסד, ווי מ'געבט צו עסן א גרויסן קאך פאר הונגעריגע משפחות, און ווי ער האט זיך אזוי געלאזט מבזה זיין אלע יארן, מ'זאל עהם נישט מכבד זיין.
יהא זכרו ברוך.

כ'ווייס נישט ווי אלע מאדנע באשעפענישן זענען עפעס פלוצלינג פארשוואונדן.. אבער דאס איז איינמאל זיכער, אז דעמאלטס איז געווען א שפע פון זיי, ממש אין יעדן ווינקל..
נישט די מענטשן און נישט זייערע ניגונים זענען פארבליבן, ווען געווענליך האט יעדער שלעפער געהאט א ניגון צו זיין טראגע, און די נאכלויפענדע קינדער האבן דאס אדאפטירט אלץ כבוד נרדף..
יעדע שטיין אין שטעטל פלעגט פארציילן סיפורים, וואס זאל מען טון אז מ'האט שוין איבערגעדריידט די שטיינער און זיי זענען שוין נישט די זעלבע, נאר מער אפדעיטעט און פארגעשריטן.
אמאל א טעלעפאן, האט מען גענוצט מיט א אנדרייער! מ'האט גענומען דעם טרייבל אין האנט און מיטן שפיציגסטן פינגער אנגעדרייעט א רעדל וואס האט געהאט נומערן, ביז יענע נומער האט מען געדרייעט יעדע מאל באזונדער, ביז אכט נומערן, און נאך א האלבע מינוט דרייען, איז מען געוואויר געווארן אז ס'געווען א טעות ביי איין נומער.. אדער ס'האט זיך נישט גוט געדרייעט, אדער ס'איז ביזי, אדער ס'מער נישטא אזא נומער, אדער אדער אדער.. נאך זאכן, וואס איז געשען נאכן לאנגער פראצעדור 'דיילען'..
ביז מ'האט געקענט שעלטן אז יענער הייבט נישט אויף, האט גענומען א פינעף צען מינוט.. היינט נאך איין רידייל באטן, צוויי מאל, שעלט מען און מ'איז שנעלער אנגעצויגן ווי דאס פערד וואס לויפט שנעלער ווי דער רייטער..
אמאל א רעקארד אינעם פלעיער, א קאסעטע אינעם ריקארדער, אפילו א טעלעפאן א פרידזשידער און יעדע מאשין, האט מיט איין קלאפ פארשטאנען אז ער זאל נישט פוילעצען און זיך גענומען ווייטער ארבייטן פלייסיג.
ס'געווען קוקט אויס געבויעט אזוי.. לויטן דעמאלטסדיגע חינוך..
היינט איין קלאפ בטעות איז א עבירה געווען די הוצאות, ווייל ס'איז א סיומא דלעלם..
קלוגע מאשינען, הייקל און נערווירענד, און אז ס'ארבעט פאר צען מינוט בלי הפסק איז עס גן עדן געוואונס! א גאון און תענוג ביז ס'כאפט א טעכנאלאגיע קרענק.. און ס'איז נישט מוציא שנתו..
היינט קען מען זינגען, כאפט אריין סערוויס, ווילאנס די סעלפאן לעבט נאך, ווייל מארגן וועט עס מער נישט גיין..
בכלל, אמאל האט מען געקענט אפטון א גניבה א שטיקל, און נעלם ווערן, היינט פארן בטעות דרייען די נאז, ביסטו פאראנטווארטליך פאר די גרעסטע באשולדיגונג..
נאר וואס דען? די זיידעס האבן געהאט צען נעמען און נישט אויסגעגעבן א פעני.. היינט איז מען צען מאל שפענדעריש פאר איין גוטן נאמען..
אמאל האט מנשה געהייסן א פאר'רעטער און א חסר דעה.. היינט איז ער א קאמידיען און א אויפגעקלערטער שרייבער..
[המשך יבוא]

אוי וויי איז מיר @מנשק ווען איך האב וועין צייט צו ליינען, שרייב איך וועין אליין, דו שרייבסט דאך אזוי זיס, אזש דו געפילסט מיינע ציפיצלט, מען קען דאך קריגן קארפל טונל סינדראמער נאר פון לייקן אזעלכע שיינע ענינים, כה לחי גא אן מיר שלינגען מיט דארשט יעדעס ווארט, אבער איך בין נאך סטאק ביי דיר און חדר ערגעץ, איך קריך פין דארט נאך נישט ארויס.

פון חדר קומט נאך.. האלט אייך געשפאנט!

כ'וועל שילדערן אביסעלע זכרונות פונעם סביבה ארום אינעם שטעטל, ווי כ'בין אויפגעוואקסן מיט א תמימות, און נאך פארכאפט א שיין ביסל זקנים וזקנות, מיט זייערע טיפן און הלוך ילך.
אז מ'הייבט אן פארציילן, קומען די שכנים די ערשטע אויפן רייהע.
אבער ווען כ'וועל זאגן מיינע שכנים, אינעם שפראך פונעם שטעטל בימים ההם, פאר אריבער דרייסיג יאר צוריק, איז עס אנדערש ווי מ'זאגט היינט א שכן מימין ומשמאל.
ווייל איך למשל האב געוואוינט אויף פערציג ראזעוועלט, ארונטער דעם בארג [שוין נישט יענע בארג וואס אמאל..] און ביז ארויף די גאס, כאטש ביז פינעף זעקס הייזער, האט געהייסן שכנים.
ארויף די גאס איז די מיידל שולע, וואס האט געהייסן נאנט, און היינט הייסט עס א גאס אוועק..
למעשה, אונזערע נאנטע שכנים ממש, זענען געווען קוים איין הויז, ווייל אונז האבן געוואוינט ממש אפגעזונדערט און ארומגענומען פון דריי זייטן מיט וואלד!
פון איין זייט די וועג וואס פירט צום בית החיים, וואס ווען ס'געווען א לויה צו וואס נאר נייעס צווישן די טויטע, האב איך עס מיטגעהאלטן צו כ'האב געוואלט צו נישט..
אגב, געדענק איך, אז עטליכע מאל האבן שקצים פון די אנדערע זייט בית החיים אריינגעשפרונגען, און געמאכט חורבנות דארט.
איינמאל האבן זיי גלאט אנגעצונדן דעם אוהל פונעם רבי'ן ז''ל, אין סאמע טאג שבת קודש, און ס'געווען א איבערדרייעניש, ווי ווידער האבן מיר געהאט נייעס אין אונזער טויט שטילע סביבה.
נעבן אונזער הויז, איז געשטאנען א סטענד, מיט א רייהע פושקעס און בעיקר צדקה פאר חברה קדישא, די סטענד איז געווען ארויפגעקלאפט אויפן גאר דיקן בוים, וואס האט פארשטעלט דאס רוב פונעם סצענע צום בית החיים – כאטש גענוג ווייט פון דארט.
אום יאר תשמ''ה, איז געווען א היסטארישע האריקעין, יענע יאר זענען געפלויגן די שטערקסטע ביימער און הייזער, און אויך יענע בוים איז געפאלן א גאנג! און די גאנצע סצענע צום בית החיים איז געווארן אפען, און אויך יענע טאג איז ליידער נסתלק געווארן אין מאנסי, הרה''ג ר' שמעלקא טויבענפעלד זצ''ל.

די אנדערע זייט פון אונזער הויז, איז געווען א היבש גרויסע הויז, ווי עס האבן געוואוינט דעמאלטס די זיידע און באבע פעלבערבוים - ר' דויד פעלבערבוים ע''ה, כ'זאגט ר' דויד מיטן יוד, ווייל ס'געווען נאך א פעלבערבוים זיידע און באבע אויפן זעלבן גאס ארויף, און אמאל האט מען זיי גערופן – אונזער שכן דער רויטער פעלבערבוים, ווייל ער האט געהאט א רויטע בארד, און די אנדערע די שווארצע..
אבער איך געדענק זיי ביידע מיט ווייסע בערד, און אונז פלעגן זיי רופן, די 'געילע פעלבערבוים' פון ארויף די בארג, וואס וואוינען אין א געילע הויז, און די 'שיך סטאר פעלבערבוים', ווייל אונזער שכן צו רעכטס, האט געפירט דעם שיך געשעפט, און זי – מרת פעלבערבוים זכורה לטוב, איז געווען א ספעציעלע וואוילע נשמה, און פלעגט באזארגן יעדן מיט א שיכל, מיט געטריישאפט.
איר שפראך האבן אלע קינדער געקענט, 'דאס איז א פיין שיין שיכל – שעפעלע'.. מיין משה יוסל טראגט דאס אויכעט.. [איר עלצטע אייניקל הייסט משה יוסף פעלבערבוים (ווער ס'קען עהם..)] און מיט געטריישאפט אנגעפיטעט אונז אלע שיינע שיכלעך אויף געזונטע לאנגע יארן..
ער ר' דויד איז געווען א דייקן, ער איז געווען א יודע ספר, און א תלמיד מובהק פונעם אלטן קאסענער רבי'ן – דער 'אור מלא' זצוק''ל, און פלעגט זיך האבן זיינע חומרות, און איז געווען א שטארקער כאראקטער, און זיך געהאלטן ביי זיין ווארט און זיין מיינונג גאר שטארק.
למשל ערב פסח צו ערב יו''כ האט ער צומאל אנגעטון א פלאכע ביבער הוט, ווען א גאנץ יאר איז ער געגאנגען מיטן אונגארישער טשולענט טאפ..
אגב, מיין טאטע פלעגט אויך גיין מיט אזא שטאפענע הוט, ביז איך בין געווען בר מצוה, און נאך האבן געטוישט צו א סאמעטענעם הוט, אין יענע יארן.
לכתחילה האט ער געוואוינט איין הויז ארויפצו, און האט זיך שפעטער אריינגעצויגן אינעם הויז נעבן אונז, ווען ר' מעכל רובין ע''ה איז געקומען אויף די עלטער, וואוינען אין שטעטל מיט זיין וואוילע יודענע, און האט איבערגענומען יענעם הויז, זיי ביידע זענען געווען שטילע באשיידענע גוטע יודען, און ער פלעגט טיילן ברכות.. פלעגט זי טון חסד למעשה.
דעמאלטס ווען ר' דויד האט געמופט, האט ער צוזאמגערופן אלע קינדער וואס האבן געוואוינט אויף אונזער גאס, און דאס מיינט 'אלע שכנים' – פון נאנט און ווייט, און אלע האבן אין א רייהע אריבערגעטראגן זיינע ספרים צום נייעם דירה, ער האט נישט געהאט דרייסיג ספרים, ער האט געהאט א בית מלא ספרים, כ'מיין מסתמא טויזענט ספרים.
ס'האט גענומען א לאנגע צייט אריבערצוטראגן דעם פארמעגן מיט ספרים, און פארשטייט זיך מיר זענען באלוינט געווארן פארן העלפן, אבער ס'איז געווען כאילו א אקטיוועטי פאר אונז קינדער, אז אונז האבן אריבערגעמופט דעם אלטן זיידע און באבע פעלבערבוים צום נייעם דירה.
אין יענעם הויז נעבן אונז האט געוואוינט דעמאלטס משפחת ר' יוסף יושע קעניג הי''ו און משפחת ר' הערשל יארעסלאוויטש – ביידע איידעמער פון ר' דויד ע''ה.
אונטען אין קעלער איז געווען 'יארעסלאוויטש'עס סקול סופליי סטאר', און גאנץ אויבן האט געוואוינט ח''א ראטנבערג שר''י [אותו זמן כשר היה].
און מיט די שכנים פלעגן מיר זיך גענוג און נאך פאטשען און שלאגן, און צומאל זיך יא באפריינדן ווען מ'האט געמאכט פלעי'ס און געימס, אבער ווען ס'האט געפייערט א געשלעג, האבן די עלטערן און זיידעס און באבעס מיטגעהאלטן און אנגעפירט מיטן קריג..
יא! אינעם גאנצן שטעטל איז דעמאלטס געווען דעם שטייגער, אז א זיידע האט נקמה גענומען פאר זיינע אייניקלעך און אייניקלעך פארן זיידן..
כ'מיין אז דאס גאנצע שארית הפליטה האט געליטן פון דעם שיגעון, ווי מ'האט אויסגעמישט די דורות וואס האבן שוין אזוי אויך געהאט פארשידנארטיגע לעבנס שטייגערן.
נישט ווייט פון אונז האט געוואוינט משפחות דאנציגער, קינדער און אייניקלעך פון די אלטע זיידע און באבע דאנציגער.
באבי דאנציגער האט געדרייווט א קאר, א זעלטנהייט אין שטעטל, ווי צוויי באבעס האבן געדרייווט, זי און אויך באבע האלצלער, ביידע זאלן דערלעבן משיח'ן..
מ'פארציילט אז די באבע – מיסיס שרי האלצלער האט אמאל אריינגעקראכט אין ר' דניאל גאלדשטיין, און זי האט געזאגט אוי! איי עמ סורי.. האט ער געזאגט, איי עמ דניאל..
אזא לעגענדע איז ארומגעפארן צווישן אונז קינדער..
און באבי דאנציגער האט געהאט א שטעקן אין קאר.. און זי פלעגט סטראשענען אז וועלכע יונגעל ס'וועט פארן אינמיטן גאס, ווען א קאר קומט, וועט זי שלאגן..
די זיידע – ר' שלמה האפמאן דער גבאי פונעם שוהל בימים ההם, און זיין ווייב – ביידע גוט פוילישע יודען, האבן אויך געוואוינט דארט אויפן גאס, מיטן זוהן – ר' מענדל האפמאן, וואס האט אלץ געהאט די הצלה אמבולאנס געפארקט ביי זיין הויז, ווייל ער האט געפירט די הצלה דעמאלטס.
די באבע האפמאן האט אונז געווארענט נישט צו טאטשען די פייפ וואס איז ארויסגעקומען פון זייער סעלער, ווי ס'האט אלץ געפאמפט וואסער, און איינמאל האט זי מיר אפילו געכאפט ביי די מעשה און געזאגט, אז די קומענדיגע מאל גייט זי אפהאקן מיינע ביידע הענט.. אוי האב איך געציטערט פון דעמאלטס אן.
איך דערמאן זיך יעצט, מיין טאטע איז אויך געווען אין די הצלה א מעמבער, און דאכט זיך ער איז געווען געלערנט ספעציעל אויף פעלער פון 'טשאויקינג' און דערטרונקען ה' ישמרינו.
מיין טאטע האט א רעפוטאציע פון אסאך וואס ער האט געראטעוועט ממש, און אפילו עטליכע אין גאר ערענסטע מצבים.
איך געדענק, אז דעמאלטס האבן די מעמבערס נאר געמעגט האבן א גרינע לעמפל, היינט מעגן זיי שוין א רויטע און ווער ווייסט וואס נאך.. אבער מיין טאטע האט עס קיינמאל נישט גענוצט, ווייל ער איז נישט געווען קיין וויכטיג מאכער, נאר עס געטון לשם מצוה ממש.
עטליכע עפיזאדן געדענק איך, ווי ער האט געהאלפן און געראטעוועט, עטליכע מאל קינדער וואס האבן זיך דערטרונקען אין מקוה, וואס וויאזוי מ'האט נישט אכטונג געגעבן דעמאלטס אויף קינדער, פרעגטס מיך נישט..
מיטן קליינעם פינגער האט מיין טאטע ארויסגעשלעפט אמאל א קינד, און אן רחמנות ארויסגעקלאפט די וואסער פון עהם, ביז ער איז געווען פולקאם ביים אטעם.
א קינד האט געהאט א טעמפער און פלעגט אפט חליש'ן פון וויינען פון עקשנות אויס, מיין טאטע פלעגט ניצן דעם איר אלטן וועג, מיט איין פראסק אין פנים האט דאס קינד זיך אויפגעוואכט! חח יענס געלעכטער אבער ער האט דערמונטערט אסאך יודען אין רגעים, אסאך מאל מיט די אייגענע הענט אנע כלים דערצו.
ווען דער אלטער מערמלשטיין האט נעבעך פארלוירן זיין זון, א טאטע מיט א גרויסע משפחה – ר' יוסף בנימין מערמלשטיין, איז אויך מיין טאטע געווען וואס האט פראבירט עהם צוריקצוברענגן, אבער ליידער איז עס נישט געלונגען, אבער איך געדענק נאך, אז כ'האב קוים געווארט מיין טאטע זאל אמאל ניצן שוין דעם גרינעם לייט, און יענע מאל האב איך עס געזען ארבעטן, ווען ער איז געפלויגן צו יענע 'קאויד וואן' קאל.
וועגן די דאנציגער משפחות, איז נאך דא אפאר שורות צו פארציילן..
זיי האבן געהאט א קאזין משפחת פאזען, וואס פלעגן וואוינען נישט ווייט פון די שול, און ממש בשכינות פונעם רב - ר' משה ניישלאס זצ''ל.
און ווען זיי האבן געוואלט מאכן א קליינע סווימינג פול פאר די קינדער, האט זיי דער רב נישט געלאזט דארט מאכן, זענען זיי געקומען אויף אונזער גאס מיט די דאנציגערס פראווענען זומער..
אין יעדע גרויסע משפחה מיט קאזינס איז דא ענליכע נעמען, און אויך אין די משפחות פלעגן זיי זיך שרייען פון פארטש צו פארטש, ''קאזען.. קאזען!!!'' וואס איז די חילוק פון רופען נארמאל ביין נאמען? פרעג זיי..

און אז אונז זענען געווען שכנים מיטן סקול, ווי די חתונות פלעגן פארקומען כסדר, האבן מיר זיך געשפירט הויפט מחותנים.. און פלעגן שטיין ביים פענסטער פונעם זאל, לאנגע שעות.
אונז האבן שוין געקענט יעדנס יחוס, יעדע גראמער יעדע מוזיקאנט, און יעדענס מנהגים און משוגעת'ן.
ס'נאך דעמאלטס נישט געווען די וואן מען בענד, נאר גרעסערע בענדס מיט שפילערס, איינס האט זיך גערופן, 'קול מצהלות' איינס 'נגינה' איינס 'פרייליך', און אונז זענען געווען די גרעסטע מבינים, ווער ס'איז די בעסטע, ווער האט די בעסטע דראמער, און וועמענס דראמער איז א חיה.. און ווער ס'שטאמט פון וואו..
אלעס האבן אונז קינדער געוואוסט, וואס מ'האט נישט עכט געמעגט וויסן.
און אז אונז זענען געווען שכנים מיטן סקול, איז די נעבנדיגע פיש סטאר – אויף אדאמס לעין, אויך געווען שכנים.. שוין אביסל ווייטערע שכנים..
'קופערמאנס פיש סטאר' איז געווען איינע פון אונזערע סטאנציעס, ווי אסאך סחורה איז דארט פארגעקומען..
קודם כל, איז יענע גאס געווען א פארמאכטע גאס מיט א וואלד, דארט ביים פיש סטאר האט זיך עס געענדיגט, און מיט די יארן האט מען עפעס געעפענט א פורהאנג, און ס'געווארן א נייע סקווער! א בארג אראפ, און א רייהע גאסן מיט נייע פענימער אויף די הייזער, אויף די גאסן.
כ'זאג נישט! די קעצעלעך דארט וואוינען שוין אינעם סביבה זינט מ'האט געפאנגען דעם ערשטן פיש!.. אבער דאס זענען פילייכט געווען די עלטער עלטער זיידעס פון די היינטיגע קריכערס..
אזויווי אסאך הייזער האבן נאך געפעלט דארט, אויפן ארט ווי היינט איז באוואקסן מיט הייזער ווי מ'געבט זיך א קער, אזוי איז געווען מער וואלד, און מער נאטור.
היינט קוקן אויס די הייזער, ווי אונטער יעדע מילעך צאן וואקסט א באק צאן.. אונטער יעדע באבע הויז שטייט א קאמפלעקס מיט דירות אין די הייעך און אין די ברייט, פון די צאצאי צאצאינו.. צו סתם פריש לעכטיגע דורות מיט נחת.
אין יענע וועלדעלע נעבן די פיש סטאר און צווישן די הייזער, האבן מיר בייגעוואוינט סצענעס..
דארט שיעף אקעגן איבער, איז געווען די בודקע פון ר' מאיר צבי גרינוואלד – דער ציצית מאכער, וואס איז אגב געווען איינע פון די אויספלוגן, פאר די גאר יונגע קינדער, אין די טריפ וואכן.
איינמאל האבן מיר בייגעוואוינט ווי די ראזען ברודער למשפחת קופערמאן, שפילען דארט א ערנסטע שפיל וואס האט זיך כמעט געענדיגט מיט פעטש.. ווי איינער האט אריינגעשפארט דעם צווייטן אינעם בודקע דערנעבן, און דערויף האט דער צווייטער דעם צווייטן ארויסגעשפארט..
איינמאל האט פאסירט א שרעקעדיגערע עפיזאד.
איינער פון די משפחה פון די שכנים דארט, האט זיך פארגלוסט צו שיסן חיה'לעך אינעם וועלדל.. כ'ווייס נישט פונקטליך וואס ער האט געגלוסט, ווייל קיין כשר'ע בעלי חיים האט מען דארט נישט געפאנגען.. אבער מאכט זיך א פאל, און דער שיסער האלט א רעוואלווער – אזאנס וואס שיקט א ציפעדיגן פליק פארן באטרעפענדע בעל חי.
ער רופט אויס שנעל - צו אלע קינדער וואס שטייען און קוקן אויף זיין ווילדן שוואול טאג, אז יעדער זאל אנטלויפן, ווייל ער גייט שיסן..
און כרגע כמימרא פליעט א בולעט – אריין אין א יונגעלס פוס..
יענער לויפט אהיים מיט א געוויין, און דער טאטע קומט שוין צו לויפן מיט אנגעשמירטע וואנצן פון נאכטמאל, און קרייעט מיטן העכסטן טאן!
די רוצח!!! געב אהער דעם שיסער.. איך רוף די פאליציי.. די רוצח!!!
מיט דעם האט זיך עס געענדיגט, מיט א קורצן קאנפליקט און ווערטער אויסטויש, ווייל יענער האט זיך נישט דערשראקן און קיין פאליציי איז נישט געקומען, אבער ווי ס'פאלט איין איינעם צו שיסן אן אחריות, דעם פראגע הענגט מיר נאך אין געדאנק אן א ענטפער, אויב ס'בכלל פארהאנען..
[המשך יבוא בעזרת ה']

ווען איך דריי מיך צוריק אין אונזער בעק יארד, דערמאן איך זיך נאך זכרונות, פון די פארעם וואס מיין טאטע האט דארט געהאט, סיי פון פלאנצונגען, טאמעטאס און נאך ירקות, הינדעלעך, ציגעלעך, און אפילו פישעלעך, ווי איך האב מיר געפארעט אסאך, און געמאכט יום טוב אין די וואכן.
פון אונטער אונזער הויז, איז פארהאנען א שארטקאט, וואס מ'קומט אן אהין קיין מאנראו לעין, דארט אריבער וואוינט ר' טובי' צימענט דער געוועזער אויסנאמליכער ישיבה קעכער פאר לאנגע יארן.
ס'פלעגט אמאל זיין עטליכע העלצער פאר א סימן, כאילו זייער לאט גרייכט ביז אינמיטן שארטקאט, אבער כ'מיין זיי האבן פיין פאנטאזירט, ווייל אונזער מלוכה פירט אריין אין גרויסע שטחים פון אלע זייטן, [דאס איז שוין גאר א היסטארישע חילוקי דיעות, אריבער צענדליגע יארן, ואין אני המכריע..]
אבער פון די געפאשעטע גרויסע הינער, דערמאן איך זיך עפעס אינטערעסאנט.

צווישן די הינער האבן זיך געפונען עטליכע גרויסע רוסטערס.
א רוסטער – דאס איז א זכר האן, מיטן קאלירטע קלייד און הויעך שטאלצע קרוין, ווען ס'האט געטאגט ביים עלות השחר, האט ער זיך אויסגעצויגן דעם העלדזל, ווי איך געדענק גוט, און ארויסגעלאזט הויעכע תנועות מיט אזא ביטחון עצמי..
קורערי.. קו..קו!!! קורערי..קו...קו!!! עטליכע מאל, וואס די באדייט פון דעם געשריי אין לאטייניש, ווייסיך נישט, אבער ס'האט אנגעזאגט א פריש נייעם פרימארגן מיט געזונטע טוי און לעבהאפט.
מ'האט איינמאל גערופן מיין טאטן און געבעטן, אז מ'דארף האבן לעבער פאר שבת ביים רבין, און ס'איז עפעס א מאנגעל יעצט, אויב מיין טאטע וואלט געלאזט שעכטן א 'רוסטער' פארן רבינס וועגן לכבוד שבת קודש.
יא, מיין טאטע איז אייביג דא פאר יענעם, און ער האט מיך מיטגענומען צום רבינס הויז, מיטהאלטן ווי מ'גייט עס שחט'ן.
מ'קומט אן צום איינגאנג, איז געווען דעמאלטס אזוי אלע ערשטע הייזער פונעם שטעטל, אז אריינצוגיין צום קעלער, האט מען געעפענט צוויי גרויסע אייזערנע דעקלעך, און דערנאך האט מען ארונטער טרעפן געקענט עפענען דעם טיר אריינצוגיין.
די שווארצע דעקלעך האט מען פארשלאסן מיט א גראבן שלאס, פרעג מיך נישט פארוואס מ'האט געברויכט דעם שווארצן מאדנעם איינגאנג, און די איינפאכע טיר שלאס איז נישט גוט געווען.
אבער פלוצלינג זע איך דעם אלטן שוחט, הרה''ח ר' משה יצחק גרינוואלד ע''ה, דאס איז געווען א שוחט מיטן גאנצן קנאק און אויסזען..
ער איז געווען א רויטער היציגער, און מיטן פלאכע ביבער הוט אנגעטון האט ער געהאלטן דעם 'חלף' צווישן די ציין.. און ארויסגעזייעט זיינע ווערטער.
כ'מיין אז א הינדעלע וואס האט עהם געזען, האט שוין געקענט כאפן א הארץ אטאקע נאך פארן שפירן א מעסער.. אבער אונזער 'רוסטער' דער שטארקער זכר האן, האט מען געדארפט האבן כח אנצוהאלטן און בייקומען.. און דער שוחט האט דאס געדארפט קענען, און האט דאס געקענט!
ס'האט גענומען א אויגען בליק, און דער ווילדער האן איז געווען מאכטלאז, מ'האט עהם גע'שחט'ן לכבוד שבת, און די בלוט באזאלצן נאכן באשיטן מיט האלץ שטויב.
דאס איז נישט געווען סתם א שחיטה אויף א הינדעלע א קליינס, נאר א מלחמה מיטן טאטע האן, און כ'האב עס מיטגעהאלטן און גוט געדענק ר' משה יצחק – מיטן חלף..
גראדע איז דעמאלטס געווען אין בוטשער, בהמה פלייש וואס דער זיידע געלבמאן האט פארקויפט, און האט נישט געדארפט זיין פונעם סקווערע שחיטה, ווייל ס'אפילו נישט געשאכטן געווארן בימים ההם אין סקווער קיין בהמה פלייש.
היינט מיט דרייסיג יאר שפעטער ווערט פארקויפט און געגעסן בהמה פלייש לרחצה, אבער אין אונזער צייטן האב איך זעלטן געזען פאר די אויגן א שטיקל בהמה פלייש, און מ'האט עס ממש נישט געהאט אינדערהיים ביי אונז.
די בוטשער מיטן גראסערי מיטן קליידער סטאר מיט די איבריגע סטארס, אלעס איז געווען אינעם רויטן שאפינג סענטער, וואס יעדע טיר האט געפירט צו א צווייטע באלעבוס מיט זיינע סחורות, יעדע באלעבוס מיט זיינע קריאזע קאפריזן אין פארעם פון דיסציפלין.
אין גראסערי ווי ר' יוסל גראזינגער האט גערעכענט, עפעס געדענק איך אויך אז ר' משה נפתלי ברייער האט געהאט א פאזיציע דארט פון א פענסטערל וואס ער האט געמאכט ריווח צווישן די הויעכע פאליצעס ווי ס'זענען געלעגן די קינדער ווינדלען.
און שאולי ראזנבלום האט געפירט דעם געשעפט, און ער האט שוין געוואוסט פונקטליך וואס מיין מאמע דארף יעדע וואך און טאג פון גראסערי.. ווייל טאמער האבן מיר עפעס פארגעסן, האט ער געפרעגט מיט זיין שטילע שטימע, 'היינט דארפן ענק נישט קיין טשיז'?...
[זאל ער האבן א גאנצע רפואה ברמ''ח אברים ושס''ה גידים במהרה]
כ'געדענק אז ווען מ'האט געשניטן ברויט אין א 'סלייסער מאשין', איז איין צענדל געוען צעבראכן, איז אלץ געווען 'איין' גראבע ברויט..

ביים וועש סטאר האט געקלונגען א גלעקל ביים אריינקומען, און דער זיידע ר' מאיר ברוין ע''ה, האט געקלאפט מיטן האנט רעכענער, און ס'נישט געווען קיין געלעגנהייט זיך קווענקלען און שפילן, געקויפט באצאלט און א גוטן טאג..
כ'רעדט פונעם גלעקל, דאס איז געווען א ליבע שפילצייט אבער כ'האב דאס זוכה געווען צו ניצן נאר פורים.. אויך דעמאלטס ווען ר' דוד שטיינער זאל זיין געזונט, האט געקלעקעלט און געשנארעט צדקה פאר נצרכים.
א גאנצע יאר, האבן מיר אליינס געמאכט כלי זמר, דאס האט נאך מיין טאטע געהאט אלץ קינד, אויסגעשפיצט א מאנדל שאלאכטץ און דאס גלייכן, און ס'געווארן א פייפער פאר רפואה..
און מיט דעם האט מען געזונגען אלע מאדנע ניגונים וואס שטאמט פון אלע ערליי מקורות..
אנגעהויבן פון די לידער וואס די מאמע האט אונז געוויגט דערין, פון יו''ט ערליך און פון ברכות השחר אויף יידיש, וואס בשעת מיין מאמע האט געמישט די גריס אינדערפרי האבן מיר זיך אויסגעלערנט די לידער וואס זי האט מיטגעברענגט פון אירע יונגע יארן.
פול מיט אמונה וביטחון, 'איך גלייב מיט מיין גאנצע אמונה אז משיח וועט קומען, כאטש ער טוט זיך פארזוימען.. דאך וועט ער קומען, גלייב איך מיט מיין גאנצע אמונה..
און נאך פון די לידער וואס ליגן אונז אין די נשמה טיף איינגעווארצעלט, און אינטערעסאנטע לידער פון 'פעטער שלמה האט געהאט א פארעם'.. און נאך אסאך.. וואס מיין מאמע האט געהאט א גאנצע ביכל אפגעשריבן פון די סארט לידער, פון אמאל.
אונז קינדער האבן פאברעצירט פרישע ניגונים, נישט אייביג אזעלכע חשובע ניגונים, אבער ס'דאך געבליבן א זיכרון פון יענע יארן..
מ'פלעגט זינגען, 'חאכאם שאלאום, פון פדן ארם.. מיט ר' שמעון בוים, האט א פלוים, ער געבט א דראם..'
ווער חכם שלום איז געווען האב איך שוין געשריבן, און ווער ר' שמעון בוים איז געווען, וועל איך יעצט שרייבן.
ר' שמעון בוים האט געוואוינט אין שטעטל א משך יארן, און איז געווען א מלמד מיט אסאך שאיפה אז מ'זאל קענען חומש רש''י מיט אלע מפרשים, אבער היות ער האט געארבעט מיט א ווילדן מוח, איז ער געווען א געשמייכל ביי די יונגע און עלטערע..
און אסאך סיפורים האט ער געלאזט נאך זיך, פון יענע יארן צום שמייכלען.
[כ'וועל אויסזאגן א סוד, די קליפ שרה וואס איך האב געמאכט, איז עהם נאכגעמאכט..]
קינדער האבן אלץ אריינגעשטעקט די נאז אין יעדענס פריוואטע לעבן, און מיר האבן געקענט יעדנס לעבנס שטייגער קליפ און קלאר, ר' שמעון בוים האט געהאט ביי אונז קינדער א זאטע בלעטל..
און אז כ'רעדט שוין פון אונזערע שפילערייען און פארוויילען, פלעגן מיר כאטשיג ווען זיך פארשטעלן און טאנצן אין די גאסן, פאר עטענטשען.
ווי האבן מיר געהאט פארשטעלעכץ אויסער פורים טעג?
צווישן די חסדים פון מיין טאטע, האט ער אריינגענומען פאר לאנגע פעריאדן, געוויסע משפחות עלטערע, צו איינזאמע יודען, צו וואוינען אין די דירות אונטער אונז.
איינער פון די תושבים, האט געהייסן ר' יאנקל מאליק ע''ה, ס'איז דא אין מיינע זכרונות נאך א יאנקל מאליק, ער לעבט נאך אבער.. און זיין היסטאריע שפינט זיך נאכאלץ..
אבער יאנקל מאליק וואס האט געוואוינט ביי אונז, האט געארבעט ביי מיין זיידן אין קאפל פעקטארי, און ער האט שפעטער איבערגעלאזט א שפע פון הוטן, נעקטייס רעקלעך און נאך קליידער,און דאס האבן מיר גענוצט יעדן טאג א צווייטע..
איך געדענק אז שפעטער פלעגט ער קומען נאר אויף ימים טובים און ראש השנה יום כיפור, און ווען ער פלעגט עסן ביי אונז די סעודה, פלעגט ער מיך נעמען אויפן שויס, און געזינגען א זמר'ל..
'לערנען לערנען, לערן מיר כסדר.. לערנען גמרא, חומש מיט רש''י, פרעגן מיר א קשיא..'
אזא זמר'ל פלעגט ער אלץ מיט מיר זינגען, און געבן גוטע זאכן מיט ליבשאפט, קוקט אויס אז ער האט נישט געהאט קיין משפחה און קיין קינדער נאך זיך.
דער צווייטער יאנקל מאליק, איז א פלאמבער, א תמימות'דיגער יודל, וואס נאך יענע יארן האט ער געהאט געשלאגן היסטאריע און מיט זיינע ארבעטס קליידער דערמאנט ער פון דעם יודל וואס דער בארדיטשובער רב האט געטראפן שמירן די רעדער פונעם וואגן, און דאווענען..
'געב א קוק באשעפער.. אפילו אינמיטן ארבעטן דאווענט ער'.. האט דער סניגורן של ישראל געלערנט א מליצה..
איך מיין יענער איז געווען יאנקל מאליק..

און אין א שפאציר היינט אין שטעטל סקווער, איז עס גאר אנדערש פון אמאל, ווען נאכן גאס פונעם שול, סוף טרומאן, איז דעמאלטס געווען א גרויסער שטיק זומפ! קאטשקעס האבן געשווימען צווישן די סכך זאנגען און וואסער פלאנצונגען.
היינט איז עס א גאנצע נייע שטעטל דארט ארויסעבויעט, און דאס זומפ האט מען קונצליך פארפירט ערגעץ אנדערשוואו.
איין זאך איז נאך ממש ווי אמאל, די 'ברינעם', ווי מ'שעפט יעדע מוצאי שבת פארן רבינס הבדלה פאר 'בארה של מרים', און ביי מים שלנו פאר די מצות, ביי ר' ישעי גבאי'ס הויז.
מ'פארציילט, אז א אלטע בחור האט מען אמאל געטראפן זיצן אויפן ברינעם דריי אזייגער פארטאגס, און ער האט געזאגט, אז דער זיידע יצחק, דער זיידע יעקב, אויך דוד המלך האבן געפונען זייער זיווג ביים ברינעם.. ווארט ער אויך אויף איר..
די שול אליינס האט אנדערש אויסגעזען און פארגעגעבן, אויף א קלענערע מאסשטאב ווי היינט, און מ'האט דעמאלטס געקענט אין א ווינטער שניי, אראפגליטשן פון פראנקס בארג, גראד ביזן טיר פונעם שול מיט איין גזירה שווה..
אז א דערוואקסענער האט זיך פארגלוסט צוגיין אויפן גלוטשיגע בארג ווען אונז האבן געגליטשט, איז ער געווען אומשטאנד מיטצופליען מיטן שליטן אונזערע, ביזן שול..
די ישיבה וויפיל איך געדענק, איז געווען אנדערש געקנעטן ווי היינט, פארשטייט זיך, אויף אסאך קלענערע פארנעם ווי היינט, און דאס האף איך צופארציילן מער ווען כ'וועל זיין שפעטער אין די ישיבה יארן.. בעזרת ה'.
אויך נעבן די שול, איז געווען דעמאלטס פארקירט אסאך באסעס, אויף 'בעיבי אייזעהאויער' ווי מ'פלעגט עס רופן.
אויפן שטח ווי ס'איז היינט נעבעך נאכאמאל וויסט.. ווי ס'געווען נישט לאנגע צוריק די שריפה פון ר' משה מנחם טויבנפעלדס הויז, און פון דארט פלעגט מיין טאטע אנווארעמען די באס יעדע פרימארגן און מוצאי שבת נאכן זמן.
איי די באסעס..
זאל איך אנהייבן רעדן וועגן יענע צייטן?
[נעקסט טיים! בעזרת ה', א גוט שבת אלע לייענער!]

ווען דאס שטעטל איז נאך געווען אין די 'מ' יארן, האט זי געהאט אויסצושטיין צרות אינעם הינזיכט פון די 'סקווערע באס' וואס איז געגערונדעט געווארן פאר די ארבעטס יודען וואס זענען דערמיט געפארן צו די ארבעט.
ס'געווען א קאמפאני 'מזל' וואס האט זיך געגרינדעט אקעגן דעם, און כ'געדענק באמת נישט גארנישט נאר וואס כ'האב דעמאלטס קוים געהערט, אז ס'איז געווען שווערע געפעכטן און שאדענס, ביז מ'האט אדורכגעלעבט יענע קאשמארן.
מיין טאטע זז''ג איז אריין אינעם קאמפאני ארבעטן, בערך פון יאר תשמ''ה – ווען חיים לונגער זיין נעפיו, וואס האט געהאט די בעלות אויפן קאמפאני, שוין דעמאלטס מיטן נייעם נאמען 'מאנסי טרעילס', איז עהם זיין ווייב געשטארבן ל''ע, און מיין טאטע זעענדיג ווי ער איז זיך מייאש פונעם ביזנעס לויטן גייסטישן מצב זיינע נאך דעם טראמא, האט מיין טאטע איבערגענומען די לייצעס.
א רונדע פון צען יאר האט מיין טאטע מקריב געווען גאר אסאך ענערגישע קרעפטן, לטובת דעם קאמפאני, און דערמיט דערהאלטן דעם ביזנעס אויף גאר א הצלחה'דיגע שטאנד, ממש א גאלדנגרוב וואס עס האט זיך אנטוויקעלט.
פון פארטאגס גאנץ פרי,ביז שפעט אין די טיפע נאכט שעות, האט ער פארברענגט דארט, נישט נאר מיטן זיצן ביים דעסק און קאפ ארבעט, נאר מיטן פארשמוציגן די הענט און קליידער פארן ארבעט אין די קאמפאני וואס עס האט זיך נאר אויסגעפעלט, אין יעדע אפטיילונג.
די קאמפאני איז באמת געווען אין די משפחה, ווען די זיידע ע''ה אט אסאך מיה אריינגעלייגט צו העלפן, און אויך די איבריגע משפחה מיטגלידער, אז חיים זאל מצליח זיין און שטייגן מיטן קאמפאני וואס האט זיך טאקע אנגעזען אין די הצלחות, און אויך אין די קינאה פון אנדערע דורכאויס די קומענדיגע יארן.

כ'האב נאך א בינטל עפיזאדן פון די חדר לעבן בימים ההם, און כ'וויל עס פארציילן און דערמיט פארענדיגן יענע קינדערישע תקופה און אריינטרעטן אינעם קומענדיגע תקופה אין מיין לעבן – מיין בר מצוה יארן.
אין די עלטערע חדר יארן, האבן מיר דאך געהאט נאך סדרים אינעם טאג, ווי 'משניות' און נאכער 'ענגליש און חשבון' לימודים סוף טאג, און ממש צונאכטס, אין חדר שני פונעם שול, איז געווען סדר 'מתמידים'.
די משניות מלמדים זענען געווען א געשיכטע פאר זיך.
רוב פון זיין נישקשה פיינע יונגעלייט, וואס האבן געזאלט אויסלערנען די מסכתות משניות פון סדר מועד און קדשים, ווי מיר האבן אדורכגעלערנט, מגילה, ראש השנה, יומא, סוכה, זבחים, מנחות, וואס אויסער די פיקטשער משניות האבן מיר צומאל געהאט אסאך פאן אויך..
ס'געווען מער וואוילע מלמדים ביי משניות, ווי למשל, האבן מיר געהאט א משניות רבי – ר' יואל אשר פישל הי''ו, וואס האט געמאכט זיכער כמעט יעד פאר טעג צו וואך, אז ס'זאל זיין עפעס א סיום..
ווען ער האט געהאט – צו ווען ער האט געברענגט לכתחילה, נאש און טרונקען, האט ער אויסגעארבעט א סיום אויף עפעס..
ניסלעך און פאפקארן וואס ער האט פארמאגט אסאך – כ'ווייס נישט פון וואו.. זענען געווען די הויפט סיבה וואס האט גורם געווען אז ס'זאל פארקומען א סיום גאר אפט.. און מיר האבן עהם זייער געגליכן, סיי וואס קיין פעטש איז נישט געווען קיין רעדע ביי עהם, דאגעגן אנדערע וואס האבן יא געשפארט דעם סיום אויף סוף יאר, און האבן יא גענוצט קנסות און קרבנות..
מ'דארף אינאכט נעמען, אז אונז זענען דעמאלטס געווען גרויסע קלאסן פון דרייסיג קינדער אין א קלאס, וואס מ'האט געדארפט האבן ריכטיגע געדולד אונז צו האלטן אין די ראמען נאך א טאג חדר.
צו ענגליש האב איך געהאט א פריוועליגיע, אז מיין זיידע ע''ה איז עפעס געווען געפערליך אקעגן לערנען ענגליש, און האט מיך נישט געלאזט בלייבן ביי דעם סדר, אבער ווען מ'האט דעמאלטס געמאכט אויך די סדר פון לימוד חשבון, וואס מ'האט געלערנט לסירוגין, איין טאג ענגליש איין טאג חשבון, האב איך זיך שוין נישט געקענט ארויסדרייען, און כ'האב געמוזט בלייבן ביים חשבון לערנען.
איך קען זאגן, אז ס'נישטא קיין איינער וואס האט זיך פולקאם אויסגעלערנט ענגליש אדער אפילו חשבון, דורך די לימודים און סדרים, ווייל נישט גענוג אז די מלמדים און טיטשערס ביי די סדרים האבן אליינס נישט געקענט קיין רעכענען און קיין פרעמדע שפראך ווי עס געהער פאר איינער וואס ברויך זיין דער לערער, נאר אפילו די הלוך ילך איז געווען א בדיעבד'דיגע ממש אויף א גאר קרומע שטייגער.
דער פרינציפעל פון די לימודים האט יעדן טאג געכאפט אפאר מחוצפים און זיי משנה צורה געווען.. אז ס'האט מיר געשיינט, אז אויסער דרך ארץ און דיסדיפלין, האט מען גארנישט אויפגעטון דארט, און אפילו דאס אויך נישט..

אין כיתה ו' האט מען מיר אריבערגעטוישט צו די פאראלער קלאס, כ'ווייס נישט עד היום הזה פארוואס.. הכלל האבן זיי די קינדער דארט געהאט עפעס א מאדנע מנהג, זיי פלעגן אין די ווינטער 'באקן עפעל' אויפן פארשטונקענעם גרויסן שטויביגער 'סטים'.
ס'האט געשטונקען און צומאל געשטערט די ריינע לופט אין קלאס, און אפשר פארדעם האבן זיי עס געטון, גיי קריך אריין אין די מוח פון קונדסים..
אבער די זעלבע חברה לייט האבן דעם מנהג ממשיך געווען אין ישיבה קטנה אויך, ממילא בין איך נישט קיין מבין אויף יעדענס געבוירענע שיגעונות.
די סטימס אין חדר זענען געווען אזעלכע אנטיקן, ס'האט געליעקט יעדע פאר וואכן, און געמאכט אזעלכע גערידער אז צווישן די הונדערטע זאכן וואס דער מענדיטשער האט באזוכט אין קלאס, איז ער געווען מלא חמה אויף די עפל באקען אויך, וואס מ'איז מקטיר אין אונזער כיתה אויף 'זיין' סטים..
מ'פלעגט זיך ווערטעלן צווישן אונז קינדער, אז די חדר בילדינג איז צוזאמגעקלעבט פון 'סקאטש טעיפ'.. ווייל יעדן טאג איז עפעס אנדערש געשען, אמאל געפלויגן א פענסטער אמאל געשיילט די ווענט אמאל לעכער אין די פייפס אמאל לעכער אין די דאך.
ס'איז באמת געווען א אלטע בילדינג פון א שפיטאל, ביז מ'האט עס אפגעקויפט מיט עטליכע יאר פאר איך בין געבוירן.
ווען מ'האט נאר געבויעט עפעס דארט, און די רויעך האט פאר'רייכערט אביסל, איז באלד געווארן יום טוב.. די פייער בעל האט זיך געלאזט הערן מיט פאניק, און מיר זענען געלאפן אויפן גאס אראפ פיר שטאק, כתינוק הבורח מבית הספר..
אויך ווען די 'אינספעקטורס' זענען געקומען אין חדר, האבן מיר זיך באלעקט מיטן מצב, ווייל מ'האט 'געמוזט' געבן אלע גוטע זאכן וואס די שטאט האט פארלאנגט, ווי צום ביישפיל אראנדש דזשוס און אלערליי ירקות און פארשידענע סארט פרישטיג, סיי טונא סיי אייער סיי גריס.. דאס איז פאר אונז געווען א מחי'..
אלע קינדער האבן דעמאלטס באקומען קליינע באטלעך מילעך אין די קארטענס, און מ'האט הנאה געהאט צוזען ווי די מענידזשמענט פראבירט געפעלן די הויעכוויקסיגע 'אינספעקטארס' וואס דארפן צו קלערן אז יעדן טאג איז עס אזוי, וואס טאמער האבן זיי געהאט שכל צוקאפענס, וואלטן זיי געזען אונזער שמייכל ווי איינער וואס איז יעצט באפרייט געווארן פון א הונגער לאגע..
ווי הונגעריג מ'האט געקענט זיין, ביך איך אליין געווען אסאך הונגעריגער.. איך האב געהאט א אפעטיט אויפן צונג.. און כ'געדענק איך פלעג זייער ליב האבן די וועטשטיבעל סאלאט, ווייל רוב עסן דעמאלטס איז געווען גוט פאר הונט און קעץ – אפשר אויך נישט..
סאלאט איז נאטורליך געוען געשמאק, און כ'האב צוזאמגעגאסן פון עטליכע קליינע טעלערס – וואס מ'האט געטיילט, צו איין אנגעשטאפטע טעלער, און עס מיט פלייס אראפגעשלונגען מיט די וועלטס הונגער..
איינמאל האט מיין מלמד באמערקט ווי איך שלונג אזוי.. און ער פרעגט מיר, וויפיל טעלערס האסטו גענומען? איך בין זיך מודה, זיבן טעלערלעך!
הא הא הא.. קראכט ער אויס אין א סארקאסטישן געלעכטער, און מאכט שטיל דעם לאנטש רום, און הייבט אויף די זיבן טעלערס וואס ער טרעפט, און צייגט פאר יעדן, דער יונגעל קען עסן זיבן טעלערס פאר מיטאג!!!
איי, ס'זענען געועון קליינע טעלערלעך כ'וואלט געזאגט גלעזלעך.. און אויך נישט קיין אנגעפולטע, אבער צו מאכן צושפאס א קינד, האט געשיינט צוזיין זיין נחת און אפעטיט.

גראדע, האבן מיר עטליכע יאר געהאט א גאר גוטע קעכער, האט ער געהייסן ר' יודל דאסקאל, ער האט געקאכט מיט הארץ און געפיל, און אפילו געגעבן יעדע ערב שבת און יעדע ראש חודש, טשאקאלאד מיט מינד, פאר אלע קינדער, זיין טשולענט און זיין זופ איז געווען באמת א מחי' אז כ'שפיר עס נאך צווישן די גוימען..
ער פלעגט שרייען אסאך.. 'האסטו געהערט א קושיו פאיע נעקי..' גייטס אוועק פון דא קינדער.. שושנת יעקב..
כ'ווייס נישט פונקטליך וואס די סלאגענס האבן געדארפט מיינען, אבער ער איז געווען זייער א פיינער קעכער, בעסער ווי דאס ווארט פיין איז..
נאך עהם איז אריינגעקומען א פרעמדער קעכער פון מאנסי, נישט קיין אונזעריגער..
ער איז געווען א פארשטונקענער קעכער, א קארגער ווי לוט'ס ווייב.. ער האט געקארגט אויף פלעסטיגע עסצייג, און אליין געטיילט די עסן ווי מיר וואלטן געגעסן ווי מייזלעך.. אזוי האט ער געקוועטשט מיטן האנט יעדע הויפן און געלייגט אין די פלאטערדיגע פעיפער טעלערס, וואס די חדר האט באקומען פאר ביליג..
צו דעם איז ער באקאנט געווארן אלץ א פארשוין מיט לויזע הענט.. וואס די עלטערע קינדער האבן פון דעם געמאכט א קאשע..
זיי האבן געבונטעוועט קעגן עהם, און ביז דער מנהל האט זיי מתיר געווען נקמה צונעמען פון זיינע חזערישע מעשים, און איין טאג האבן מיר קינדער געזען ווי די כיתה ט' קינדער [וואס האבן יענע יארן געטראגן א מאכט ווי די ווערמאכט פונעם חדר, וואס אפילו מלמדים האבן געהאט פאר זיי פארכט..] זיי זענען געלאפן מיט ריטן און כלי מלקות, און מ'האט דעם קעכער געגעבן – לפי השמועה, גוטע מכות אויף די זייטן.
יענע כיתה ט' קינדער, זענען געווען אין אונזערע אויגן גיבורים.. יא, די היינטיגע זיידעס פון יאר תשע''ד זענען געווען יענע כיתה ט' קינדער.. איך געדענק זיי ווי היינט, מיט די קינדער הויזענס ווי ס'האט אראפגעהאנגען א שטרענגל שליסלעך מעשי משה גרויס..
לכאורה האבן יענע שליסלעך נישט געהאט קיין גרויסע ניצן, ווי מיר אלע ווייסן דאס פון אלץ קינדער.. אבער ס'האט געמאכט דעם רושם, אונז זענען די גרויסע קינדער.. די באלעבאטים פונעם חדר!
און אונז קליינע ראצערס פלעגן זיי נאכזינגען, 'כיתה טית כיתה פרעס'.. ווייל זיי האבן געהאט די פריוועליגיעס פון די מלמדים, וואס האבן אויך געהאט באזונדערע גוטע שפייז ווען זיי האט געשמעקט, ווי למשל 'לויזע אייער' אדער אייערשפייז, אדער געבראטענע צוויבל.
אונטער דעם גרויסן מחיצה, ביים עק עס-זאל, איז געועון די ווינקל ווי די מלמדים פלעגן זיך גוט אנעסן מיט כל טיב וטוב, און ביים אפווישען די שנויצען מיט זעטע, האבן זיי זיך גענומען רעאגירן אויף אונז, אויפצועסן די ארעמע הארטע ברויט, און אויסגטרוקענטע לאקשן קוגל צו ווייסעך וועלכע חפצים וואס זענען נישט געווען ראוי לאכילת כלב.
שפעטער אין מיינע עלטערע קינדער יארן, איז אריינגעקומען א נייע קעכער א היימישע – ר' יצחק סורקיס הי''ו.
אוי ווי מיר האבן עהם געקושט די זוילען.. די פיינע עסן און רחבות וואס ער האט צוריקגעברענגט, איז געווארן א שם דבר, ווי כאילו מ'האט געעפענט דעם אייזערנעם פורהאנג..
מ'פלעגט אלע יארן ווארטן ביים טיר פון די צווייטע שטאק, ווי די לאנטשרום און קינדער שול איז געווען, און ווען דער לאנטש רבי האט געעפענט די אויבערשטע שלאס, האט מען געשריגן - אפע...ן!!!! און ס'האט אריינגעשטראמט קיין עין הרע הונדערטע קינדער, און הונגעריג ארויפגעפאלן אויף די ווארעמע פרישטיג.
און ווען יצחק סורקיס איז געווען קעכער, איז ער ארומגעגאנגען מיט א ריזן שיסל אויפן פלייצע, און געשריגן 'ווער דארף רעיטעך? ווער דארף נאך טאמאטעס..? ס'געווארן א שנת שובע..
און ווי מ'זאגט אז ווען ס'רעגענט גיסט.. ס'דעמאלטס אויך אריינגעקומען א נייע פיקסער מען.. ר' לייבוש דאנציגער הי''ו, וואס צו יעדע זאץ! האט ער געהאט א גראם אויפן פלאץ!
כ'האב שוין דעמאלטס אנגעהויבן זען אביסל ליכט אין לעבן.. ס'האט זיך מיר דעמאלטס שוין אנגעהויבן שפירן אביסל לוסט אין לעבן, דאס עסן און דאס מענידשמענט איז געווארן בעסער, אויך א נייע מנהל האבן מיר באקומען אין די עלטערע קלאסן, וואס כ'קען קלאר זאגן, וואס אנדערע האבן אויסגעטייטש אויף עהם שטרענג, האב איך דווקא אונטערגעשטראכן אלץ איש היושר!
פארדעם איז געווען א גרויסע קאראפציע פון פראטעקציע, און אסאך קינדער זענען געווען נרדפים פון די הנהלה אליין, דאגעגן ביי דעם נייעם מנהל, וואס האט געהאט פאר די אויגן צוויי הויכפונקטן, וואס דערויף האט ער געשטראפט, דאס זענען געווען 'חוצפה און ליגענט'.
מ'האט געציטערט פון עהם, אבער איך האב זיך מיט עהם מחיה געווען, ווייל יושר האט געדינט גלייכבארעכטיג, און ס'נישט געווען קיין אויסנאם פון קרובים און רייכע, אלע זענען די זעלבע באהאנדעלט געווארן, א שקרן און א עזות פנים האט פארלוירן די מוט, זיך צו האלטן גרעסער, ווי ס'געווען בעפאר.
מ'פלעגט זאגן א ווערטל, אז יעדע זאך האט ער מלבש געווען אין די צוויי, אז ס'ליגענט אז ס'נישט חוצפה.. אבער נישט געווען מער ווי א ווערטל, ווייל איך האב געשפירט גאר מוצלח און געשעצט און גלייכבארעכטיגט זייט דעמאלטס.
איך פלעג די יארן פארדעם דארפן ניצן פרייוועטס, וואס האבן געמאלקן פון מיין טאטן די סכומים על לא דבר, ווייל כ'האב מיך גארנישט אויסגעלערנט, אבער גארנישט מיינט גארנישט.. ס'געווען א עבירה די געלט ווי מ'זאגט.
און נאך אלע מעשיות האב איך קיינמאל נישט געקעט ביים פארהער, ס'פלעגט זיין א ספעציעלע פארהערער פאר די שוואכערע, ר' יעקב גרשון ראזנפעלד ע''ה, איך בין קיינמאל נישט ארויסגעקומען קיין הונדערט פראצענטיגער מצוין.
אפילו איינמאל וואס כ'האב געהאט א פארקלעבטע צעטל פון יעקב גרשון, וואס כ'האב געזאלט געבן דעם מנהל, און כ'האב עס בגניבה געעפענט אין טוילעט און געליינט..
דארט איז געשטאנען אז כ'האב גאנץ גוט געקענט, אבער.. נישט בשלימות! און שפעטער ווען דער מנהל האט געגעבן די מארק פארן בחינה, איז געווען קלאר און דייטליך 'נישט געקענט' [!].
עפעס ביים נייעם מנהל, האב איך נישט געדארפט מער קיין פרייוועטס, כ'האב פלוצלינג מצליח געווען, און געענטפערט די זעלבע שטייגער ווי אייביג, און ארויסגעקומען א געקענטער.. א פלא!
יא, דער נייע מנהל ווען ער האט אראפגעלאזט א פראסק פאר א מחוצף, האט עס געקלונגען פון וואנט צו וואנט, ס'געווען טאטע פעטש! אבער ס'האט זיך אויפגעהערט די קאראפציע, און אפילו די כח פון 'כיתה ט' האט ער מבטל געווען, און איינגעפירט רעכטע דיסציפלין און דרך ארץ אינעם חינוך און אינעם חדר.

איך גלייך יעצט צו גיין א טרעפל העכער, און אנהייבן א נייע תקופה אין מיין לעבן, אין די יאר פון מיין בר מצוה ווערן.
ס'געווען שנת תש''ן ווען כ'בין געווען צוועלעף און א האלב יאר אלט.
ס'האט דעמאלטס אויסגעבראכן די היסטארישע 'גאלף וואר' – די 'איראקער מלחמה' דורך 'סאדאם כוסעין' ימ''ש, וואס האט געהאט אין טרוים איינצונעמען דעם מיטל מזרח און בעיקר דעם הייליג לאנד, אונטער זיין באזיץ.
ס'איז עהם נישט געגאנגען פונקטליך ווי גע'חלומ'ט, ער האט זיך באלד אנגעשטויסן מיט א קעגן קריג פון די וועלט מאכטן, אבער ס'געווען א הייסע מלחמה!
די מצב האט אנגעזייעט אין אונזערע הערצער טעראר און פחדים, טאג און נאכט, יענע גאנצע זומער, האבן מיר געהערט נאכאנאנד ווי די מלחמה גייט שטערקער און שטערקער.
שפעטער אינעם ווינטער פון תשנ''א, איז די מצב געווארן מער און מער אנגעצויגן, אז זייער אסאך האבן זיך מתיר געווען צוצוהערן די ראדיא 'בקביעות'.
אויך צייטונגען האבן אריינגעדרינגען אין שטעטל מיט דעם היתר – שלא ברשות, און ס'דעמאלטס אויך ערשינען א צייטונג 'די חרדישע טריביון' וואס איז אנגעקומען אין די פאסט, און האט פורץ געווען דעם גדר אין שטעטל, ווי צייטונגען האבן נישט פארנומען קיין ארט, און ראדיא אוודאי נישט.
דא, משום פחד המלחמה, איז הותרה הרצועה בגדול, און ס'געווען א שווערע געפיל עס אפהאלטן צוליב די שרעק און נייגער צו וויסן ווי די מצב האלט, ביי אחינו בני ישראל בארץ הקודש.
ס'געפלויגן פון איראק, א צאל פון פערציג סקאד מיסעלס, צו וויכטיגע צילן אין ארץ ישראל, וואס רוב פון זיי האבן נישט געשעדיגט קיין ערליכע מקומות, און מ'איז דארט אפגעקומען מיט פחד מוות, אנגקליידענדיג 'גאז מאסקעס' און שיצענדי זיך אין פולע בונקערס מפחד אויב.
מיין זיידע ע''ה, א יוד וואס איז שוין אריבער אין זיין לעבן גאר אסאך געפארן, ער איז געווען א זעלנער ביים ערשטן וועלטס קריג, אום יאר תרע''ד, ווי ער איז געשטאנען מיטן פנים צום שונא, אפגעריקט אינגאנצן צוואנציג מעטער!
א פליט פונעם האלאקאוסט – פארלירנדיג א ווייב און צען קינדער אויפן בלוטיגע ערד אין אייראפע, און היינט תשנ''א א יוד פון 92 יאר, האט געציטערט, ממש געשיווערט! וואס דא וועט זיין, און ער האט מיך געזאגט דעמאלט.
איך האב נישט קיין כח פאר נאך א וועלטס קריג.. ס'נישט פאר מיינע נערווען.
ער האט נישט דערלעבט צו זען די גוטע ענדע, יענע יאר פורים, ווען מ'האט באזיגט דעם שונא 'טיילווייז', און אראפגעקלאפט דעם קריג ביזן גרונד, פאר כאטש צוויי צענדליג יארן.
איך געדענק אז די אויפגעקלערטע זענען געווארן בעלי דרשנים און פארציילט וואס זיי האבן אלץ געוואוסט פון די ראדיא טעלעווישן און ווייסעך וועלכע צייטונגען וואו זיי זענען געשווימען דארט טאג און נאכט, ווי צום ביישפיל, איז געווען איינער פון די ענגליש טיטשערס – אותו האיש ראטנבערג שר''י, וואס האט אסאך פארציילט פאר די תמימות'דיגע קינדער וואס עס טוט זיך אפ אינעם איינגענומענעם געביט 'קאוועיט' דורך די איראקע מערדער מיט גרויס אכזרות.
אונז קינדער אליין האבן גאנצע נעכט גע'חלומ'ט פון די שרעקעדיגע עפיזאדן און ווי גרויס די שרעק אלץ גרעסער איז געווען די שמחה ביים הערן די מפלה פונעם שונא אום פורים תשנ''א, מיט גרויס פייערונג.

טייערע לייענער, איר וועט מיר מוזן פארגעבן. איך האב נאך עטליכע שורות צו פארציילן פון די פריערדיגע יארן, און כ'וויל זיי יעצט משלים זיין, פאר איך בין ממשיך, כדי עס זאל נישט אויסגעלאזט ווערן.
כ'וועל עס יעצט שרייבן דא, כאטש ס'איז נישט על הסדר, אבער בבוא היום און כ'וועל עס איבערארבעטן על הסדר, וועט עס כאטש נישט זיין פארגעסן, בעזרת השם ית'.

מקודם, פון די ערשטע זכרונות מיינע פון די גאר יונגסטע יארן, איז מיין חומש סעודה, וואס איז בימים ההם געווען אנגעפירט דורך דעם באקאנטער מחבר פונעם 'אלף בינה' – ר' חיים פריד ע''ה.
ר' חיים איז דווקא נישט געווען מיין מלמד, אבער ער איז געווען 'דער כיתה אלף מלמד' אויף אלע הינזיכטן, סיי מיטן אויסלערנען די ריכטיגע דרך הלימוד, כאטש נאך אויף א שטרענגע שטייגער, אבער אויף א קונצליכע וועג, וויאזוי ס'זאל אריינדרונגען די הייליגע אותיות אינעם ריינעם קעפעלע פונעם קליינעם מתחיל.
כ'געדענק אז ער פלעגט זיצן אויף א סטעיטש [טריבונע] אין זיין קלאס, און מזמן לזמן פאר'רייכערן א ציגאר, און די רויעך און זיינע שטרענגע אויגן, און הויעכע שטימע האט אונז פארטריבן פון שטיין און קוקן אריין אין זיין קלאס ביים פירן זיין כיתה, כאטש ס'האט געצויגן מיט נייגער, ווען ער האט אלץ געלאזט די טיר אפען, און ער איז געווען דער 'חדר פירן רבי' פאר אלע קינדערלעך.
מ'האט דעמאלטס נאך געזאגט אקוראט דעם נוסח וואס ער האט געברענגט פונדערהיים, מיטן מנהג טוב פון א חומש סעודה, און כ'געדענק מיר זענען געשטאנען אויף צפון זייט פונעם אלטן היכל, נעבן די הויעכע שויבן פון די חדר שני, און מ'האט געזאגט הויעך 'אליהם – צו זעי..' פון א אויסגעצויגענע מגילה אין גרויסע בוכשטאבן.
אלע קהילות און מוסדות האבן נאך עהם נאכגעמאכט דעם מנהג פון חומש סעודה, אבער שוין נישט אויף דעם גענויע שטייגער.
און אז מ'רעדט פון ר' חיים וואס איז געווען א מייסטער אין נגינה, און בכלל א איש האשכולות, איז כדאי צו דערמאנען פון מיינע זכרונות ווען זיין זון ר' יחיאל שמואל האט אנגעפירט די קאפעלע, וואס פון חנוכה געדענק איך גוט, איז עס געווען מיטן גענויע קנייטש – און בעל כרחו אויסגעהאלטן..
ס'איז געווען שטרענג געהאלטן דעם תנועה, און א מארטש איז געווען ווי ממש אין א קריג.. ס'האט געקלאפט ווי א שווייצע זייגער, כ'בין נאך געווען קליין, אבער דעם טאקט און שטרענגע קאפעלע מייסטער האב איך אריינגענומען אין זיכרון קעמערל..
ער האט נאך דעמאלט געהאט א פעך שווארצן בארד, און זיין פאטריכאלישער אויסזען האט געפאסט פאר א מארטש פירער, און אסאך גרויסע און קליינע טעיפריקארדערס זענען געליגן צופיסעס פונעם כא''ר, וואס האבן מיט אינטערע אפגעכאפט יעדע נאכט פון די חנוכה מסיבות ביים רבין, די פארשידענע געזאנגען און געבעטן.
רעדענדיג פון טעיפריקארדערס, וואס איז היינט כמעט א פארגעסעניש, בליצט מיר אויף אין געדאנק די 'קארדלעס פאוינס' מימים ההם, וואס ווען מ'האט געהאט א טעלעפאן קאל, האט מען געדארפט עפענען, א לאנגע לאנגע דינע הארן אויף ארויף, און אזוי רעדן..
יא ר' אליעזר פאזען אונזער מנהל אין די מיטעלע קלאסן אין חדר, האט כאטשיג ווען אינמיטן פארהער ארויסגעצויגן דעם אויסנאמליכער קארדלעס פאון, און באהאנדעלט מצבים מיט ערנסטקייט.
מ'פארציילט א ווערטל, וואס איז אמת, אז גאנץ אנהייב צו ביים יוגענד פונעם 'סעליולער פאון' האט דאס פאסירט, אז נאר די גאר רייכע ערלויבט דעם פראדוקט, קודם איז עס געווען א 'קאר טעלעפאן', און אז מ'האט זיך מיט עושר איינגעהאנדעלט אזאנס, האט מען געדארפט האבן מזל אז אלע זאלן וויסן און אריינקלונגען ווען אלע זעען..
איז אמאל געזעצן אזא עושר ביים וואסער, און ס'קלונגט עהם אין די בגדים די 'הייליגע טייערע סעליולער'.. ער לויפט מיט איין אטעם, און הייבט אויף מיט גרויס פרייד דעם חפץ של עשירים.. און מ'הערט ווי ער שרייעט און בעט זיך און ווארענט..
יו אר שור.. יו אר שור יו העוו א ראנג נאמבער? ביקאז איי עמ מיסטער בערגער – איף יו לוקינג פאר מי..
נעבעך געווען א ראנג נאמבער..
אויך די קאמפיוטער איז מתחילה געווען זייער תמימות'דיג, און נאר גרויסע קאפ ארבייטער האבן עס גענוצט, ווייל עפעס אנדערש איז עס בכלל נישט געווען דעמאלטס נוצבאר, כ'געדענק אז איינער אין סקווער האט עס געהאט, און מ'האט געזאגט אז ער ארבעט אויס דעם נייעם סקווערן סידור, עס מגיה צוזיין און דאס גלייכן, מיטן קאמפיוטער..
זע איך שוין ווי ער האט געארבעט דערויף, ווייל ס'האט גענומען נאך צוואנציג יאר ס'זאל ערשיינען, און וכולי האי ואולי האט יענער געהאט א שוואכן האנט אינעאם פראדוקציע.
נאך אפאר שפרענקלעך פון מיינע יונגע זכרונות, איז ווען 'גאווערנאר קאומא דער ערשטער' איז געקומען אין שטעטל און להבדיל געגראבן דעם ערשטן שאוועל, פאר די קאומא בילדינג קאמפלעקס, ער האט גערעדט מיט חנופה און אונז אויפגעהאלטן אונטער די הייסע זון פאר שעות.
כ'געדענק אז א צווייטע מאל וואס א גאווערנאר איז געקומען, האט מען אונז אויסגעלערנט שרייען לכבודו, 'וועלקאם גאווערנאר'.. און דער אלטער גאווערנאר האט זיך אזוי געפרייד.. ווי מ'וואלט געגעבן א צוקערל א תינוק בן יומו..
ס'האט דאן אויסגעבראכן א רעגן, האט מען עהם פארבעטן אין שול אריין, דער שמש ר' בנציון ליכטער האט עס נישט געשמעקט, האט ער זיך אנגערופן מיט ביטול, אם פגע בך.. משכיהו לבית המדרש..
איי די בית מדרש.. כ'וואלט געוואלט שנעל אויס'משל'ן די אמאליגע אויסזען פונעם שול, וואס יעדע שטיינדל האט געהאט דערויף חזקה פלעצער.. און האט געהאט פינגער אפדרוקן און אסאך צו פארציילן..
אין פארענט פונעם שול איז נאך געשטאנען די לעקטער געביידע, וואס האט אריבער געפירט הויעכע דראטן פון ווייטע שטרעקעס אויף נאך ווייטער, און אונטער דעם פלעגן מיר שפילן אסאך געימס, וואס ס'איז גראדע געווען א היבשע סכנה, בפרט ווען ס'האט געדריזעלט און גערעגענט, ווי מ'האט געקענט שפירן לייכטע עלעקטעריק שאקס.
צום פאליש איז מען אריינגעגאנגען ביים הויפט איינגאנג וואס האט געהאט דריי פלאכע טרעפן פון שטיק שטיין, מ'זאגט אז אונטער יענע טרעפן איז געווען באהאלטן די אלטע חלקים פונעם פארברענטע שול נאך פאר מיינע צייטן.
העכערן איינגאנג איז געווען א ריזן ווייסע טאבע – א באל וואס האט געדינט אלץ שיינע לעקטערל, ווי אין זוים פונעם טאבע האט מען קלאר געזען די זאץ.. פון פליגען און קריכערס וואס האבן געטראפן זייער אייביגע רוה נאך א געראנגעל אין די לעקטער אין חושכ'דיגע נעכט.
דריי קופערנע טירן האבן אריינגעפירט צום שול, וואס מ'האט געדארפט אכטונג געבן אז ס'זאל זיך נישט צוקלאטשען אויפן האנט.. און די פאליש אליין איז געווען א שיינקייט, מיט הערליכע פארבונגען אויפן דאך און ווענט, ממש א שאד אז מ'האט עס צעקלאפט.
כ'געדענק ווי די בילדהאויזער האט שטייטלעך צענומען די דעם אלטן איינגאנג, אפאר יאר שפעטער, ווען מ'האט געבויעט דעם נייעם שול דערנעבן, און אזוי קוקנדיג ווי ער נעמט אראפ די ציגעלנע אנליינערס ביים שול איינגאנג, דארט פלעגט ר' יאנקל אויסטערליץ ע''ה זיך אנליינען און זאגן וויצען, וואס איך קליינע ראצער האב קיינמאל נישט משיג געווען..
- איז ביים צונעמען יענע חלקים, איז געשטאנען נעבן מיר ר' מיילעך זילבער הי''ו, און געלאזט טרערן.. ס'האט געשטאכן ווי מ'לאזט פרייוויליג צוהאקן דעם אלטן שול..
אונטער יענע אנליינער איז געווען שיעף אראפ א גרוב ווי ס'האט ארויסגעשפארט אלץ א פארע פון די מקוה האנטוכער וואש מאשין, און עפעס א פינקע געמויזעכץ פון וואטע פלעגט ווידמען דארט, אפשר ווייל ס'געווען רוב האנטוכער פינקע.. געדענק איך שוין נישט..
אבער העכער יענע פארע איז געווען די ספרים שטוב פענסטערס, און אינעווייניג איז מען אנגעקומען מיט א שפאן נאכן קאווע צימער, צום ספרים שטוב ווי שוין באשריבן פריער.
די לינקע זייט פונעם פאליש איז געווען די פאבליק טעלעפאן און א טיר צום מאנטל צימער ווי שוין געשילדערט וועגן יענעם צימער פריער.
די פאליש ווענט האבן געהאט אזעלכע מאדנע מודעות פון זקנים ונערים גם יחד, פונקט ווי די פאבליק טעלעפאן מיט אירע מאדנע פארלאנגען, א שטייגער היינט וואלט מען שוין לאנג נישט געדולדעט אזא טעלעפאן און ס'עקזעסטירט טאקע שוין נישט..
דהיינו, ווען ס'נאר געווען עפעס אין שול, האט מען געהאלטן אין איין קלונגען פון יעדע הויז אין שטעטל, און מיר ליידיגער האבן אויפגעהויבן די טרייבל און צומאל יענעם צושפאס געמאכט.
דער רבי איז שוין אריין? דער רבי האט שוין געצינדען? דער רבי געבט נאך לחיים? ווען איז די זמן? ווען עפענט מען די מקוה? ווען דאס ווען יענס.. א מאדנע סערוויס..
טאקע ווען עפענט מען די מקוה? היינט איז עס אומפארשטענדליך, אז ס'געווען א ספעציעלע זמן, ווען מ'האט געעפענט די מקוה פארן ציבור, ווען פארדעם איז עס געועון אפען 'נאר' פאר אלטע זיידעס בני שמונים..
פרעג מיך נישט פארוואס..
לאמיר אייך פירן ארונטער די טרעפן, פון די פאבליק פאון צום מקוה אין סעלער.
אבער פארדעם איז געווען נאך עפעס, אקעגן דיר איז געווען די זיידע טוילעט, וואס צו האבן די שליסל איז געווען א מציאה וואס מ'האט נישט זוכה געווען פאר סיי וועלכע פרייז, און טאמער האט זיך איינער אריינגעכאפט דארט, און א זיידע האט עהם געטראפן, אוי האט ער באקומען פארדעם, גנבענען די זיצן פונעם זיידע קלאס..
ווי נאר א שטעיגל איז געווען א שענקל.. אדער פאר צרכי ציבור אדער פאר צרכי גבאי..
און ווען מ'איז אראפ די טרעפן צום סעלער, איז געשטאנען אויפגעשריבן אויף די ווענט ווי א מנהג, 'נישט גליטשען די טרעפן, בל תשחית פאר די שיך.. און עטליכע מאל איז עס געווארן איבערגעשריבן נאכן איבערפארבן די ווענט, אמאל אין קורצן – 'הייב שיך! בל תשחית..'
דאס האט מיין זיידע לעפלער ע''ה געשריבן, און כ'וועל זיך היינט מודה זיין, אז נאך אין די יאר פון זיין פטירה ווען מ'האט איבערגעפארבט די ווענט, האב איך עס איבערגעשריבן.. חחחח
אין קעלער איז ווידער געוען שענק מיט שענק מיט שלעסער.. און לינק איז געווען די חדר השיעורים, ווי די שלום זכר'ס פלעגן זיין.
רעכטס איז געווען קהל'ס טוילעטס, מיט עטליכע לעכער שפאלטן אין דאך צום אויבערשטע היכל, וואס איז טיילווייז געווען פארקלאפט, אלץ אמאליגע עפענונג אלץ צוואת ר' יהודה החסיד זצוק''ל.
מיר פלעגן אויבן אלץ זעצן אויף דעם, דער זיצער אונטן האט מסתמא געכאפט די מיחושים פון דעם..
נאכער אין קעלער, איז געווען די שטוב מיט די וואש מאשינס און די ריזן בוילערס, און מיר זענען אויפן וועג צום מקוה.
די מקוה האט געהאט א הויכע הענטל אז קינדער זאלן נישט קענען עפענען די מקוה טיר, און דערנעבן איז געליגן אפאר וועגענער צעפליקטע שמאטעס וואס האט געהאט א נאמען 'האנטוכער'..
כ'רעדט שוין נישט פון דעם, וואס טאמער איינער ווייסט נישט, אז אמאל ניצן א האנטוך, איז געווען ממש א צייכן פון קאלטקייט אין יודישקייט.. כאילו עפעס א מעשי חסידות ווייל אזוי פירן זיך כאניאקעס, און עפעס ווי היינט איז נאך די שטייגער אריינגיין אין מקוה אן א שויער..
טעג וועלן קומען און מ'וועט דאס אויך נישט גלייבן..
און פונקט ווי אין שול אויבן איז געווען חזקות, אויף יעדע שטאנג און ברעטל, אזוי אין מקוה איז געווען יעדע הענגער און קליינע פלאכע שטח, א מקום מיוחד פאר א צווייטער גברא רבה..
און פיר שויערס פאר קרוב צו אכט הונדערט נפשות, האט געמאכט א טרעפיק בערבי שבתות, נאכמער ווי אויפן טעפענזי בריטש אין די חגאות..
סתם אזוי יום טוב שני איז געווען א שוויץ באד און ס'געווען בעסער נישט קוקן ווי איידער זיך ארומזען ווי די יודען אין אוישוויץ אן די בגדים.. אבער מ'האט עס איבערגעלעבט, מ'האט שוין פארבעסערט און פארברייטערט ב''ה די גאנצע מצב, און גראדע האט מען זיך דעמאלטס אויך א עצה געגעבן אן א מקוה טרייבער און נערווען קריכער.
ווייל די זקנים און מויל מאכער האבן אלץ אנגעשראקן ווי די פאליציי אויפן הייוועי.. 'מאכטס אויף' לאטס אדערעך.. און יעדער האט זיך טובל געווען און געכאפט וועש כאטש א צווייטענס, און מוצאי יום טוב איז געווען א לאנגע רייהע צעטלעך, 'פארטוישט זאקן מיט א קאפל, און א שטריימעל מיט.. נישט מיין סייז.. ווייל אויב יא דיין סייז איז עס דאך בסדר גמור..

כ'מיין כ'האב שוין צופיל מאריך געווען, און מ'וועט פארציילן עפעס אנדערש.
אין חדר השיעורים פלעגט פארקומען 'חברת תהילים', כ'מיין אז אין מיין יאר איז עס פריש נתחדש געווארן דורך ר' אייזיק האלפערט הי''ו.
ר' אייזיק האט עס ערנסט אנגעפירט, אבער מיר האבן עהם ערנסט דעם קאפ אראפגעדרייעט.. ער האט זייער געוואלט טיילן מתנות פאר די וואוילע קינדער וואס זאגן שיין, אבער ער האט אזאנס נישט געפונען.. אלע האבן עהם אויסגעטיילט יענס קאפוויי.
ענדליך נאך לאנגע וואכן, ווען ער האט אדורכגעשטופט אפאר חדשים און אינצווישענצייט מצליח געווען צוענדיגן זאגן גאנץ תהילים מיט אונז, האט ער ערקלערט יום טוב! דהיינו ער גייט מאכן א סיום ביי זיך אין דיינונג רום, פאר אונזער קלאס.
כ'געדענק ווי כ'האב דעמאלטס די ערשטעמאל געגעסן 'קאלטע פרוכט זופ' ס'געווען זייער פיין, און מ'האט עהם נישט נאר איבערגעלאזט א איבערגעקערטע שטוב, און אויך א צעבראכענע לעקטער אויפן דאך, נאר נאך עפעס היסטאריש..
מיר האבן עהם געזאגט, אז נאכן בענטשן וועט מען עהם איבערגעבן א מתנה בשם כל הכיתה.
נאכן בענטשן האבן די בעטשארס עס איבערגעגעבן.. א איינגעפאקטע ספר אין א גרויסע קאך האנטוך.. וואס? א צעריסענע סידור פון שול..
אוי די כעס און אויפברויז זיינע, איז געווען העכער יעדע נומער, מיר האבן אזוי געלאכט, אבער כ'קלער היינט, כ'ווייס נישט וויאזוי מיר האבן געקענט זיין אזוי שלעכט.
און ער האט זיך פון אונז נישט מייאש געווען, ער איז מיטגעקומען מיט אונז אין די שפעטע זומער, אויף א שבת טריפ אין קעמפ אויף די קעטסקילס בערג.
יענע טריפ איז געווען אזא קאראפציע פונקט ווי די גאנץ יעריגע חדר געפירעכטס, ווייל ס'געווען נאך פאר ס'האט איבערגענומען די לייצעס דער נייע מנהל וואס כ'האב דערוועגן געשילדערט פריער.
מ'האט פראבירט צו מאכן עפעס א קאלערוואר, און נאך שטותי שטותים, וואס קיין גוטע זכרונות איז מיר פון דעם נישט געבליבן בכלל.
אבער ר' אייזיק איז מיטגעקומען, און האט אליינס געקויפט פון זיין געלט, פלעשלייטס און מתנות פאר אונזערט וועגן.
כ'וואלט יענע פאר יאר אריינגעלייגט אין א גרויסע מיסט זעקל און עס געווארפן אל ארץ גזירה..
בעסערע זכרונות זאל מען האבן..

איך האף אלעס אפצוליינען, ס'ליינט זיך גרינגער ווען ס'איז נישט אזוי לאנג נאר ענדערש שטיקלעך אין באזונדערע תגובות.

אגב, איך האב געהערט שמועסן אז דער ראטענבערג פון סקווירא גרייט זיך ארויסצוגעבן א בוך: "די (שיעור נישט) ענדע פון מיין לעבן", כ'ווייס נישט צו אויף אן אמת אדער נאר אן הלצה.

אן די איינגערינגעלטע..
עס געבט זיך ארויס בקרוב 'די ענדגילטיגע סוף צו זיין לעבן'

דור הולך ודור בא, אבער עפעס געוויסע ווערטער וואס שטאמען משיטה לא נודע למי.. איז געבליבן און ווי איבערגעגעבן מדור לדור..
כ'האב פשוט מיך דערמאנט די מאדנע לשונות וואס אומ'באהאווענטע מחנכים פלעגן נוצן קעגן קינדער אין כיתה, וואס מ'פלעגט זיך דערמיט אונטערהאלטן אויף עפעס א נעבעכדיג קינד וואס האט זוכה געווען צו זיין דער אויסגעקליבענער שעפעלע פארן ברוטאלן שפיל.
איך אליין האב געדינט גענוג און נאך אלץ אויסגעקליבענער, און די צו נעמען פלעגן אמאל נעלם ווערן מיט די צייט אבער אמאל איז עס געבליבן קלעבן ווי א ליימענעם זיגל אויפן לעבנס בלאט.
בכלל איז די דזשאויק פון רעדן 'פלעמיש'.. געווען די צייכן פון די מבול מכות וואס האט נישט געשפעטיגט צו קומען, און באגלייט געווארן מיט בייזע און דערנידערונג ווערטער.
די 'חולם גולם'! ממש א 'פאטעטא קאפ' האסטו..
זיצט און 'פוילעצט' א גאנצע טאג, דו 'פאנפערס' לעצטענס און קענסט נישט קיין איין ווארט!
דאס הייסט 'געקעקעצט'.. דאס הייסט 'געכיפערט'.. רעדסט אונטערן נאז..
און אז ס'האט אויסגעפעלט – האב איך געהאט א מלמד א אכזר, וואס פלעגט אויפהענגן אזעלכע שילדן אויפן באשולדיגטן קינד, זאלן אלע זען זיין שאנד און עהם לאכן אין פנים.
און צומאל איז עס נאך געגאנגען טיפער, אז מ'האט יענעם ארומגעטראגן ווייזן פאר אלע קינדער, מ'האט דעם קינד געזאגט אז אלע זעען וואס ס'שטייט דערויף אויף דיר, אבער מ'האט נישט געלאזט יעדן קוקן און לייענען.. א אויסגעצייכענטע שטייגער פון פאטשען מיט צוויי הענט..
און פון די סארט אקטיוויטעטן האבן מיר געדארפט אהיימקומען צופרידן פון חדר.. מיט א שמייכל.. ס'גוט צו לערנען..
אוי ס'איז א ציטער צוריקצוטראכטן פון יענע ביטערע יארן.
כ'זאג נישט, וואו נישט וואו האט זיך אמאל דורך די יארן אנגעקלעבט עפעס א גוט ווארט, וואס איז מיר געבליבן אין זיכרון לטובה אויך.
ווי למשל, האב איך געהערט פון איינע פון די מלמדים א טייטש, 'ייאוש שלא מדעת' ווער ס'איז זיך מייאש איז א צייכן אז ער האט נישט די ריכטיגע שכל..
נו א גוט ווארט וואס כ'האב נישט פארגעסן, אבער די שלעכטע חלק וואס האט איבערגעוואויגן רוב פון די יארן דאס וואלט איך זייער נישט געוואלט איבערלעבן, און נישט געוואונטשן פאר מיינע קינדער חלילה.
ממילא, אז מ'זאגט 'איי די גאלדענע קינדער יארן'.. לייענט זיך עס ביי מיר אין די אויגן ווי עפעס א משל אן א נמשל..
און ווי כ'וויל נאר מקצר זיין און פארזעצן מיטן לעבנס געשיכטע אינעם נעקסטן תקופה, אלץ דערמאן איך זיך נאך און נאך עפיזאדן, כ'האף נאר אז ס'איז אייך טייערע לייענער נישט לאנגווייליג, ווייל כ'האב נישט קיין ברירה מיר איז עס דעמאלטס געווען אסאך מער לאנגווייליג..
כ'געדענק אז ווען א קינד האט געכאפט א 'באל' אין קאפ, א קלאפ אין קאפ אויב איר ווייסט נישט וואס כ'מיין.. צו א שניט צו ס'האט עהם גע'בלוטיגט די נאז וכדומה, אלץ האבן געוויסע אלט ערפארענע מלמדים געהאט עצות פון די באבעס קאץ, וויאזוי עס צו היילן, אבי נישט די נארמאלע וועג..
איין מלמד פלעגט הייסן דער 'מומחה'.. אויף א באל אין קאפ, פלעגט ער צודרוקן א לעפל צו קאפ מיט שטארקע קראפט, כדי צוריקצושטופן די באל.. חח
די נאז בלוט? מ'דארף ליגן מיטן פוס ארויף און די קאפ זאל הענגן..
א ספלינטער – וואס איז געווען א נארמאלע צייכן אז מ'איז היינט געווען אין חדר, און געזעצן ביי די שטעכעדיגע האלצערנע טישן וואס האט געווארפן שפענדלעך אין קינדער מיט יעדן ריר, און די מלמדים די בלוט זויגערס האבן געגליכן אזא ארבעט, פון ארויסציען שפענדלעך און דאס קינד זאל קרייען..
פרעגסט מיך וויאזוי דען וואלט ער עס געדארפט טון? פונקט ווי דו וואלסט עס געטון פאר דיך אליינס.. מיט 'אביסל' מער פארזיכטיגקייט און דעליקאט, נישט ווי מ'קוועטשט אויס די בלוט פון א קרבן אויפן מזבח וואנט.
איך דערמאן זיך נאך א מעשה אין חדר פון די גאר יונגע יארן, איינמאל האט מען ארויסגערופן אלע קלאסן אין די האל, און אויסגעשורה'ט אין די לענג, ס'איז פארגעקומען א חקירה ודרישה..
וואס מיינט איר, וועלכע סקאנדאל איז שוין ווידער געפאלן אויף אונז?
איין מלמד האט געברענגט א בעג מיט 'ענימעס'ס – ער האט געברענגט 22 ענימעמס פאר זיין קלאס וואס האט געהאט 22 קינדער פונקטליך! און עס פעלט איינס..
ווער האט גע'גאנבעט די 22'סטע ענימעם..?
יגעת ומצאת תאמין.. מ'האט דעם גנב געכאפט.. און יענעם גוט מבייש געווען ברבים, יענער האט זיך מתיר געווען עס צוטון, ווייל דער מלמד איז געווען זיין פעטער, און ער האט געשפירט ביי זיך זיכער אז ער מעג טאטשען זיין לעדל ביי ריסעס.. אבער דער מנהל איז נישט געווען זיין פעטער.. און ער האט עהם נישט געשוינט..
אזא מעשה??

יעצט וויל איך פארציילן אפאר געשיכטעס פון די וועג אהיים פון חדר, און כ'האף מיט דעם שוין פארצוזעצן ווייטער, און שליסן דעם טרויערדענקענדיגע תקופה..
ווען מ'איז שוין ענדליך אהיים פון חדר, נאך יארן.. אזוי האט עס אויסגעקוקט.. האט מען דאך געזוכט סחורה, ווי א פייגל וואס ווערט באפרייט פון פאנג.
קודם כל, וואס קינדער פלעגן זען, האבן זיי באלד קונה געווען מיטן קוקן, און ס'געווארן זייערס..
איך פלעג אפילו אנדערש נישט פארשטיין, ווי למשל כ'געדענק אז כ'בין אראפ די בארג וואס איז געווען ביים דרייוו'וועי צום חדר, דארט האט געוואוינט משפחות ביסטאן און שווייצמאן, און כ'זע א רינדעכיגע לאנגע שטעקן, און ס'מיר געפאלן.
און אהנע טראכטן קיין רגע שלעפ איך עס שוין..
נישט אהיים, ווייל דארט וועט מען עס מיר פארהאלטן, און כ'האב עס פארשטעקט ביי די 'ברוק'.. ווער ס'ווייסט נישט וועגן די ברוק אין סקווער, וואס איז א חלק פונעם אויפבליה אין שטעטל..
דארט האט מען אסאך זאכן פארשטעקט און דארט האט מען אסאך געשעפט וואסער און געקראכן אין די בלאטע און גע'רודפ'ט די פרעש..
נישט לאנג האט גענומען, און די שווייצמאנס זענען ארויף אויף מיינע שפירן, און מ'האט מיך אויפגעפיקט פון מיין הויז און געהייסן שטרענג ארויסגעבן ווי כ'האב פארשטעקט זייער האלץ שטעקן..
כ'האב אלץ געקוקט מיט שנאה אויף זיי, הלמאי איך האב עס געטראפן, טאקע ביי ענקער הויז, אבער איך האב עס געטראפן.. ווייל דו ביסט עלטער און שטערקער איז עס דיינס?..
אזוי איז געגאנגען מיין הילוך המחשבה בימים ההם.. א קשיא אויף א קינד..
גראדע אויפן וועג אהיים פון חדר, פלעגן מיר אהיימשלעפן אלעס וואס מ'האט איינגעהאנדעלט ביי לאנטש טיים אין חדר הויף.
די חדר האט געהאט נישט א הויף נאר שטחים.. נעבן די בילדינג אויפן רעכטע זייט, איז געווען א פארמאכטע געיט, וואס איז געווען פאר די גאנץ קליינע קינדער, אבער דארט פלעגן מיר מאכן שליח הקן.. און יעדע פאר טעג אהיימטראגן פייגעלעך און אייער, [ס'איז אפילו נישט געווען קיין כשר'ע..]
די חדר האט געהאט צוימען, אין פראנט פונעם בילדינג צו די דרויסן פונעם שטעטל האט מען חלילה נישט געמעגט גיין, און ס'דערמאנט מיך, אז אין די זייטיגע שטחים אריבער די וואלד נעבן די חדר, איז געווען א גויאישע קעמפ בימים ההם, היינט איז עס שוין א חלק פונעם נייעם שטעטל.
מ'פלעגט פארציילן שרעקעדיגע סיפורים וואס מ'האט דארט אמאל געטראפן.. און ס'איז א סכנה אהינצוגיין..
אדער יא אדער נישט..
אינעם סעלער פון די חדר אויף די רעכטע זייט, איז געווען דעמאלטס א גרויסע 'חסד קאך', און אויסער די פיינע גערוך פון די געקעכצן, [פאר חולים ונצרכים און עלטערע לייט], האבן מיר נישט געהאט גארנישט צו נאשן פון דארט..
עכ''פ מ'גייט אהיים פון חדר, האט מען אוודאי געמוזט מאכן א סטאפ ביי 'ברוינס גראסערי' נישט ווייט, און פרעגן די גראסערי מענטש טויזענט קשיות אויף קענדיס וואס מ'האט אפילו נישט קיין געלט צו קויפן..
נישט ווייט פון דארט, איז געווען די באס גאראדזש און נעבן דעם א געז סטעישאן, 'שלאומאו'ס געז סטעישען – א ספרדישע האלבע יוד..
און וויבאלד מיין טאטע האט געארבעט אין די באס קאמפאני פלעג איך זיך מתיר זיין צו פאשענען אין יענע געגענד, און צוזען ווי מ'בויעט די 'פרענקל בילדינג' – היינט די רפואה העלט סענטער, וואס זייט כ'בין געווען זיבן יאר אלט איז עס געשטאנען רוי, בלויז ביינער אן הויט, שטאלענע בימס אן גארנישט, ס'האט געהייסן ס'גייט זיין א מיידל שולע אבער קוקט אויס אז אסאך פלענער זענען געשטארבן פריצייטיג.
אקעגן איבער די באס גאראדזש נעבן די חדר, איז אמאל געווען א ווייץ פעלד, און ס'פלעגט נאך וואקסן עפעס ווייץ, אבער מ'האט עס נישט גענוצט אין מיינע צייטן.
יעדע פייערלעשער אדער מאדנע טראק האט איבערגעדרייעט די שטעטל.. אלע קינדער זענען עס נאכגעלאפן און געבעטן א 'ביזנעס קארד'.. פון די פאסט טראק פלעגט מען נאכלויפן און בעטן: 'גימי א ראבער בענד'..
גראדע האט מען שוין דעמאלטס אנגעהויבן אויסשעפן די ריזן זומפ נעבן טרומאן, און גאר אסאך זאמד טראקס האבן זיך באוואויגן אין שטעטל און אנגעזייעט שטויב מיט שטארקע גערידער, און כ'געדענק אז ו' חוקת האט מען אונז געווארנט קינדער, נישט צו גיין נעבן די טראקס ווייל ס'איז א סכנה'דיגע טאג..
מ'פלעגט ווייזן פאר די זאמד טראקס אויך פאר די גארביטש טראקס, אז ער זאל פייפן מיטן טראמפייטער זיינע.. מ'פלעגט שרייען 'מעיק די האנק'..
כ'וועל נישט אזוי שנעל פארגעסן די ביטערע טראגעדיע וואס האט פאסירט יז' אדר תשמ''ז, ווען הילד יצחק שמעון בן אביגדור אסטרייכער איז טראגיש איבערגעטרעטן געווארן דורך די חדר באס – צו טויט! רח''ל.
ס'געווען א שווארצע באס דרייווער, וואס דעמאלטס פלעגט מען ניצן די איסט רעמעפאו באסעס און זייערע דרייווערס, און מ'איז געגאנגען צו א קרישמע לייענען..
אוי יענע קרישמע לייענעס.. ווען מ'האט נאך געטיילט נארמאלע פעטע פעקלעך מיט אלעס גוטס, נישט א לאלי מיט א פאטעיטא טשיפ און יוצא געווען.. אדער א פאקסי פאפ און א טשאקלעד מיט א 'טשו טשו' טשונגאם..
כ'געדענק אז אונז פלעגן פילן א חיוב צו שעלטן די דרייווערס ווייל זיי האבן ממילא נישט פארשטאנען, און זיי האבן געמיינט אז מ'באדאנקט זיך..
זאלסט שטארבן היינט נאכט.. און ער פלעגט ענטפערן 'יו טו'..
נעבעך יצחק שמעון איז אראפגעגאנגען פון באס אויף קארנער דזעקסאן וואשינגטאן, צוזאמען מיט יבדל לחיים טובים ארי קאהן, ביידע זעקס יעריגע קינדער און האבן זיך אנגעכאפט, און די דרייווער האט נישט אכטונג געגעבן אז זייער שאל האט זיך פארהאנקערט אין די טיר, און איז ווייטער געפלויגן.. ביז.. נעבעך. ער האט זיי געשלעפט און צע'מזיק'ט.
ארי איז ארויס בלויז מיט וואונדען, און ס'האט אנגעכאפט א שוידער אין געוויסן פאר גאר א לאנגע צייט.
כ'געדענק יצחק שמעון איז געווען דריי יאר יונגער פון מיר, ער איז געווען א שטילע וואוילע יונגעל, ער האט געהאט א צייכן אויפן שטערן ביי די האר, און אזוי איז ער מיר געבליבן אין זיכרון מיט שרעקעדיגע זכרונות.
כ'פלעג אסאך זיך אויפהאלטן אויפן וועג אהיים, ווייל אהיים איז נישט געווען אינטערעסאנט.. כ'פלעג בעסער לויפן אסאך מאל צו מיין זיידענס הויז, און אסאך מאל צו 'לייזער ליפא'ס הויז..
אונזער באקאנטע ליפא שמעלצער פלעגט צוזאגן מתנות פאר קינד און קייט, ווער ס'וועט עהם געבן א גוטע זאך וועט באקומען פופציג סטיקערס.. אדער צוואנציג קארן טשיפס..
זיין טאטע האט געארבעט אין פאסט אפיס, און פלעגט אמאל אמאל אהיימברעגען אזעלכע טאשן מיט א סטיקער, וואס מ'לייגט אויף פעקלעך, און ער האט צוגעזאגט יעדן טאג אויף דעם חשבון, איינעם הונדערט טאשן, איינעם טויזענט..
זיין מאמע האט געארבעט אין גראסערי, און ער האט אויף איר חשבון צוגעזאגט סופער סנעקס מיט טשיפס מיט אלעס, נאר אז מ'זאל עהם געבן וואס ער בעט..
און אונז זענען געווען זייער תמימות'דיג און געווארט אויפן טאג ווען ער וועט אונז ברענגען די בערג הבטחות.
ער האט אייביג פארגעסן.. אדער האט זיין טאטע אדער מאמע פונקט פארגעסן.. אבער ס'קיינמאל נישט אנגעקומען, נאר איין מאל א יובל פאר איינס צוויי קינדער..
איין טאג האבן אונז עהם באלאגערט אין חדר און ממש געמאכט א הפגנה אויף די ריזן הבטחות וואס ער האט אונז אויסגעשפילט שוין לאנגע וואכן און חדשים.
דער מנהל זכור לרע.. וואס האט געהערשט דעמאלטס אין די עלטערע קלאסן, האט איין שיינעם טאג, מודיע געווען ברבים, אז אלע הבטחות זענען בטל ומבוטל, און ווער ס'גייט נאך איינמאל מוטשענען ליפא וועגן א טאש אדער טשיפ, גייט כאפן פעטש..
דאס איז ממש געווען על אפם וחמתם פון אלע קינדער אין אונזער קלאס.
אבער ס'האט זיך אפגעצאלט, ווען ס'געווען א סעזאן ווען מ'האט עפעס אנגעפראקט א מנין קינדער אויף א שוידערליכע אופן, און צווישן די געפראסקעטע איז געווען אין יענע תקופה אויך ליפא, וואס האט געהאט א עבירה פון מאכן א פאני קאל צו די מנהל'ס הויז, און ברבים האט ער געכאפט פראסקעס און מ'האט געזען אז נישט דער מנהל שוינט עהם, נאר האסט אונז אויך..
כ'מיין אז מיט דעם טרעט איך שוין ארויס פון יענע יארן, און מ'גייט אריבער א קלאס..
כיתה ח' כיתה ט'..
המשך יבוא

מ'ווערט דאך נישט יונגער.. פון אזוי סאך שרייבן ריקן זיך שוין די יארן.. און כ'ווער באלד בר מצוה.
אבער א רגע, כ'בין נאך צוועלעף..
ווי געשריבן מתחילה, האב איך ביי דעם עלטער שוין אנגעהויבן שפילן א שטיקל ראלע פון משמח, אנשטאט עפעס א פאני יונגעל.
מ'האט אנגעהויבן שמעקן א אנדערע סארט לופט, ס'האט זיך מיר געטוישט די מצב, און כ'בין געווארן פארלאנגעריש, כ'האב נישט פארשוינט ווער ס'האט פראבירט צו מאכן פון מיר ביליג, און אזוי ארום האב איך אינדערהיים באקומען א צונאמען, 'בן יחיד'.. דו מיינסט ביסט א בן יחיד..
מ'האט מיר אינדערהיים ערקלערט אלץ איינער וואס פראבירט צוזיין קלוגער פון די מצב, און מיין טאטע האט זיך נאכגעפרעגט ביי יעדע דריטער וואס האט זיך פאר'רופן מחנך, וואס מ'טוט דאס מיט מיר, אז כ'זאל אנהייבן ווערן ווי מ'זאגט ערנסט און ערוואקסן.
איין טאג איז מיין טאטע אהיימגעקומען מיט די שטילע נייעס, אז ער האט זיך נאכגעפרעגט גוט, און מ'גייט מיך שיקן לערנען קיין ארץ ישראל אין ישיבת חתם סופר! עפעס אזא פלאן..
א מאדנע פלאן, ווייל א קינד פון צוועלעף יאר, זאל פלוצלינג פארן קיין ארץ ישראל לערנען אין א ישיבה, ווען כ'בין קיינמאל פארדעם נישט געווען אוועק פונדערהיים אפילו אויף איבערנאכט.
אין מיין מוח האט שוין אנגעהויבן ווירבלען פרייליכע מחשבות, פלענער און גאלדענע פאנטאזיעס, ווי איך גיי קיין ארץ ישראל און כ'גיי לעבן אין גן עדן אליין..
אלעס איז מיר געווארן גלאנציג, און כ'האב געציילט די טעג און וואכן, ווען מ'גייט מיר שוין פאקן די געפעק און מ'גייט לעבן..
ס'איז שוין אריבער א חודש צייט, און כ'האב מיר נישט דערוואגט צו פרעגן איבריגע פראגעס, אבער פון מיין מאמע האב איך פראבירט ארויסצובאקומען ווען די פלאן ווערט ערנסט שוין.
אבער וואס? לא דובים ולא יער.. זיי האבן געזאגט אזא פלאן, אבער האבן מיר נישט פארציילט אז ס'געבליבן גלייך ביים פלאן און נאך אפאר טעג אויס פלאן..
כ'בין געווארן זייער אנטוישט, מיינע גאלדענע חלומות האבן אנגעהויבן פלאצן אין רגעים, און כ'האב אנגעהויבן מוטשענען מיין מאמע, היתכן, פארוואס האט מען אויפגעגעבן דעם פלאן.
מיין מאמע האט אנגעהויבן מיט א טוץ אויסריידן, אז ס'נישט גוט פאר מיר דארט, די עסן איז צו שארף אין ארץ ישראל, די מענטשן זענען צו ווילד, די ישיבה איז צו שטרענג, אויב כ'וואלט געפארן וואלט איך נישט געקענט אהיימקומען פאר אפאר יאר..
אזעלכע אויסגעזויגענע תירוצים האב איך באקומען, און כ'בין געווארן זייער זייער אנטוישט, און אזוי געוואלט מאכן א דראסטישע טויש אינעם עתיד, כאטש אוועקפארן אין א אנדערע חדר, אין שטאט אריין, נאנט צו ווייט, אבער נישט אינדערהיים מער.
די מציאות האט געלאכט צו מיר אין פנים אריין, און כ'בין געבליבן אינדערהיים.. צוריק אין די אלטע חדר, צוריק צו די חברים – יענע סארט חברים, וואס קיין חברותא האט קיינער נישט געוואלט זיין מיינע, ווייל איך בין א קלאצי.. און מ'זוכט בעסערע חברותות איבערצו'חזר'ן די גמרא.

נאך א זאך וואס האט מיר גוט וויי געטון.
ס'געווען א גרופע קינדער, וואס פלעגן יעדן טאג גיין לערנען אין אווענט, אין הויז פון ר' משה שפוטץ הי''ו, עפעס משניות וכדומה.
ס'האט געהייסן אז נאר קינדער מצויינים ווערן דארט אנגענומען, אבער עכ''פ, איך נישט..
נישט אז כ'האב געוואלט שטארק לערנען.. אבער די עצם זאך אז איך בין פסול פון צוזיין פאר'רעכענט אויף די עליטע דרגה פון 'גוטע קאפ' האט מיך גענוג און נאך געבורטשעט אין געדאנק.
אין די פריערדיגע יארן האט זיך עס אויף שוין אנגעהויבן, אמאל האבן עס קינדער אליינס אראנדזשירט, און ס'האט געהייסן 'בית לימוד', ווי מ'האט געלערנט ביי מיטאג צייט, אבער מ'האט עס מבטל געווען, ווייל מ'האט פארשטאנען אז מיטאג דארף מען זיך אויסלופטערן.
אונז האבן געהאט אין אונזער קלאס, אזויווי אלע קלאסן יענע צייטן, א הויפט, אדער הויפטן פון די קלאס, דאס זענען געווען אליינס געקעניגטע קינדער, וואס האבן געוועלטיגט אויף יעדן אין קלאס, כרצונם.
אבער אויך האבן מיר געהאט צוויי פאהר 'דרילינגס' אין אונזער קלאס. איינס – 'די שפוצקעלעך' און איינס 'די ליכטעלעך', פון משפחת שפוץ און משפחת ליכטער..
דעמאלטס ווען די 'ליכטעלעך' האבן עס אנגעפירט, האבן זיי געהאט די תקנה.. אז וועלכע יונגעל האט פארפירט, די פערטע מאל פארפירן, 'סירחון רביעי' האבן זיי עס גערופן, האט מען ארויסגעשיקט פון די גרופע..
כ'האב פארגעסן צו שרייבן וואס מיר האבן אלץ געלערנט די לעצטע כיתות, מיר האבן געלערנט מסכתות בבא מציעא, בבא קמא, מסכת מכות – וואס די מסכתא האט איבערגעלאזט ביי מיר א שווערע רושם, ווען כ'בין גע'פסל'ט געווארן ביים גרויסן פארהער, אז כ'האב נישט געקענט.
אזויפיל געדענק איך, אז מתנות האט מען געטיילט נאר פאר ווער ס'האט געקענט 'די בעסטע', אבער פעטש? איש אחד יחטא, ועל כל העדה תקצוף.. איין יונגעל האט געדארפט גיסן וואסער, און ווען די מלמד האט געכאפט די מעשה, האט די גאנצע כיתה באקומען פעטש, אויף ביידע הענט פלאכן, מיט די גאנצע כח, און באשטימטע סכומים פעטש..
די ווייניגסטע פעטש פאר א יחיד, איז געווען צוועלעף פעטש, האלב פון שם הוי''ה – פלעגט מיין רבי זאגן.. און אויב די גאנצע קלאס האט געכאפט, איז עס געווען כאטש צוויי פעטש א קינד..
ווערטער זענען איבריג..

עכ''פ א יאר פארן בר מצוה האב איך אליינס זיך גענומען אין די הענט אריין, זיך נישט פארלאזט אויף די נארישע געלד גייציגע פרייוועט רעבעס.. איך האב עפעס געהערט א פלאן, כ'דענק נישט פון וועמען, צו נעמען דעם פעדער אין האנט, און אפשרייבן וואס כ'וויל גוט געדענקן.
האב איך פשוט גענומען א בלאט גמרא, און עס אראפגעשריבן אויף יודיש, אזוי קלאר ווי כ'האב עס פארשטאנען, און אזוי די וואך שפעטער, נאך א בלאט, און אזוי האב איך איינגע'חזר'ט אפאר אין צענדליגע בלעטער, און כ'האב מצליח געווען עס צו קענען אויפן צונג אויסענווייניג אפילו אינמיטן שלאף.
כ'האב אנגעהויבן באקומען א טעם אין גמרא, און כ'האב אנגעהויבן דערמיט צו באקומען א גוטע אפעטיט אין לעבן!
אמאל פארדעם, פלעג איך שטילערהייט וויינען צו מיר, וואס קען איך טון אז מ'זאל רחמנות האבן אויף מיר.. וואס איז די עצה כ'זאל קענען שמייכלען פאר א סיבה, נישט סתם זיך משוגע מאכן ווי כ'פלעג אייביג ליב האבן צו טון..
למעשה האב איך אנגעהויבן אליין שפירן אז כ'ווער דערוואקסן און כ'הייב אן דערגרייכן גוטע צילן.
א יאר פארן בר מצוה פלעגט מען גיין שוין מיט א ווייסע העמד, און אלע בגדים אויסער הוט, פונקט ווי אין ישיבה, און כ'האב דערמיט מחדש געווען נאך א זאך.
כ'האב מיר פאר'פרומט, און אנגעהויבן שוין פאר די בר מצוה צו צוזאם קניפן אויף א קביעות, סקווערע פיאות.
מיין טאטע מאמע האט עס נישט געשמעקט, איך ווער עפעס זעלבסטשטענדיג, כ'ווער פרום אויף זאכן וואס זיי האלטן נישט כ'דארף טון.
אלץ האב איך דעמאלטס געהערט, 'ביסט נישט דער רבי.. דארפסט נישט אלעס טון וואס דער רבי טוט..'
איך האב מיך אינעווייניג אין הארצן אויסגעלאכט, וואס איך שפיר איז גוט פאר מיר, זאל מיר קיינער נישט איינטיילן אז ס'איז טא מאטש.
דעמאלטס האב איך אפציעל אויפגעגעבן אסאך קינדערישע תענוגים, אויסגעגאסן פון טאש די דעקלעך און שמאנצעס וואס קינדער סעיווען אלץ פאר א טאג וואס קומט קיינמאל צוניץ..
די אמאליגע קינדער לידער און שפילערייען, די קינדער טעיפס פון דעמאלטס 'רץ כצבי' און 'עוד יוסף חי', די שפילערייען, בערעלע מאך אויף די טיר.. רייט אווער, באהאלטן, רבנים, האט מען איבערגעלאזט פאר די יונגערע..
אנשטאט דעם, פלעגן מיר זיך פאטשקענען מיט שיצן חיות, כאפן פרעש און היישעריקן, און פלאנצן און האקן האלץ אין בוים.. די היציגע יארן האבן זיך אנגעהויבן..
מיר האבן דאך געוואוינט אין קאנטרי סייט, סקווירא איז נאך געווען אסאך מער באוואקסן מיט ביימער און נאטור, מיר האבן געאטעמט די קלארע לופט, און געהאט אפענע קעפ, פאר הייליגע זאכן.
אגב, איך האב נאכגעהערט, אז אלט זייענדיג גאר יונג, פלעגט מיין משפחה פארן זומער צו 'סאני קרעפט' נעבן קרית יואל אין מאנראו, אבער איך געדענק גארנישט פון דעמאלטס, אזויפיל געדענק איך, אז אלץ קינד פלעג איך אויסטרונקן די וויין ביי די צייטן ווען די עלטערע האבן נישט געמעגט טרונקן.
למשל אויך ווען מיינע צוויי ברודער, פנחס און יואלי, [פנחס איז געבוירן פרשת פנחס, און יואלי הייסט נאך דער אלטער סאטמארע רב זצ''ל], ביידע ברית'ן זענען געווען שבעה עשר בתמוז, מיט צוויי יאר אפגערוקט, און איך האב געטרונקן די וויין נאכן ברית.

כ'האב געשריבן מיר האבן געהאט אפענע קעפ פאר הייליגע זאכן.
איז כדאי צו פארציילן, אז די אלע פאליטיק, וואס די וועלט האט גערידערט מיט זיי דעמאלטס, און וואס היינט אפילו קענען קינדער מיטהאלטן, אויב זיי ווילן נאר, אבער אין אונזערע צייטן האט מען נישט געוואוסט פון די אלע שטותים, פון די אלע מחלוקת'ן וואס טוט זיך ארום און ארום, אפילו נישט וואס טוט זיך אין סקווירא הויף אליינס אונטערן טיש..
ס'געווען זייער באשיידן און שטיל, און מ'האט נישט גערעדט קיין פאליטיק און קיין וועלטליכע נייעס כמעט, אויסער די גאר היסטארישע וועלט מלחמה, און נייעסן פון ארץ ישראל וואס האט פארלאנגט קאפיטלעך תהילים, נאר דאס האט מען אונז פארציילט.
ס'געווען א מחי'!
אך ווי עקלדיג ס'איז היינט ווען מ'הערט זיך צוזאם יעדנס בויך וויי, אין איין מינוט פארשפרייט זיך יעדנס בויך וויי בכל קצוי תבל אין די ריינע קעפ פון אומשולדיגע יונגע חדר תלמידים, ממש א שאד.
נאכמער פון דעם. די ווארט 'ציונים' האב איך נישט געוואוסט וואס עס מיינט בכלל, ביז כ'בין געווארן בר מצוה!
מ'האט נישט געפאטשקעט מיט די אלע נישטיגע זאכן, די קאפ איז געווען ריין און קלאר, רוף עס מצומצם.. אבער בעסער ווי אנגעשטאפט מיט דברים שמה בכך.

מ'האט געוואוסט פון אייגענע סחורה אין שטעטל, אז 'בנימין לייזער סופר' פיקסט זייגערס.. און מאיר צבי גרינוואלד מאכט ציצית, דער זיידע לעפלער נייעט קליידער און פארקויפט קאפלעך, ווען מ'האט געקענט פארדרייען די קאפ פאר די חברה.. איז עס געווען סחורה..
כ'רעדט פון ר' בנימין אליעזר סופר לאיוש''ט, ער איז געווען דער בעל תפילה, ווען מ'האט זיך געיאגט און מ'האט געוואלט שנעל ענדיגן די דאווענען.. אזוי אויך איז זיין גאנצע שפראך געווען זייער שנעל גערעדט. און פלעגן עהם משוגע מאכן, מיטן פרעגן וויפיל ס'קאסט צו פיקסן א זייגער..
פיף דרייסיג... וואס? דריי ניש קאפ.. פיפ דרייסיג... ווילסט עפעס??
ס'געווען גוט אויף צו שטופן און לאכן..

איך דערמאן זיך א עפיזאד וואס איך האב געהאט אין יענע יארן.
אין מיינע אוועקגעלייגטע ארכיווען.. האב איך איין טאג געפונען א אלטע 'קרעדיט צעטל' פון חדר.. ס'פלעג זיין, אז ווער ס'האט געלערנט שעות אין די יו''ט און חוה''מ טעג בין הזמנים, האט עס פארצייכענט אויף א ספעציעלע טאוועל, וואס מ'האט צוריקגעברענגט אין חדר נאך יו''ט.
מ'האט באקומען א 'קרעדיט צעטל' פונעם מנהל, און מיט דעם האט מען געקענט איינקויפן ביים ספרים סטאר, ביז א געוויסע סכום וואס איז געווען פארצייכענט אויפן קרעדיט צעטל.
איך האב ווי געווענליך נישט געהאט קיין גרויסע סכום.. און כ'האב מיך נישט געקימערט עס אויפצוניצן פאר עפעס, אזא נישטיגע סכום.
אבער מעשי שטן איז מיר יעצט איינגעפאלן, אז כ'גיי מזייף זיין דעם צעטיל און צושרייבן א גרעסערע סכום, מיטן מעקן און צושרייבן..
איך ריק מיך צו ר' יוסף חיים פרידמאן, וואס האט געפירט די ספרים סטאר, און כ'געב עהם די קרעדיט צעטל, און זאג עהם, אז כ'האב עס יעצט געטראפן אינדערהיים, און כ'האב קיינמאל נישט איינגעקויפט נאך פאר דעם סכום..
ער זעט גלייך די מעקעריי און פאטשקעריי.. און מיר איז שוין ארויפגעשווימען א חרטה געפיל, פארוואס האב איך מיך געדארפט דא יעצט צונארט מאכן פאר עהם..
אבער כ'האב שוין נישט געקענט צוריקציען, ווייל יוסף חיים האט אויסגעטון די גלעזער און אנגעהויבן אריינקוקן אינעם צעטל פון אלע זייטן, ווי ס'וואלט געווען א בלינדע בלאט פלעק אויף א אתרוג..
ער קוקט אהער און אהין, און זאג מיר, אז ער וויל זען די סכום וואס איז געשטאנען פאר דעם..
איך האב עהם געלאזט מיטן צעטל און פלוצלינג אפגעפיצט פון דארט.. און כ'ווייס נישט ווי לאנג נאך ער האט באקוקט מיין געפעלטשטע ארבעט..

אז איך שרייב פון יענע יאר, תש''ן, איז ריכטיג צו פארציילן וועגן די גרויסארטיגע 'אבן הפינה' וואס איז פארגעקומען אום חודש חשוון, נישט ווייט פון אונזער הויז, ביים צוקונפטיגע בנין הישיבה – בית העללער.
ר' אברהם משה זילבערמאן שליט''א, דער באקאנטער געלונגענער טשערמאן, האט געדינערט מיט זיין שטימע, ביים מסיבת לחיים נאכן גרונדשטיין לייגן דורכן רבין זז''ג.
זיין שטימע האט זיך געהערט ווייט ווייט אויפן מייקריפאן: 'יואל נתן העלער האט צוגעזאגט א טויזענט.. און צוויי טויזענט און צען טויזענט און צוואנציג טויזענט..'
עפעס האט ער גערעדט דארט בשבחו פונעם אלטן נדבן וואס האט שוין דעמאלטס נישט געלעבט, און דערמיט געוואלט פועל'ן אז די קינדער זיינע די יורשים זאלן מקיים זיין דברי המת, און די בנין האט מען טאקע גערופן על שמו החשוב.
למעשה האט זיך די געבוי פארשלעפט ביזן ענדגילטיגן חנוכת הבית, א משך פון צען יאר! וויפיל טויבעלעך און פייגעלעך האבן דערווייל דארט אויפגעשטעלט דורות שלשים ורבעים..
און איך גיי אט אט בר מצוה האבן..
המשך יבוא..

<a class="postlink" href="http://www.youtube.com/watch?v=wT9cDe-JgSA">http://www.youtube.com/watch?v=wT9cDe-JgSA</a>

מיינע תפילין האבן שוין געווארט אויף מיר א לאנגע צייט, דעמאלטס איז געווען א לאנגע רייהע ביים סופר ר' משה אונגער הי''ו, און מיין טאטע האט מיך שוין איינגעשריבן אפאר יאר פארן בר מצוה.
איך געדענק יענע פרייטיג צונאכטס ביים אהיימגיין מיט מיין ליבע זיידע – וואס איז געווען שוין 92 יאר אלט, און ער האט מיך געבעטן אז ביים פשעטל זאגן א חודש ארום, זאל איך זאגן הויעך, ער זאל קענען הערן און הנאה האבן פון מיר.
דער זיידע איז געגאנגען אויף די אייגענע פוס, געזונט און שטארק, און כ'האב נישט גע'חלומ'ט אז געציילטע מינוטן נאך די ווערטער, וועט ער מער נישט דא זיין מיט אונז.
יא, ער האט געהאט א בראך, וואס ער האט בשום אופן מער נישט געוואלט אפערירן, און אזוי געשלעפט אפאר יאר, אבער אזוי, איז ער אנגעגאנגן מיטן זיך באפארענען אליין, און קריכן אין די הייעך און אויפן לייטער, ווי א יונגערמאן אין די דרייסיגערס.
כ'קען אסאך שרייבן וועגן עהם, אבער דא שרייב איך וועגן מיר.. וועל איך מצמצם זיין די שורות אויף וואס עס האט פאסירט דעמאלט.
פון אלע אייניקלעך, האט ער יענע וואך באפוילן אז ער דארף נישט קיינעם זאל עהם אהיימבאגלייטן, נאר מיך! און זייענדיג זייער נאנט מיט עהם, ונפשי קשורה בנפשו, האב איך עהם אהיימבאגלייט און געהערט פון עהם די לעצטע ווערטער.
אימער זאלסטו דענקן גוט, 'חסד ומשפט אשירה', סיי איז גוטס סיי איז בייזן באשערט דעם מענטשן, אימער ברויך מען זינגען צום באשעפער..
און ער האט גוט געזען און געגאנגען, און מיך ווארעם באדאנקט פארן באגלייטן, און זאגענדיג גוט שבת בין איך אהיימגעגאנען.
און אינמיטן אונזער סעודת שבת, איז מען געקומען רופן מיין טאטן אז די זיידע שפירט זיך נישט גוט און מ'פירט עהם אריין אין שפיטאל.
ס'שוין לאנג געווען דערנאך, ווייל דער זיידע האט געכאפט א פלוצלינגע הארץ אטאקע און איז שוין גלייך נישט געווען מער דא.
אבער כדי נישט צו דערשרעקן האבן זיי אזוי געזאגט, און מיין טאטע האט גוט פארשטאנען אז ס'נישטא אזא זאך, אז זיין טאטע זאגט כ'שפיר נישט גוט און כ'גיי אין שפיטאל, אזאנס איז נישט געווען עולה על הדעת פאר די לעצטע פאר יארן שוין.
הכלל, מוצאי שבת איז געווען די לוויה, ווי נאנט צו פיר הונדערט אייניקלעך האבן עהם באגלייט למנוחות עולמים, און מ'האט עהם באהאלטן אינעם שורה פונעם שאפראנער רב זצוק''ל, וואס איז אויך די זעלבע ליניע ווי דער אלטער סקווירא רבי זי''ע.
איך געדענק אז ביים לויה האט מען באגלייט אריין אין פעלד, מיט עטליכע הבדלות, וואס האבן אזוי געברענט ביזן באדעקן, און אויך דער נייטרער רב – ר' שלום משה אונגאר זצ''ל איז געווען אנוועזנד, ווייל מיין זיידע איז געווען שטארק אקטיוו פאר נייטרא אלע יארן.
איך אלץ יונגעל נאך, בין צוגעגאנגען אומוויסענד צום נייטרא רב און געגעבן שלום, און ער האט נישט צוריקגעגעבן, וואס האט מיך געמאכט שפירן מאדנע, אבער שפעטער האב איך שוין געוואוסט אז אין אזא מצב געבט מען נישט קיין שלום.
פארשטייט זיך אז רואיגע נעכט האב איך נישט געהאט פאר די קומענדיגע תקופה, דער זיידע איז מיר געשטאנען פאר די אויגן ממש, און כ'האב געשפירט ווי ער באגלייט מיך מיט זכותים אין די קומענדיגע שריט אין לעבן.
אין די קומענדיגע יארן, ביים יארצייט, האב איך געהאט באשריבן באריכות גאנצע קונטרסים מיט סיפורים און הנהגות ישרות, און ביאגראפיע און היסטאריע פון מיין ליבע זיידע, אין די משך פון זיין 92 יאר עלי אדמות.
וואס ווייניג האבן געהאט אזא לאנגע און אנגעפולטע לעבן מיט פאסירונגען און דורכלעבונגען, פון יונגערהייט אין די ישיבות פון גאלאנטא מיט זיינע באקאנטע רבי'ס, און זייענדיג אינעם חבורה פונעם הייליגן ר' אהר'לע ראטה זצוק''ל, און ווייטער ביים ערשטן וועלט קריג אויפן פראנט ממש!
ווי ער האט מיר אליין געשילדערט די פחדים, אז נישט מער ווי צוואנציג מעטער האט אפגעטיילט צווישן די צווייזייטיגע שלאכט שטאנדן, ביידע זייטן האט מען געשטעלט יודישע יונגע זעלנער, און מ'האט געהערט נאכאנאנד נשמה קרעכצן – שמע ישראל!
די גענויע ערציילונג און נאך, האט ער מיר אליין פארציילט.
און נעבעך שפעטער ביים האלאקאויסט פארלוירן ווייב מיט קינדער און געבליבן קוים מיט פינעף טעכטער פון פופצן!!!
אריבערגעשליכטעט קיין אמריקא און זיך מיט מסירת נפש אריינגעצויגן אין סקווערן שטעטל, נאר כדי ממשיך צוזין ערליכע דורות, און מצליח געווען דערויף, און איך האב זוכה געווען דאנקן גאט ב''ה צוזיין אויף זיינע שויס אויפגעצויגן און עררייכן גוטע באצילן.

איך האב אויסגעלאזט בטעות א אינטערעסאנטע תקופה אין סקווירא היסטאריע.
אום ל''ג בעומר תש''ן, איז פארגעקומען די היסטארישע חסידישע צוריקקער, ווען דער רבי זז''ג און רוב פונעם חסידות האט זיך אריבערגעקליבן דאס ערשטע מאל, קיין אוקריינא און רוסלאנד, על קברי אבות.
מיין טאטע איז גראדע נישט געפארן, ווייל פונקט דעמאלט האט זיין שותף און חבר קרוב – חיים לונגער חתונה געהאט די צווייטע מאל אין ארץ הקודש, דעריבער האט ער געמוזט זיין דארט.
און מיר קינדער האבן אויסגענוצט די געלעגנהייט ווען רוב מנין ובנין פונעם שטעטל איז אוועקגעפארן, און מיר האבן געמאכט יו''ט אין די וואכן יענעם ל''ג בעומר, איבערגעדרייעט דעם שטעטל, ווי לעבעדיגע קינדער האבן ליב צו מאכן ווען זיי זענען אן השגחה פון עלטערע.
איך געדענק נאך גוט, פרילינג תשמ''ח, די סאמע ערשטע מאל וואס חסידי סקווירא זענען בכלל געפארן קיין אוקריינא, ווען מ'האט דעמאלט מיט סייעתא דשמיא און גרויס השתדלות אנדעקט ווידער די מקומות הקדושים פון די הייליגע אבות החסידות, און בפרט דאס ציון המצויינת פונעם קודש הקדשים – ר''ר מאטעלע מטשערנאביל זיעועכ''י, דאס מקום וואס איז באקאנט אלץ מסוגל פאר אלע סארט ישועות אויף א הימלישע שטייגער.
און ווען יענע קבוצה'לע איז אנגעקומען צוריק אהיים צו ניי סקווירא, געדענק איך מיר שטיין אויפן הויפט גאס זיך שפילן, ווען פלוצלינג הערט מען פייפן נאכאנאנד.. שמואל דוד לונגער האט זיי אהיימגעברענגט מיטן באס, און גלייך צוגעפארן צום רבינס הויז, און די גאנצע שטעטל יונגען זענען זיך צוזאמגעלאפן זיין מקבל פנים זיין און הערן א ערשטהאנטיגע גרוס פון די פרייליכע אנדעקונג.

אום חנוכה תשנ''א, ממש א וואך בעפאר מיין זיידע ע''ה איז נפטר געווארן, איז געשען די היסטארישע הסתלקות פון די אלטע רעבעצין – טראנע ע''ה, וואס מ'האט געברענגט למנוחת עולמים נעבן א נייע אוהל וואס איז אויפגעשטעלט געווארן דאן נעבן דעם אוהל פון איר הייליגע מאן – דער אלטער רבי זצוק''ל.
מ'האט דאן פארציילט א אינטערעסאנטע פאקט, אז זייט זומער תשמ''ח פונעם פטירה פון ר' מענדל טאמבאר ע''ה, ביז דריי יאר שפעטער אצינד, איז די בית החיים געווען ווי געשלאסן, קיין איינער איז נישט נפטר געווארן!
און פון ווען זי איז אוועק, האט מען נעבעך א רייהע מיט זקנים שוין באגלייט אהין, אין די קומענדיגע תקופה, און דער ערשטער איז געווען מיין זיידע ע''ה – וואס איז געווען דער עלטצטער אין שטעטל דאן, און נאכער ר' דוד שמואל שמעלצער – א חודש דערויף, און נאך.
איך גיי נישט שילדערן בפרטות די לויה פונעם אלטן רעבעצין, ווייל דאס שטייט שוין לכאורה באשריבן דורך אנדערע, אבער דאס יא, איך האב איך נאך פארכאפט צוזען, כאטש נישט אין די צו געזונטע יארן, אבער ס'האט זיך דאן אפגעשאקלט די אלטע חנ'וודיגע דור הקודם, פון אונז נייע אמעריקאנע געבוירענע, און אזוי געטוישט גאר אסאך דעם עצם אטמאספער פונעם אמאל.

מיין תפילין לייגן האט געזאלט פארקומען אום ז' שב''ט – א חודש בעפאר, ווי די מנהג.
און מיר זענען אינפארמירט געווארן, אז דער רבי זז''ג וועט דעמאלטס זיין אויף אפרוה, אויף די בערג פון סוואן לעיק – אינעם סקווערן זומער קעמפ.
נו, דארף מען דאך פאקן פעק הייסט עס, און אהינפארן פראווענען דארט דעם תפילין לייגן, דאס טייטש א אנדערע דערהער פון א תפילין לייגן אין שטעטל, ווייל דעמאלטס פארט מען ארויס מיט קוים א מנין און מ'ברענגט מיט די סעודה, און אלעס איז בזעיר אנפין.
טאקע אזוי איז געווען.
מ'האט אפגעבאקן א סעודה פאר קוים א מנין, מיין מאמע האט אראפגענומען פון די הויעכע פאליצעס, דעם גרויסן בעקעלע וואס איז אנגעגרייט פאר שמחות.. און מ'האט אלעס איינגעפאקט ווארעם, און מ'פארט ארויס אין וועג, אויף די הויעכע בערג וואס איז פארשנייעט היבש הויעך.
די סטעישען וועגן וואס האט אונז ארויפגעשלעפט אהין, האט אונטערגעוואויגן פונעם לאסט.. מ'האט אריינגעשטופט אלעס אלעס אין קאר, און נאך א איבערפלוס פון מיטפארערס אין משפחה, און מיר זענען אנגעקומען אהין, און געטראפן א שטילע סביבה, בלויז דער כלב שמירה האט מען געהערט פונעם אנדערן עק קעמפ.
און מיר זענען געקראכן אין די שניי מיט די באקסעס עסן, ביזן הויז אריין, ווי דער רבי האט זיך געפונען, און ס'שוין געווען דארט נאך א משפחה וואס האט געברענגט א בחור'ל צו לייגן תפילין דאס ערשטע מאל.
כ'וועל נישט פארגעסן דעם געשמאקן טעם וואס דאס האט זיך מיר געשפירט, זייענדיג אליינס דארט מיט קוים א מנין, מיטן רבין און איין גבאי, און דער רבי האט נישט פארמאכט די צימער טיר א גאנצע צייט, נאר אלעס איז געווען איין געשמאקע באזוך פון פארן דאווענען ביז מיר זענען אהיימגעפארן צוריק.
מיר האבן געברענגט אפאר מענטשן, מיין טאטע און צוויי ברודער, און פעטער לייבל סורקיס, זעמער שוין געווען פיר, דער רבי מיט די גבאי, זעקס, די אנדערע משפחה דארט אויסער דער בחור'ל – וואס איז נאך געווען פארן ווערן דרייצן, איז שוין ניין, און ס'פלעגט אלץ קומען אהין צום רבין אויף מנין, איינער א רב אין יענע געגענד – הרב פישביין, א חשובער בעל צורה א עלטערע ליטווישער רב, וואס האט מיר אויסגענומען מיט זיין באשיידענע ענוה און התנהגות.
ממש צען יודען מיט א שמיץ אריבער, ווייל אפילו ס'אלץ געווען נאך עטליכע, אבער זיי זענען נישט געווען פאר מנין יעצט, נאר פאר עסקנות אויף וואס מ'דארף דארט.
ביזן היינטיגן טאג ווען כ'נעם ארויס די תפילין און קוש זיי, שפיר איך די שמעק פון די בתים – כאטש ס'איז שוין שוואכער, אבער דאך דערמאנט עס מיר יענע מאמענטן, די אנגענעמע אטמאספער ווען דער רבי האט מיך ארויפגעדרייעט די רצועות און געלייגט דעם של ראש מיט א שטארקע הידוק.
די בלוט אין קאפ און אין האנט איז געווען געשפאנט פונעם שטארקן הידוק וואס דער רבי האט געמאכט, אבער מיין התרגשות מיטן זאגן די הייליגע יהי רצון און פסוקים, און דעם רבינס ווארעמע ברכה, 'דאווענען אין א סידור.. נישט רעדן אין די תפילין'.. און נאך ברכות שפעטער אויף התמדה און הצלחה, האט מיר געגעבן ווידעראמאל דעם געפיל אז דער זיידע ע''ה הארכט מיר אויס דעם פשעטל פון גן עדן הויעך, און קוועלט נחת און לאזט זכותים מיך באגלייטן אויף גוטע שריטן.
די וועג אהיים נאכן תפילין לייגן, איז שוין געווען א היסטארישע..
הערט נאר וואס האט פאסירט, אינמיטן זיך אהיימשלעפן אויף די גלוטשיגע שאסיי, האט איין רעדל זיך אויסגעלאזט פון דינסט, און געלעכערט געווארן..
נו, אינמיטן ווינטער אויף די הויכע בערג, איז נישט פארהאנען קיין עצה און קיין הילף ביז עטליכע צענדליגע מייל..
לייבל סורקיס איז געשטאנען איינגעוויקעלט פון קעלט, און געוויזן די קארן און טראקס, וואס זענען געבליבן שטיין אונטער אונז, אז זיי זאלן אונז אויסקרויזן און פארן פאראויס..
די קעלט האט געשניטן, און מיר האבן נישט געהאט קיין ברירה נאר זיך הונקערדיגע'הייט זיך זייער שטייטליך צו שלעפן א לאנגע שטרעקע, ביזן נענטסטן סערוויס סטעישען.
כ'מיין אז עפעס א שוואכע ספער טייער האט מען יא געהאט, אבער נישט באווארענט פאר אזא לאסט, אבער אנע כוחות זענען מיר אנגעקומען אהיים, און היבש פרייליך פונעם דורכגאנג – אבי מ'איז געפארן אויף שמחות און געקריגן גוטע השפעות כאטש מיט שווערע באדינגונגען.
מיר האט נישט געפעלט באמת גארנישט, וועגן דעם תפילין לייגן אויף אזא קליינעם פארנעם, נאר איין זאך יא, אז קיין מתנות האב איך נישט באקומען פון כמעט קיינעם, דעם פאקט האט מיר יא געשטערט, איי וועלכע מתנות האב איך געוואלט? כ'ווייס אליינס נישט, אבער די געפיל פון א בר מצוה בחור און קריגט מתנות האב איך נישט געהאט בשלימות.
און דערצו, האט נאך מיין טאטע ערקלערט, אז ס'זייער גוט געווען אז מ'האט נישט געדארפט מאכן קיין גרויסע סעודה ביים תפילין לייגן, און אויך ביים בר מצוה טאג, קען מען עס מאכן אין חדר, פאר מיין כיתה – און שוין!
דא בין איך שוין געווארן זייער אויפגעברויזט, כאטש א שיינע בר מצוה סעודה פארגינט מען מיך נישט? און מיין מאמע איז אפירגעקומען מיט אירע זיסע ריידעלעך.. דו וועסט נאך האבן א גרויסע חתונה..! באמת ווער דארף א פולע זאל מיט מענטשן.. ס'איז סתם א שאד די געלט.. און ס'פאסט נישט א יונגע בחור זאל זיך אזוי גרויסן מיטן זיצן אויבנאן אין פראנט פון הונדערטע עלטערע..
גראדע, ביי די שלושים פון מיין זיידע ע''ה, וואס איז אויסגעקומען צוויי טעג פאר מיין בר מצוה, איז געווען א חתונה אין די משפחה, סיי ביים שלושים סעודה, און סיי ביים חתונה, איז מיין טאטע צוגעשטאנען צו מיר, אז כ'מוז גיין צום מייק און זאגן די פשעטל, אלע ווילן דיר הערן, און ס'קען זיין מ'וועט דיך געבן מתנות אויך, כאטש דרשה געשאנק געלט.
איך קען זאגן איין זאך, די ערשטע מאל וואס כ'האב עהם אנגעפיפן.. און בשום אופן זיך נישט געלאזט מאכן צע'נארט! איך בין אינגאנצן משוגע מיין ער? איך וועל מיך אויפשטעלן אינמיטן א חתונה פון א קאזין, צו אפילו ביים שלושים – זאגן א פשעטל פון א בר מצוה? קען זיין ער שעמט זיך נישט, אבער איך יא!
מיט דעם איז עס געבליבן, און קיין בר מצוה פאראדע האבן זיי פאר מיר נישט געוואלט מאכן, איך בין געבליבן באליידיגט, און זיי ביי זייערס..
מיין בר מצוה האט מען געמאכט אין חדר אינעם בית מדרש דארט, און מיין מאמע האט געבאקן א געשמאקע פאטעטא קוגל פאר דעם, און נאך א דריי פערטל שעה איז געווען געענדיגט מיטן בר מצוה..
מיך צו בארואיגן, האט מיין טאטע געזאגט, אז כ'קען גיין אין ספרים סטאר, און אנפילן א ליסטע מיט ספרים וואס כ'וויל.. און ער וועט עס שוין באצאלן..
וואס מיינט עטץ, כ'האב טאקע אזוי געטון, און איינגעקויפט איבער צוואנציג סעט'ס ספרים!!! און רוב פון זיי האב איך קיינמאל נישט גענוצט..
און כ'זאג נאכאלץ, מוחל טובות די ספרים, איך האב נישט געהאט קיין נארמאלע בר מצוה, און ביז כ'האב זוכה געווען צו א חתונה.. איז עס אויך געווען אנדערש פון יעדן.. קוקט אויס אז מנשה לוסטיג איז א אויסנאם אין אסאך פעלער.. לאמיר האפן נאר מיט גוטע זאכן.

המשך בא יבוא

כ'וואלט ערווארטעט עטליכע פאזעטיווע תגובות.. פליז!

מנשה, כ'האב מיך ביז יעצט איינגעהאלטן ווייל כ'האב געזען אז ס'פארט גוט אן קיין תגובה האב איך דיך נישט געווילט אינטעראפטען.

אבער, ביז אהער איז א דזשאב וועל דאן, זייער אפען הארציגף ווארים, פערסענאל און מיט א געשמאקען הומאר.

פליז קיעפ איט קאומינג

איך האב זייער הנאה פון די באשרייבונגען. נאר דו גיסט אזוי סאך אויף אמאל אז איך קום נישט אן צו ליינען אלעס. יעדע תגובה אין דעם אשכול וואס איך האב שוין געליינט געב איך א לייק, אזוי געדענק איך וואו איך האלט.

איך מוז זיך ווידער אנטשולדיגן, אז כ'האב מיך דערמאנט נאך זכרונות פון עטליכע יאר פריער.
אום תשמ''ז איז פארגעקומען די אבן הפינה פונעם בנין הכולל, ווי אין די בלאטע וואס האט פארשמירט אלעס ארום, האט מען מכבד געווען די שיינע יודען צו אנטייל נעמען אין די רייהע פון כיבודים, און די לייכטע רעגן האט טאקע שווער געמאכט דעם באוועגונג דאן.
אבער נישט דאס איז געבליבן די עיקר זכרונות, נאר עפעס אנדערש.
די מסיבת לעיקעך און לחיים איז פארגעקומען אויפן שטח צווישן דעם רבינס הויז און די שול, וואס איז דאן נאכנישט געווען צוגעבויעט, אויף יענעם שטח איז געווען נישט קיין קליינע לעכער אין די פעך, און מ'האט פלייסיג געשלעפט די פארענטשעס פול מיט מענטשן דערויף, פונעם מעמד הנחת אבן הפינה, אביסל אהינצו – צום ארט ווי מ'האט צוגעגרייט די לעקעך ולחיים.
פלוצלינג האט זיך איין פארענטש געטראפן אין א גריבל, און די פארענטש האט זיך איבערגעקערט אויפן פנים..
און דער היינטיגער גבאי – ר' אהרן פרידמאן הי''ו, איז געשעדיגט געווארן אויף א ערנסטע ארט אויפן שדרה ביין!
מ'האט זיך שטארק דערשראקן, אבער ב''ה ער איז נאכן באהאנדלונג געזונט געווארן בשלימות, און נאך אזעלכע ענליכע עפיזאדן וואס פלעגן אמאל פאסירן, האט מען זיך געלערנט א לעקציע אויף זהירות, ספעציעל אויף פלעצער ווי ס'דא א גרויסע ציבור און מ'איז אזוי מתפלל אז ס'זאל חלילה די שמחה נישט צושטערט ווערן, און די הייליגע השראה זאל נאר גוטע השפעות נאכברענגן.

ווי האב איך געקענט פארגעסן פון מערמלשטיינס חלה טיילן, כאטש כ'האב יא געשריבן, אבער נאר בקיצור ווען דער רבי איז אוועקגעפארן מיטן די הערינג, אבער ער פלעגט אמאל טיילן די בילקעס יעדע שלוש סעודות, און ס'געווען א גאנצע מערכה.
פאר זיידעס האט ער געגעבן סעלצער אין א קאפ אויך.. אבער די יונגע האט ער געשריגן פארן בעטן, גיי צום סינק און נעם וואסער..
סוף ימיו זענען די בילקעס מיטגעוואקסן מיט עהם, און ס'איז נישט געווען מער ראוי.. אבער זיין גוטסקייט האט קיינמאל נישט אויסגעוועפט ביזן לעצטן טאג. יהא זכרו ברוך.
און אז מ'רעדט פון די אלטע, קען איך נאך אריינשטופן נאך אפאר שורות.
און ווען כ'פלעג דערמאנען מיין זיידן אין שול שבת אינדערפרי, טאמער האט מען באגעגענט פונקט איינע פון די אלטע באבעס, וואס זענען געווען נאטורליך מחותנים, פון איינע פון די הונדערטע אייניקלעך זיינע, פלעגט מען זיך אזוי באוואונטשען און באגריסן, ווי איך האב מיך שוין געשפירט אויסער די בילד..
נאך עפעס.
כ'געדענק זיך דרייען נעבן מיין שכנ'ס הויז, ר' אברהם ראזנבערג ע''ה, ער איז אוועק ממש ביי די מאה שנה, און האט געהאט א גוטן בלעטל פון חסד ויראת שמים, שוין פון אלע יארן וואס ער איז אויפגעוואקסן אין אמעריקא, און היינט איבערגעלאזט א גרויסע משפחה יראים ושלמים.
אבער וואס איך געדענק, אז ער פלעגט זיך פארענען אין זיין קעלער, מיטן מאכן וויין! קוקט אויס אז דאס איז נאך געווען פון די זהירות פון אמאל, נישט צו עסן און טרונקן אין די פרעמד, און פלעגט מאכן אלעס אליינס, און נאך אלע זיינע מעלות איז ער געווען א שטילע באשיידענער, וואס אלע זיינע מעשים זענען געווען שטיל ווי א שאטן, און כ'האב קיינמאל נישט געהערט זיין שטימע.
נאך עפעס זכרונות, אז ב' ניסן ביים צוריק קומען פונעם ציון איז נעבן אונזער הויז דאך געווען די סינק צו וואשן די הענט און העכער די פראוואזארישע בית הכסא'ס אויפן גאס וואס מ'האט געברענגט פארן צורך פונעם ריזן ציבור, איז געשטאנען א טאוועל, דא קענט איר טועם זיין..
איך האב אלץ קינד נישט צוזאמגעשטעלט דעם טאוועל מיטן טעימה.. וואס האט די טעימה מיטן ארויסגיין..
כ'געדענק נישט צו כ'האב דערמאנט וועגן אונזער זיין אין די גאר יונגע יארן אינעם קעמפ פון 'סאני קרעפט' נעבן מאנרא, אבער איך געדענק גארנישט פון דעמאלטס.

לאמיר זיך צוריק'קערן צום בר מצוה יאר מיינע.
אין כיתה ט' האבן מיר – אנשטאט משניות געלערנט רב שו''ע אויף הלכות תפילין, און אזויווי מ'קען הלכות טלית פארן חתונה, אזוי האב איך געקענט הלכות תפילין.. אבער כ'בין געווען זייער ערענסט מיט דעם, און מיר פלעגן טאקע נישט רעדן אין די תפילין – ווי דער רבי האט אנגעזאגט, און פלעגן דאווענען אין א של''ה סידור אינעווייניג מיט ערליכע הרגשים, אז מיר זענען 'בר מצוה' בחורים, נישט מער קליינע שעפעלעך.
איך געדענק, אז מ'פלעגט זיך טועה זיין אין מיר, אז כ'בין א רעביש קינד.. ווייל כ'האב געהאט א רינדעכיגע רויטע פנים, האט מיין פעטער חיים לעפלער מיר צוגעפאסט א גענוג ברייטע הוט, ס'זאל מיר שטיין פאסיג, און ס'איז מיר געווען א כבוד..
א שטארקע זאך וואס כ'האב אנגעהויבן דאן, איז געווען דאס לערנען מאור עינים.
אט די הייליגע ספר, וואס מיין זיידע ע''ה פלעגט דאס אזוי ליבן, און דאס שענקן פאר אלע זיינע בר מצוה אייניקלעך, ווייל ער האט געדענק אז ער פלעגט לערנען מיט הקדוש ר' אהר'לע ראטה זצוק''ל נאך אין ישיבה, ביים גאלאנטער רב זצוק''ל, אין א חבורה'לע אין דעם ספר הקדוש.
אט דעם ספר, מאור עינים, ס'מאכט לעכטיג די אויגן – פלעגט מיין זיידע ע''ה אלץ זאגן.. דאס האט מיר טאקע געמאכט לייכטן אין לעבן, מיט איין גזירה שווה פון מיין בר מצוה ביזן היינטיגן טאג, ועד בכלל..
מ'האט געשמועסט אז מאור ושמש איז לייכטער, מאור עינים איז שווער צו פארשטיין, איך ווייס נישט! איך האב שוין דאן פארשטאנען און ארויסגענומען הויפענעס חיזוק און הדרכה, פון דעם הייליגן ספר – מאור עינים, און כ'האב ממש געשפירט ווי עס לייכט אויף מיין נשמה אין יעדע צייט, ווען כ'האב נאר מעיין געווען דערין.

אום חודש אדר תשנ''א אין כיתה ט', האב איך דאס ערשטע מאל באטרויטן די טריבונע, זייענדיג א אקטיאר אינעם חדר פלעי – פאר פורים.
דער מנהל ר' ישראל בנימין בערגער שליט''א, האט גע'פסק'נט, ווער ס'טויג פאר די גרויסע חלקים, און ווער ס'איז פאר די קלענערע, און איך בין געווען אויפן ליסטע פון די גרויסע פארטס.
אבער מיין בושה אט מיר נישט צוגעלאזט צו נעמען א גרעסערע פארט, ווי נאר איין קליינע חלק, וואס כ'האב אפילו נישט גערעדט בכלל.
מיין גרויסע חלק האט מען געגעבן פאר א צווייטן, וואס האט עס 'נישט' ספעציעל געמאכט, און איך, זייענדיג פארשטעלט ווי א מאמע פון א יונגעל וואס פירט איר זון צום באן צו לערנען תורה ערגעץ אנדערש, און כ'בין געווען אזוי נאטורליך פארשטעלט ווי א מאמע, מיט 'אלע' פרטים.. אז ווען כ'בין נאר אריבער די טריבונע מיטן יונגעל ביים האנט, האט דער עולם געקלאטשט מיט אייפער, ווי גוט כ'בין געווען באשמירט און אנגעטון..
מיינע נאטורליכע רויטע באקן האבן צוגעגעבן, אבער איך אליין האב פארשאפט די ריכטיגע העט און קליידער ווי ס'האט נישט געפעלט קיין האר..
ס'האט נאך געדויערט א יאר צענדליג, ביז איך האב מיך באוויזן אויפן טריבונע אן בושה, און מיין נאמען איז באקאנט געווארן אלץ אויסנאמליכער נאטורליכע אקטיאר.

יענע יאר פורים, איז טאקע געווען דאס ערשטע מפלה פונעם שונא ישראל אין איראק, כ'געדענק ווי פאר תענית אסתר האט ר' משה יעקב סיגלער אזוי פארפירט מיטן התעוררות אין חדר, ווי ער האט מיט זיין דרשה אונז אויפגעהייטערט צו זאגן תהילים און איינרייסן פארן ענדגילטיגע ישועה אין הייליג לאנד.
אויפן דאך פונעם ישיבה האבן די בחורים געמאכט צוויי ריזן 'מיסעלס', פון קארדבארד, און א איזרעילישע פאן, וואס עטליכע אונגארישע זקנים האבן זאפארט קריטיקירט..

זייענדיג שוין א בחור, בין איך שוין געווען 'כשר' אנצונעמען דעם דזשאב פון מאלן ווייץ פאר געלט.
אונזער שכן, ר' דויד פעלבערבוים ע''ה, איז געווען א באזונדערע מחמיר מיט זיינע מצות, און אין זיין הויז פלעג איך שעות לאנג שטיין און מאלן זיינע ווייץ, צוזאמען מיט ידידי מנוער – יששכר יואל אונגאר [דער מגיה פון מיין ערשטע ביכל..] און מיר האבן שווער געארבעט, און סוף כל סוף פארדינט א פעטע מטבע.
כ'געדענק אז כ'פלעג כאטש ווען טועם זיין פון די ווייצלעך, און אז כ'האב געהערט אז ס'איז א מאכל בהמה, האב איך אויפגעהערט..
וויאזוי צו מאלן ווייץ, איז קיין פראגע נישט געווען, ווער ס'האט זיך געוואלט לערנען מאלן ווייץ, האט עס אויספראבירט ביי די רבי'ס ווייץ מאלן.. דארט האט מען געברויכט אסאך בחורים און כוחות, צו מאלן די ווייץ פאר די מצות וואס מ'טיילט פארן עולם וואס קומט צום רבין אויף יו''ט.

כ'מוז מודה זיין, אז די הייליגע זמנים, ספעציעל פון אדר ניסן, וואס זענען ביי מיר באזונדער גאר באליבט, האט געהאט א אנדערע טעם פון אלץ קינד ווי אלץ בחור'ל.. קען זיין אז דאס לערנען מאור עינים האט דאס צוגעגעבן.
איך געדענק גוט, יענע יאר שבת הגדול, וואס איך בין געווען זייער 'הייפער' ווי מ'זאגט.. און פון צופיל בחור'ישקייט קען אמאל געשען עפעס נישט געשמאק.
איך האב קוים אנגעהויבן די בחורישע יארן, וואס האט זיך למעשה געצויגן פאר צען יאר!.. איך האב נאכנישט געוואוסט אז כ'וועל זיין אזוי לאנג א בחור.. און אז כ'וועל נאך צוריק ווערן א בחור שפעטער..
הכלל, כ'בין שוין א גרויסע בחור, און כ'בין שוין א בעל דעה! און כ'האב אנגעהויבן שטיין אויף די נערווען אין שטוב, אז מיינע געשוויסטער פלעגן מיך אפט טרייבן מיט קולות, נאך וואס כ'האב זיי איינפאך ארויסגענומען פון די כלים..
פאסירט האט עס יענע שבת הגדול, ווען מיין יונגערע שוועסטער – הרבנית שמעלצער תחי'.. האט געשפילט א געים, און איך האב צועשטערט די געים.. און זי האט אנגעהויבן מיך נאכלויפן מיט א שטעקן.. און כ'בין אנטלאפן מיטן נשמה אין האנט – מיט א ווילדע געלעכטער..
און כ'בין געלאפן צו די טיר וואס פירט אראפ די שטיגן, און זי האט נאך מיר צוגעהאקט די טיר! און מיין שיך האט זיך פארהאנקערט, און כ'בין אראפגעפלויגן אלע צוואנציג טרעפן אין איין רגע!!
כ'האב מיך געטראפן אונטן אויפן פלאר, ווען פון מיין נאז גיסט טייכן בלוט, און מיין קאפ און האנט זענען פארגליווערט – אן באוואוסטזיין, כ'בין געווען פאר'חליש'ט פאר צוויי מינוט, און זיך קוים געקענט רירן.
זי האט אויסגעבראכן אין א געוויין, זעענדיג וואס זי האט געטון כאילו..
און ס'האט זיך אנגעהויבן א שרייעריי, מ'האט נישט געוואוסט אויף וועמען צו שרייען, ווייל דער שולדיגער ליגט אונטן א שטאק אראפ, צעביילט און בלוטיג..
מיין אונגארישע באבע ע''ה האט שוין געלאזט פאלן ווערטער, כאילו ס'דערנאך.. 'שוין! מ'האט קאפוט געלייגט א יונגעל..'
די געשיכטע האט זיך געענדיגט, אז ביז מוצאי שבת בין איך געליגן אין בעט מיט צעהאקטע גלידער, אנהאלטנדיג די נאז ס'זאל אויפהערן בלוטן, האב איך נאכאלץ געשפירט קראנק און שוואך, נישט וויסענדיג וואס פונקטליך איז געשען צו מיר.
מוצאי שבת האט מיר מיין טאטע אריינגעטראגן אין שפיטאל, און נאכן ווארטן שעות אויף שעות, ממש יארן.. בין איך אנגעקומען צום באהאנדלונג, און זיי האבן געזאגט אז מיין האנט איז געשעדיגט, און מיין קאפ? סתם א גרויסע 'קאלירטע' בייל.
די מעשה איז געווען, אז בשעת'ן אראפ'פליען, האט מיין האנט – זעט אויס – געכאפט א גוטן זעץ אויפן וועג, און די ביין האט זיך געשפאלטן טיילווייז, און דאגעגן מיין קאפ, וואס האט געכאפט גוטע זעצעס ביי עטליכע טרעפ, און אויך גרייכנדיג אונטן, איז געווען א מזל אז ס'גארנישט געשען.
זיי האבן געזאגט, אז קען זיין וויבאלד מיין קאפ האט געהאט א קישעלע פון הויט.. מיין שטערן איז געווען זייער ספאנדזשי אלץ יונגע בחור.. האט עס קען זיין געהיטן.
ביז ל''ג בעומר בין איך געגאנגען אין א קעסט אויפן האנט, און דווקא אויפן רעכטן האנט! און מיין שרייבן איז מיר געווען כמעט אומ'מעגליך, וואס דאס מיינט שטעלט אייך אליינס פאר.. איך זאל נישט קענען שרייבן איז געווען א דאפעלטע צרה פאר מיר..
דעמאלטס פלעג איך שרייבן א טאג ביך פאר מיר אליינס, איך האב עס נאך אוועקגעלייגט ערגעץ, און דארט איז מערקווירדיג פארצייכענט, מיט א וואקעלדיגע שריפט, מיין ,איבערלעבעניש דעמאלטס.
עד היום הזה, קען איך שפירן מזמן לזמן, א שטיקל מיחוש ביי יענעם ביין, אבער ב''ה ס'איז מער ווייניגער בסדר, און כ'לעב מיך גוט מיט מיין שוועסטער..
איך זאג אזוי לאכעדיג, כ'לעב מיך גוט מיט איר, זי האט געשפילט א ראלע אין מיין לעבן, נאך אפאר מאל..
מקודם, האב איך זיך נאכאמאל געהאט גערייצט מיט איר, און איינמאל אינמיטן זי האט געשריבן א טעסט פון סקול, האב איך איר געשטערט, און זי האט מיטן גרויע פענסיל שפיץ, מיר געגעבן א מזכרת נצח אין האנט!
עד היום הזה זעט מען נאך א צייכן..
און ווען ס'געקומען די צייט פון שידוכים, האט מען גוזר געווען אויף מיר, אז כ'מוז איר לאזן חתונה האבן פאר מיר.. פארוואס פארווען.. האב איך נישט קיין ענטפער, אויך עד היום הזה..

המשך בא יבוא..

אפשר אריינצוכאפן די גאלדענע בחור...?

ס'איז פארלאפן א יאר און אונז גרייטן זיך אריינצוגיין מיט הצלחה אין ישיבה קטנה.
איך האב אזוי שטארק געוואלט אוועקפארן לערנען, אזויווי אנדערע בחורים, עטליכע האבן מיט פראטעקציע פון די עלטערן באקומען א מעלדונג אז ער איז אנגענומען אין מאנטריאלע ישיבה, איינער אין בארא פארק, איינער אין וויליאמסבורג.
און איך האב זיך פארגלוסט צו פארן קיין מאנטריאל, און כ'האב אנגעהויבן מרמז זיין.. און מיין טאטע האט באקומען די מעסידש, אבער כ'בין שנעל געוואויר געווארן אז ער האט שוין דאס אפעלירט נאך פאר מיר.. און די סוף פסוק איז געווען אז נישט!
און כ'פאר מיט מיטן באן, ווי רוב כיתה גייט אריבער איין שיינעם טאג אינעם נייעם בנין, און מ'דארף צו ווערן פלוצלינג א 'בחור' אויף די עלטער..
חברותות האט זיך שוין יעדער געכאפט, אויסער איך.. און כ'זע שוין וואספארא התחלה מיין ישיבה יאר הייבט זיך אן, ווען מ'דארף זיין באזארגט מיט כאטש פיר חברותות.
פארטאגס, פארמיטאג, נאכמיטאג, און ביי נאכט סדר. און איך האב נישט נושא חן געווען ביי קיינעם.. שבת קודש קען איינער באשטיין צו לערנען מיט מיר אפאר מינוט..
ס'מיר געשטאנען טרערן אין די אויגן, און כ'בין צוגעגאנגען צום מגיד שיעור, און געזאגט אפען, איך האב נישט קיין חברותא!
פארוואס? פרעגט ער.
פארוואס פרעג איך.. און ער כאפט שנעל מיין מצב, און ס'האט נישט גענומען קיין לאנגע צייט, ער האט צוגערופן צוויי טיכטיגע בחורים'לעך, און זיי צעטיילט! איינעם האט ער געהייסן לערנען מיט א חבר מיינע מיינס א גלייכן..
און די צווייטע האט ער געזאגט שטילערהייט, און מיין חבר האט עס מיר איבערגעזאגט.
'אויב וועסטו לערנען מיט עהם, מיינט עס אז דו געבסט אוועק פון זיך פאר יענעם, וועט דיר גארנישט פעלן.. כ'זאג דיר צו, אז מן השמים וועסטו זען הצלחה אסאך מער ווי אלע..'
און כ'האב אנגעהויבן לערנען מיט יענע חברותא, וואס האט זיך פאר מיר איבערגעגעבן שטארק, און מסביר געווען מיט אסאך געדולד יעדע זאך אין גמרא, כאטש כ'האב מיך אסאך פארקלאצט האט ער מיך געדולדעט, און כ'האב מצליח געווען צו פארווישן מיינע לעצטע טרערן און מצליח געווען מיטצוהאלטן על הסדר.
כ'האב פארשטאנען די גמרא, וואס איז נישט געווען קיין אנדערע מסכתא און פרק, ווי 'חזקת הבתים' אין מסכת בבא בתרא!
דער מגיד שיעור האט געזאגט לענגאויס דעם יאר, אז ס'איז א שווערע מצב אין די ריעל עסטייט, און בזכות אונז לערנען חזקת הבתים וועט זיין עשירות ביי יודן.
איך האב אזוי ליב באקומען דעם מסכתא, אז כ'האב געדענקט סוף יאר יעדע בלאט מיט אלע מפרשים וואס מ'האט אויסגעשמועסט.
און כ'האב מיך שוין בארואיגט פונעם געדאנק אוועקצופארן, ספעציעל ווען יענע יאר, תשנ''ב, איז געווען א יאר מיט נאך איבערלעבענישן, פרייליכע תקופות, וואס כ'האב מיך געפריידט צוזיין אינדערהיים אין די צייטן.
דער רבי זז''ג האט חתונה געמאכט זיין זון, ר' יעקב יוסף שליט''א, און דעמאלטס האט א חתונה נאך געמיינט א נארמאלע בין הזמנים סעזאן ביז נאכן לעצטען שבע ברכות..
די חתונה איז געווען אויב כ'געדענק גוט, אום שב''ט, און די ישיבה איז געפארן אויף רעדער..
שפעטער מיט די יארן, האט מען דאס מתקן געווען כפי רצון קדשו פון רבי'ן זז''ג, און די ישיבה האט נישט צושטערט די סדר צוליב די שמחה, אבער ליידער דאס מאל, האט עס געהאט א שטארקע נאכוויי, ווען די בחורים וואס האבן גע'ארבעט צו מאכן לעקטער און סיינס פארן שיינקייט פונעם שמחה, האבן פארמאכט די גמרא, און מ'האט נישט געקענט מסדר זיין די מצב על תיקונה.
ביי אונז אין ישיבה קטנה איז נאך גאנץ כמעשה יא געווען סדר לימודים, אבער נישט קיין פארגלייך צו די היינטיגע שמחות, ווי מ'יאגט אן צו לערנען 'לכבוד די שמחה' גופא אסאך מער, אלץ דורון דרשה פארן רבין זז''ג.
הכלל ס'געווען יו''ט אין די וואכן, און יעדע שמחה ברענגט מיט זיך אינטערעסאנטע דעטאלן, און געסט און מצבים..
דעמאלטס איז געווען איינע פון די מאדנע פערזאנען, א עלטערע פוילישער יודל, אן א בארד, מיטן נאמען 'אייזיק וואלגא', וואס האט געהאט מיט זיך א היסטארישע געשיכטע, אז ער האט ביים צווייטן וועלטס קריג, מצליח געווען צו ראטעווען דעם אלטן מעיאר פון אונזער שיכון, מתתי' פריזל.
דער 'מתתיהו רעטער'.. ווי מ'פלעגט עהם רופן, איז עפעס אריינגעפאלן אין שטעטל יענע תקופה, און האט געכאפט א מאדנע רוח אין זיך, און מ'האט פון זיינע שגעונות צוזאמען מיט עהם נישט געקענט אפקלעבן..
ווי ער איז געווען אלע יארן ביז דאן, איין באשעפער ווייסט.. אבער זיין סוף איז געווען פארביטערט.. ער איז געווארן דער שפילצייג פונעם יוגענד, און מ'איז עהם נאכגעלאפן ווי ער איז געגאנגען, און פראבירט צו מאכן א געלעכטער אויף זיינע שוואכקייטן.
איינמאל ווען איך האב זיך צעלאכט פון עהם, האט ער מיר געכאפט ביים האנט, און גענומען שרייען, כ'וועל דיר געבן אזאנס אז די טאטע וועט קיין נחת נישט האבן..
ער איז געווארן מסוכן, און מ'האט עהם שווער מסלק געווען, און ס'קוקט עפעס אויס, אז עד שלא שקע שמשו של זה כבר זרח שמשו של זה.. ווייל ווען מ'איז קוים מסלק איין אומגעוואונטשענע גאסט, דרייעט זיך שוין א צווייטער פארן די אויגן.. ווי געזאגט, כ'האב קוים געווארט צו קומען צו די מלוכה..
אין די היסטאריע פונעם שטעטל זענען שוין אסאך אזעלכע סארטן עלעמענטן, געקומען און געגאנגען, און מ'פלעגט זאגן, אז דא איז די לעצטע באס סטאנציע..
אזעלכע נשמות יתירות פלעגן ביים פריען אנקומען ווערן אנערקענט ביי די יונגענד, מיט נייע נעמען, אויב האבן זיי נישט געוואלט זאגן די ריכטיגע נאמען..
און אזוי אויך מיט אונזער אייזיק וואלגא, ווען ער איז נעלם געווארן, איז שוין געווען נאך צוויי געסט ביים האנט.. און זייער היסטאריע אנאנים פונעם ציבור.

ס'געווען און ס'נאך דא.. אזעלכע וואס קומען און גייען ווי א משלח וחוזר.. און מ'דארף דאך אזוי אכטונג געבן זיך נישט צו פארטשעפענען מיט די דעליקאטע נשמות, ווייל טאקע זיי זענען לאכעדיג, אבער אינעווייניג איז א פייכטע צעבראכענע נפש ביזן גרונד.
שוין פון אלץ קינד האבן מיר געקענט א רייהע נע ונד'ניקעס, ס'איז פארהאנען אויפן ליסטע, דער גאלדנגעיטער רעבע, דער 'דידן נצח' מענטש, 'דער וועקיום קלינער'.., און יוסף איזאק, און גרשון חנוך.. איינער איז געווען הונקעדיג איינער פאני א צווייטער צו קלוג..
מ'האט אלץ חושד געווען צו ס'איז נישט פארהאנען צווישן זיי א מעגליכקייט פון א שפיאן פאר אומגעוואונטשענע אויערן, מי יודע? אחד הוא יודע!..
דער דידן נצח, איז געווען א ליובאוויטשער גרוש, וואס די נערווען האבן עהם געשפילט און ער פלעגט זיך שווער לעבן מיטן מציאות אז זיין ווייב האט עהם פארלאזט, און אויסגעגעבן זיין ווייטאג מיטן זינגען אין די גאסן..
דער הונקעדיגער פלעגט אוועקלייגן ריזן זעקלעך מיט חלה און האניג און אפטייפן יעדע חתונה און מסיבה, מי יודע..
וויאזוי פלעגט ר' שלמה'לע קארליבאך זאגן? יו נעווער נאו.. יו נעווער נאו..

לאמיר זיך צוריקכאפן צום יעצטיגע מציאות, ס'קומט פאר א חתונה, און דאן נאכנישט געווען די סדר און מערכה ווי ס'איז היינט ב''ה דאפעלט בעסער, ווייל מ'האט דעמאלטס נישט געוואוסט אז ס'קען גאר בעסער זיין, ווי אויפבויען האלצערנע שטאקן, און עס לאזן אזוי ביז א וואך נאך יו''ט..
און אלע פלייש און פיש און סאדע און אלע אפ'פאל פלעגן שימלען און שמעקן.. געפערליך לאזן א גערוך נאך זיך, ביז ס'האט זוכה געווען צו ווערן גערייניגט, הערשט נאך א וואך ווען ס'האט זיך געענדיגט די פאראדע.
די גאנצע שמחה איז געווען פלאנירט מיט קארפן קעפ כאילו, און ס'האט געמוזט פארן ווי ס'געווען איינגעוואוינט פון די חתונות פון פריערדיגע יארן, אין לשנות.
א טייל פן די ריזיגע סיינס און קרוינען לכבוד די שמחה, פלעגן פאנפערן האט מען שוין געקוקט מיט ווייטאג, כאילו דער טפל איז א עיקר, און כ'געדענק אז מ'האט געמאכט א טויער ביים איינגאנ צום רבינס גאס, א טויער ביים אלטן שול איינגאנג, א פארשטעלונג פון קברי אבות און נאך פון די אלטע סיינס אין אוצר פונעם אזוי גערופענעם 'יוצר המאורות', איז געווען א פורהאנג סיין פון לעקטער, א קרוין א ב'חנ'טע לפי די מושגים פון יענע יארן, און נאך אזעלכע בלינקינג סיינס לתפארת השמחה.
כ'מיין מ'האט זיך געלערנט א לעקציע מיט די צייט, אז נישט דאס איז די שמחה, און ס'פארהאנען טיפערס בשמחת בית צדיקים, אבער דאן איז דאס געווען א עסק.

שבת שבע ברכות איז געווען אין שטאט פונעם מחותן - דער טשערנאבליר רבי שליט''א, אין בארא פארק, און ס'האט קוים עספיעט אריינצונעמען די פולע געסט פון איבעראל, און ס'איז נישט געווען קיין פארגלייך צו די היינטיגע סדר.
ביים מצוה טאנץ פרייטיג צונאכטס, איז כמעט נישט געווען קיין אינטש פלאץ ווי צו שטיין – פאר מיר.. און איך האב מוותר געווען ביי מיר, צו קלעטערן און זוכן א פלאץ אין אזא געדרענג.
ווען מיין טאטע האט מיך געטראפן נאכן טאנצן, און געוואויר געווארן אז כ'האב עס פארפאסט! אוי מער האט מיך נישט אויסגעפעלט.. כ'האב באקומען קאלטס און ווארעמס.. 'פארדעם ביסטו געקומען אהער'.. כ'געדענק אז מיינע טרערן זענען נישט פארפרוירן געווארן כאטש ער איז מיט מיר געגאנגען צום אכסניא אין די גאר פארפרוירענע קאלטע פרייטיג צונאכטס.
און ס'האט מיר געשטאכן מיט שפיזן זיינע פסקים, ווי כ'וואלט געזאגט, כ'וואלט אפילו נישט געוואלט קומען, אויב כ'מוז דווקא זיין ביים טאנצן.. אבער גיי זיי מסביר די מוח פון א געבוירענער אין די י' יארן צו א געבוירענער אין די ענדע ל' יארן..
דעמאלטס האב איך נאך געהאט קנאפ געדולד מיטצוטאנצן ביי יעדע מסיבה, און אוודאי נישט ווען ער האט געהאלטן א שטרענגע האנט אויף מיר און כ'האב געמוזט, ווייל אזוי האט 'ער' געוואלט.
הכלל, כ'האב ארויסגענומען פונעם שמחה מיינע אייגענע הנאות, און ס'דאך געווען יו''ט.. און א באזונדערע תקופה אין יענע יארן.
און אז מ'רעדט פון דעם חתונה, כאפ איך מיר, אז כ'האב גארנישט פארציילט פונעם פריערדיגן חתונה, אום יאר תשמ''ז, ווען דער רבי זז''ג האט חתונה געמאכט א טאכטער מיט ר' יעקב יוסף האגער א זון פון ר' ישראל און אייניקל פונעם מאנסי ווישניצער רבי שליט''א.
[המשך יבוא]

פאר איך זעץ פאר, און כ'וויל שילדערן פונעם פריערדיגן חתונה בבית סקווירא, אינעם יאר תשמ''ז, דערמאנט עס מיר א שטארקע קאנטראסט וואס מ'זעט צווישן יארן, סיי פון דעמאלט ביז היינט, און בכלל פון אמאל פאר מיינע יארן, ביז אונזערע תקופות.
אמאל אינעם אלטן היים איז געווען דאס פארגעניגן פון געזאנג – חזנות! די געשמאק פון א געטראנק – א גוטע וויין! די אינטערעסאנטקייט פון א שפיל – טאלאנטירטע קונץ, און שעצונג פון א פראדוקט – האנט ארבייט צו נאטור.
היינט איז געווארן א פאקט, אז שיינע געזאנג איז - ווי מער מאדנע קולות און קרייען אין די וועלט אריין, איז א סטייל.. און חזנות איז א טפל. א געשמאקע טרונק - קען זיין גאזיגע סאדע, צו יעדע זאך וואס ציפט אדער זיס.. ווען ס'קומט צו קונץ מיינט עס ווי מער מ'שטעלט זיך איין די לעבן צו די כבוד, און א פראדוקט שעצט זיך ווי ביליג ס'איז, און ווי פאלטש גלאנציג ס'איז, און ווי סאך כ'וועל זיך נישט דארפן אנשטרענגן א דאנק דעם.
פארוואס שרייב איך עס יעצט?
ווייל כ'האב מיך דערמאנט וויאזוי די חתונה האט דעמאלט אויסגעקוקט, אום יאר תשמ''ז, ווען א חתונה בתפארתה האט געטייטשט א גרופע קלעזמער, וואס בלאזן און האקן אריין דאס גאנצע ענערגיע אינעם שיינקייט פון א מעלאדיע.
מיר קינדער פלעגן נאכשפעטן דעם פייפער פון יענע חתונה, ווי ער איז רויט געווארן פון אנשטרענגונג, אבער די לעבעדיגקייט פונעם ארקעסטרע איז געווען דווקא נישט פון א בום באקס, צו פון פארטויבענדע ספיקערס, [דאס אויך.. אבער נישט דאס די עיקר,] נאר נאטורליכע קראפט און טאלאנט וואס די 'מענטשליכע בענד' האט אריינגעארבעט אינעם פייערליכען שמחה.
א פיאנא און א גיטאר און א פויקער איז געווען לעבעדיג פשוט פשט! ווי עס לעבט זיך האט עס נאך מער לעבעדיג געמאכט, וואס די היינטיגע מאשינען קענען באמת לאמיתו נישט ערפילן.
דאס איז נאר אגב, וואס כ'האב געשפירט אויפצומערקן ווי זאכן טוישן זיך מיט די דורות, ממש אזא קאנטראסט.
אין זיכרון ליגט מיר עפעס פון יענע שמחה, אז ס'עפעס געווען צוויי פארשטעלטע קונצן מאכער, וואס האבן באוויזן אחיזת עינים, מיטן שפאצירן אין די לופט אדער עפעס ענליכס, און מ'האט זיי פארשיקט. כ'ווייס נישט גענוי וואס האט געשטערט פארן אויבנאן, אבער פון דארט איז געקומען די הוראה זיי צו פארשיקן, און כ'מיין אז דער וויזשניצער רבי האט זיי געהייסן פארשיקן.
די חתונה דעמאלטס איז געווען אין מאנסי געגענד, און אינמיטן חתונה איז א וויזשניצער חסיד – אלטמאן אוועקגעפאלן טויט! מ'האט געזאגט אז איינער האט עהם פאר'סמ'ט, און די סדרנים האבן פראבירט מיט שטריימלען באלד עהם צו ברענגען לופט, אבער ס'געווען ערגער פון היץ, און מ'האט געזען אויף זיין פנים סימנים וואס קומט ווען מ'ווערט פאר'סמ'ט.
ס'האט מיך דעמאלטס זייענדיג א קינד פון ניין יאר, געמאכט אומעטיג אינמיטן די שמחה, און נאכמער ווען קיינער האט נישט געוואוסט קלאר וואס ס'האט באמת פאסירט.
יענער איז געווען איינער פון די שוויצערס, פון די סדרנים, און כ'געדענק טאקע, אז די סדרנים אין סקווירא זענען ביי די שמחות געגאנגען מיט א סאמעטענעם ארעם באנד, 'סדרן' אין א בלויע ווארע, און איינער האט געהאט אזא באנד אויפן האנט ארעם – 'סדרן ראשי' מיט א רוטליכע קאליר, און ר' ברוך בוקסבום איז געווען דער טשערמאן און אויסרופער ביי יעדע מודעה צו באפעל.
די חתונה האט זיך נאטורליך פארצויגן ביזן נץ החמה, אזוי זענען געווען די רעבישע שמחות בימים ההם, און אין מיינע געהירן הערן זיך נאך די פרימארגן געזאנג פון די פייגלעך, ווי א שטייגער מ'הערט יעדע יאר מוצאי פסח נאכן בעל שם טיש, אדער שבועות פארטאגס..

און רעדנדיג פון תשמ''ז, זאלט איר נישט בייז זיין, אז כ'האב מיך ווידער דערמאנט א אומפארגעסליכע עפיזאד.
יענע יאר האט מען געפייערט דעם חנוכת הבית פונעם נייעם בנין 'בית רוזמאן', וואס איז צוגעבויעט געווארן מיט פראכט און שיינקייט, צום אלטן בנין הישיבה – בית גרוס, אקעגן דעם שול.
כ'מיין ס'געווען א הכנסת ספר תורה אויך, און צום רייכן סעודה אינעם היכל הישיבה אויבן, זענען בחורים און קינדער נישט ערלויבט געווארן צו זיין אנוועזענד, און אין יענעם געלעגנהייט איז ערשינען דאס ערשטע מאל אין היסטאריע א סקווירא ספר, ס'איז געווען די ערשטע סקווירא זמירות לשבת, אין א קליינעם פארמאט.
געדענק איך, אז די עלטערע בחורים האבן געלאקערט אויף א קאר, וואס איז געווען פארקירט נעבן דעם טיר פונעם בנין, און האבן געזאגט אז דארט ליגן די באקסעס נייע זמירות'ן, און מ'דארף ארויס'לקח'נען פון דארט פאר יעדע פרייז אפאר שטיק, נאך פאר מ'טיילט עס אויס אויבן.
איך, זייענדיג א קינד, האב געהאט א שטעקעלע פונעם הכנסת ס''ת פאן, און א בחור האט א כאפ געטון פון מיין האנט דעם שטעקן, און דערמיט אויפגעפיקעוועט דעם טיר פונעם קאר טראנק, א מציאות וואס כ'ווייס נישט צו היינט וואלט מען עס געקענט טון צו עפענען א קאר, און מ'האט געכאפט..
אלע בחורים האבן גע'כאפט זמירות'ן און אנטלאפן, אויך איך האב געכאפט א זמירות'ל און אהיימגעלאפן און אין מיין קינדישע הערצל געבעטן גאט זאל מיר מוחל זיין פאר די גניבה.. כ'געדענק די שולד געפיל ביז היינט..

כ'האב דערמאנט 'בית גרוס', דאס איז געווען די אלטע בנין הישיבה וואס איז מנודב געווארן דורכן אלטער גרוס – א עושר א יוד נעבעך נישט קיין שומר תורה ומצוות, אבער מ'האט געטראפן היתרים צו נעמען פון עהם שטיצע אין גרויסן.
ס'געווען מנודב לעילו נשמות וואס זענען יא געווען ערליכע, און צו יעדע צייט פלעגט מען אויף דעם חשבון ציען נדבות פון דעם פילאנטראפ – מיסטער גרוס, ביז איין טאג האט דער אלטער גרוס זיך באקלערט צו קומען באזוכן זיין בנין..
א פחד איז באפאלן די עסקנים, ווייל דעמאלטס איז שוין געווען נאכן חנוכת הבית פונעם נייעם בנין בית רוזמאן, און זיין אלטע בנין בית גרוס האט אויסגעקוקט ווי א אלטער שטיבל אינעם יודישער קווארטל אין מאה שערים..
כ'געדענק נאך גוט די אלטע ישיבה אויסזען, נאך פאר מ'האט עס פריש רענערווירט אין מיינע יארן אין ישיבה קטנה, מיט א אנדערע אויסשטעל פון די צימערן פון דעמאלטס, און ווען מ'האט עס איבערגעמאכט האט מען ביים דור עלטער פון אונז, פארווישט די אלטע זכרונות וואס יענע ווענט זענען געווען עדות.
הכלל, מיסטער גרוס קומט צו פארן.. און מ'האט עהם אנגעגרייט דעם גאנצן פמליא פון די חדר קינדער און ישיבה בחורים וואס האבן עהם עמפאנגען אינעם הערליכע לאבי פונעם בנין בית רוזמאן, און כ'געדענק די פארצווייפלונג, ווען ער האט ביים אנקומען אין לאבי, באמערקט א צווייטנס נאמען שטיין אלץ נדבן.. מ'האט עהם פארפירט מיט קונציגע וועגן, און פארווישט דעם דורכפאל..

צוריק צום ערשטן כיתה אין ישיבה קטנה.
זעמער געווען פלאצירט אינעם גרויסן שטוב וואס האט געהייסן די בית מדרש קטן פונעם ישיבה קטנה, און איז פאקטיש געווען די דאווענען שטוב פאר די ערשטע כיתה.
ס'נאך געווען אפען צום לאבי, און כאטש ווען פלעגט דער משגיח נאכמיטאג נאכלויפן און אריינטרייבן די בחורים אין קלאס, ממש ווי א קינדערגארטן מלמד פראבירט צוזאם האלטן די שעפעלעך זאלן זיך נישט צעלויפן..
נעבן די כיתות, איז געווען די אפציעלע גרויסע קאווע צימער פונעם ישיבה, ווי אויך די ישיבה גדולה פלעגט קומען דארט זיפן א גלעזל ווארעמס.
ויהי בימים ההם, האבן די ערב רב פונעם ישיבה, די נושרים פון ישיבה, א סעקטע נידריגע בחורים אין עלטער פון אכטצן ניינצן יאר אלט, וואס האבן אראפגעווארפן פון זיך ממש אלעס, און עטליכע פון זיין אויך תפילין.
זיי האבן מיט כח איבערגענומען דעם שטוב, און דארט געמאכט זייער נעסט, און ווער ס'האט געוואלט נעמען קאווע, האט פאר זיי געמוזט באצאלן קאווע מעמבערשיפ.
א פאקט וואס איז היינט אומפארשטענדליך, אבער דאן אויך געווען זייער ווייטאגליך.
מ'האט זיי נישט געקענט פארשיקן פון דארט, ביז א לאנגע צייט, און זיי האבן שוין פארנומען מיט געוואלד, עטליכע שטובער אין ישיבה ואין מידם מציל.
אונז בחורימ'לעך וואס האבן געוואלט כאפן צוקער פון דארט, און ווען די יעניגע האבן אונז געכאפט, האבן מיר געכאפט מכות רצח ממש! און ס'געווען געפערליך און שרעקעדיג, אבער ס'איז ב''ה בטל געווארן פון זיך אליינס נאך א שטיק צייט, ווען די יעניגע האבן אפגעטרויטן פון דארט און זיך געטראפן זייער פלאץ ערגעץ אויסערן שטעטל ב''ה.
אזויווי זיי, ובדומה להם קומען אויף ליידער אין יעדע דור אזעלכע משחיתים און מאכן אן א שם רע פארן גוטן כלל, אבער ב''ה ס'בלייבט נישט איבער פון זייער עבר קיין זכר און נאר די ערליכע האבן א קיום און תכלית ביום אחרון.

יענעם יאר תשנ''ב, איז פארגעקומען נאך עטליכע היסטארישע זאכן, און איינס פון דעם איז געווען די אנהייב פונעם בויען דעם נייעם שול, וואס איז באמת געווען אז מ'האט צוגעבויעט צו די אלטע, וואס איז שוין געווען זייער קליין, און מ'האט געהאט אסאך פלענער וואס צוטון, מקודם האט מען געהאט א ערנסטע פלאן צו בויען אויף 'פראנקס בארג' א נייע שול פאר שבת קודש, אבער ס'געבליבן ביים פלאן.
און אביגדור אסטרייכער האט זיך אריינגעווארפן אינעם פלאן פון צובויען און איבערמאכן דעם שול אויף א ריזן פארנעם, האט דאס אנגעהויבן באקומען הויט און ביינער.
אנגעהויבן האט זיך דאס, ממש א וואך נאכן מסיים זיין דעם שמחת החתונה אין הויף, ווען מ'האט מיטן נדבה פון ר' שמחה לעפלער ע''ה אנגעהויבן דאס ערשטע שלב פון גרובען פרישע פודאמענטן, און ממש בהשגחה פרטית, אז יענע פרייטיג וואס מ'האט מיטן טרעקטער אנגעהויבן דעם ערשטן גרוב, יענע ערב שבת קודש איז ער ר' שמחה נפטר געווארן נאך א לענגערע שווערע מחלה, און ס'זיכער געווען בזכותו דאס נייע בוי פראיעקט.
דאס בוי ארבעט האט זיך פלייסיג געריקט פאראויס, און ס'געקומען א שטאק נאך א שטאק, און מ'האט לויטן פלאן פון צוזאמהאלטן ביידע טיילן פונעם נייעם שול – אינדזשענירט, אז מ'דארף לייגן צוויי מעכטיגע ריזן שטאלענע זוילען, אין די לענג פונעם היכל העתיד להיבנות.
און דאס איז געווען א היסטארישע סצענע פאר זיך.
אויך א פרייטיג איז עס געווען, ווען די ספעציעלע קרעינס זענען אנגעקומען, און אנשים נשים וטף זענען געשטאנען אין די גרופעס, אויף גאניקעס אויף די דעכער און ווי נאר מ'קען מיטהאלטן, ווי די צוויי מעכטיגע זוילן ווערן אויפגעהויבן און מחובר לטהור..
ר' משה האלצלער ע''ה, וואס ער איז דער וואס האט אלץ געהאט דאס קאפ אויפן פלאץ, און פארשריבן און פאטאגראפירט אלעס אין שטעטל צו יעדע צייט, אויך די אויספירליכע באריכט ביים בויען דעם שטעטל איז רוב בלויז פון עהם אליינס.
ער האט זיך יענע פרייטיג ארויפגעשטעלט אויפן דאך פונעם ישיבה, און נישט סתם אויפן דאך נאר אויפן העכערן דאך וואס איז איבערן היכל הישיבה אין צענטער, און נישט סתם נאר אויף א הויעכע לייטער, און מיט זיין קאמערע אפגעכאפט אסאך בילדער, און זיך צעשמייכעלט און זיך אנגערופן, אוי וועלן ענק מיך נאך דאנקן פאר די בילדער..
כ'געדענק אז נאך אנדערע וואס האבן געהאט קאמערעס [וואס איז נישט געווען אזוי מצוי ביי יעדן אין טאש ווי היינט..] זיי האבן עהם אליין – ר' משה האלצלער אפגעכאפט ווי ער שטייט מיט זיינע עלטערע כוחות אויפן לייטער און פאראייביגט זכרונות..
איך וועל נישט אריינגיין בפרטות וויאזוי מ'האט געלייגט די זוילן, ווייל ס'געווען א לענגערע ארבעט, שוין פון וואכן פארדעם מיט אינזשענערן וואס האבן געברויכט טעסטן די זוילן צו זיי זענען גרייט צו ווערן אויפגעהויבן, נאכדעם וואס מ'האט עס געליפערט אין שטיקלעך און עס דארט אויפן ערד באהאפטן, צו הונדערט פוס לאנג!
אין שול האט מען זיך נישט געקענט געפונען יענע פרייטיג, צוליב די סכנה ביים בויען, האט דער רבי זז''ג געדאווענט אין ישיבה, און טאקע פונעם דאך ווי מ'האט געקענט אריינקוקן דורך די היכל דאך פענסטערס, האבן מיר געזען ווי דער רבי איז זיך מתעטף בטלית און לייגט תפילין און דאווענט, וואס מ'קען זעלטן מיטהאלטן, ווייל דער רבי דאווענט דאך פארמאכט אין זיין שטוב.

נאך א גאר היסטארישע מעמד וואס איז פארגעקומען יענע יאר ב' ניסן צונאכטס, איז געווען די הנחת 'אבני הקודש', לכבוד די צובויען פונעם שול, האט מען מיט חשובע שטיינער פונעם גאנץ ערשטן שול פונעם שטוב פונעם רבין זצוק''ל און פונעם אלטן הויף אין אוקריינא, פריש געלייגט כעין א הנחת אבן הפינה, און דער רבי האט דערביי אויך געזאגט ספעציעלע פסוקי תהילים.
דאס התרגשות האט גאר געשטיגן, ווען הרב ר' אברהם חיים שפיטצער שליט''א האט געהאלטן א היסטארישער דרשה, וואס האט גאר אנגעווארעמט די הערצער.
און זיינע ווערטער ליגן נאך אין זיכרון ביי אלע וואס האבן עס בייגעוואוינט דאן, ווי ער האט געשילדערט ווי ער אליין האט געהאט די זכיה אנצוהאלטן דעם קאפ פונעם רבי'ן זכרונו לברכה אינעם טאג פונעם הסתלקות צו ביים לויה צו ביים טהרה צו ביים באהאלטן.
'דער קאפ' האט ער געזאגט 'האב איך געקלערט'.. האט בלויז געטראכט גוטס פאר יודען, האט בלויז געטראכט הייליגע זאכן..' דער עולם האט געלאזט טרערן ווי א טייך ביי זיין דרשה, און ס'געווען ווי מ'זאגט ממש אין פלאץ.
די אבני קודש האט מען געלייגט אויפן ארט ווי מ'האט ארויסגעבויעט דעם רבינס דאווענען שטוב, און עס שפעטער פארדעקט מיט גוטע שמירה אויף די הייליגע מטבעות וואס דער רבי האט דארט אריינגעטון ביים לייגן די שטיינער אלץ יסוד.
דער ציבור ביים סעודת הילולא יענע יאר, איז געווען אן קיין מספר.. ס'געווען אזא אנלויף און שטופעניש צום געדענקן..

לאמיר זיך צוריקקערן צו מיין אייגענע לעבן יענע יאר.
כאטש כ'בין געווארן באזארגט מיט גוטע חברותות אין ישיבה, האב איך דאך אבער נישט באלאנגט אינדערהיים.. פשוט דער כלל פון 'הוי גולה למקום תורה' האט געמיינט מיר אויך, פשוט צווישן די געשוויסטער בין איך געווען א איבריגע ווארצל.. און כ'האב פארפירט צו סאך.
כ'געדענק אז מ'האט איבערגעפארבט דעם קאפ אונזערע לכבוד פסח, און כ'האב געוואלט צייגן וואספארא שמאטע ווענט מ'בויעט היינט, האב איך אנע טראכטן א שטויס געגעבן אין וואנט,און כ'האב געטראפן מיין פוס אין א טיפע לאך אין וואנט..
אזאנס! איך האב געמאכט א גרויסע לאך אין די קאך וואנט.. איך בין געווען זיכער כ'וועל פארדעם כאפן.. אבער ס'אדורך בשלום, כ'ווייס נישט פארוואס, אבער שטיל בייסנדיג די ליפן האבן מיינע עלטערן אויך שוין געקלערט ערענסט, אז איך באלאנג אין א דארמעטארי, נישט אינדערהיים.
אבער קיינער האט מיך נישט געוואלט אננעמען אין ישיבה אין די פרעמד, נישט ווייל כ'האב געהייסן א פראבלעם, נאר ווייל מ'האט געזוכט דווקא מתמידים און גוטע קעפ, קיינער האט נישט געוואלט נעמען יענעמס שוואכע סחורה.. און נאכמער פון אלעס, אז מיין טאטע האט נישט געהאט די פראטעקציע וואס פעלט אויס, אריינצוריקן זייען זון אין א פאסיגע ישיבה, בין איך געבליבן אפזיצן נאך א יאר אינדערהיים פונקט ווי אין ישיבה, קלאצענדיג אין די ליידיגע פוסטע טעג און חדשים.
למען השם חול המועד, איז מער נישט געווען קיין רעדע צו פארן ערגעץ זיך לופטערן, ווייל חול המועד דארף א בחור לערנען.. נישט עפעס אנדערש.
האב איך פארביסן ציין און נעגל, און געשטופט די טעג, נישט געלעבט ווי א נארמאלער און נישט געלערנט קיין ווארט.
איין גוטע זאך וואס כ'האב יא געהאט יענע יאר, ווען כ'בין די ערשטע מאל אוועקגעפארן 'אליין' אויף א ווינטערדיגע שבת, קיין קרית יואל – צו מיין זיידע און באבע גאלדשטיין.
ס'געווען פאר מיר א מחי'ה'דיגע דערפרישקייט.
מיין זיידע האט געוואוינט דארט אין די שווימערס הייזער, און ס'נאך געווען א שניי יענע שבת, און כ'האב געשפירט א געפיל פון אייגענקייט אין א רואיגע שטילע אטמאספער.
מיין זיידע האט מיך אפילו פארגעהאלטן נאך שבת, היתכן ביים אויסרופן מיר צום תורה, אינעם ישמח משה שול דערנעבן, האב איך צו שטיל געזאגט די ברכות, ס'וואלט עהם געווען א כבוד ווען זיין אייניקל פון סקווער זאגט הויעך די ברכות..
אבער איך האב דאך מיך געשעמט מיט מיינע סקווערע מעשים, סקווערע פיאות און הברה און נוסח..
אבער ס'געווען א שבת צום געדענקן!
המשך בא יבוא בעזרת ה' הטוב

דעם יאר תשנ''ב ווען כ'בין געווארן פערצן יאר אלט מיט געזונט, איז געבוירן געווארן אין סקווערן שטעטל, דער צווייטער קינד אינעם זעלבן געבורטסטאג ווי איך.
דאס טייטש, די צווייטע ברית אום פורים – אינעם היסטאריע פונעם סקווערן שטעטל.
א חסידישער יונגערמאן איז צוגעקומען צו מיר דאן, און פארציילט, אז נאר וואס היינט האט דער רבי שליט''א עפעס דערמאנט דערוועגן, אז איך בין געווען דער ערשטער ברית פורים אין שטעטל, מיט פערצן יאר צוריק, אבער נאר וואס א יאר דערויף, האט דער רבי זז''ג אליין געפראוועט א ברית פאר א אייניקל אום פורים.
דאס ברי''מ פון הרב מרדכי בן ר' יושעלע טווערסקי חדב''ן, איז געווען בעצם יום הפורים, און כ'געדענק טאקע אז ס'געווען א שמחה כפולה ביום ובזמן ששון ושמחה.
אגב, אין מיין זיכרון ליגט מיר עפעס איינע פון יענע יארן, צוויי יאר איינס נאכן אנדערן, וואס ס'איז פארגעקומען דאס ערשטע נאכט פורים, א שפיל אין היכל פונעם שול, לטובת חסד דשיכון סקווירא ווי יונגעלייט האבן פיין אויסגעשפילט די צוויי שפילן, 'די צוויי בוטשערס אין קראקא' און 'וולאדאמיר-וועלוול ווערט א בעל תשובה'.
ס'נישט געווען יענע יאר ווען מאטל טווערסקי איז געבוירן, ווייל דאן איז געווען א גרויסארטיגע וואכנאכט סעודה באישון ליל, אבער איינע פון די ערשטע 'נ' יארן.

דאס יאר איז געקומען צו א ענדע, און ביים זאגן תחל שנה וברכותיה, האט מען באנייעט שוין דעם נייעם היכל, נאך פראוואזאריש.. אבער א דאנק דעם וואס מ'האט געגאסן די פאדלאגע פון צעמענט, האט מען זיך ארויסגעלאזט אין א שפאציר איבערן נייעם חלק, און ס'נאך געווען אפגעטיילט מיט ווענט, די אלטע היכל און די חדר שני – די כולל, און דאס נייע גיגאנטישע היכל החדש.
כ'וויל שילדערן ווי שטארק ס'געווען א נחיצות צו פארברייטערן דעם שול לטובת די ריבוי המתפללים, אז די אלטע היכל איז געווען אזא געדרענג, יעדע איינציגע שבת, שוין אפגערעדט א שיינעם שבת צו יו''ט, אז יעדע טיש האט מען ברבות הימים אפגעהאקט די זייטן פון אלע זייטן.. אבי ס'זאל ווערן אביסל מער הרחבה, און דאך האט עס נישט צוגעגעבן אסאך פלאץ.
און ווי כ'געדענק, אז מ'פלעגט דאך זיצן מער ווייניגער משפחות ווייז אויף א טיש, און יעדע משפחה צו טיש האט זיך געהאט זיינע געציילטע טיילס.. ווי מ'איז געצוואונגען געווען זיך צו האלטן די אטעם אריין, ווייל א אינטש ארויס איז שוין געווען א צווייטנס זיץ פלאץ, צו שטיי פלאץ..
ס'ליגט מיר אין זיכרון, אז ס'האט פאסירט אמאל עפעס, וואס מ'איז פרייטיג צונאכטס צוריקגעגאנגען צום אלטן היכל אויף איין תפילה, אפשר וועגן א בלעק-אויט צו וואס.
אבער ס'האט אויסגעקוקט אזויווי יענער וואס האט פראבירט נאכן אריינשטופן א קוה אין זיין שטוב, נאך אריינפאסן זיין פאמיליע אויך אינעווייניג.. דער עולם קיין עין הרע, האט זיך שוין אויסגעשפרייט און געווען איינגעוואוינט צו מער רחבות אינעם נייעם היכל, און דא איינמאל פלוצלינג גייט מען צוריק צום ד' על ד'.. ס'געווען א לעקציע וואס מ'האט פארדינט מיטן נייעם היכל, כאטש ס'נאך דאן נאכאלץ נישט געווען אויפגעמאכט די ווענט אינצווישן, דאך איז די נייע היכל געווען פול גרעסער.
עטליכע פונקן אין זיכרון געדענק איך פונעם שווערן געדראנג, אז דאס עצם דאווענען ר''ה יו''כ מיט די יוצרות האבן מיך ממש נערווירט, דארפנדיג שטיין צוקוועטשט מיטן מחזור אין האנט, ווייל זייענדיג א קינד האב איך נישט געהאט די פרעוועליגע צו האבן א זיץ פלאץ פאר מיר אליין, איז צווישן צוויי טישן האב איך קונה שביתה געווען, און ממש נישט פארליטן ווי די שלוחי ציבור ציען אויס מיטן נוסח די לקל עורך דין..
מער ארויפצו, ביים מזרח, איז דאך געווען נאכמער צושטופט, מיין טאטע פלעגט מיר אלץ ארויפשיקן ווען דער רבי האט געדאווענט צו ווען מ'האט ר''ח געבענטשט, צו כ'האב געוואלט צו נישט, אבער דאס איז איינמאל קלאר ביי מיר, אז ס'נישט געווען אזויפיל ארויפגייערס דעמאלט, אסאך ווייניגער יונגע חסידים האבן זיך דעמאלט געשטופט ארום דעם רבין, ביים פארדאווענען.
און וואס כ'געדענק גוט, איז געווען דארט א לאנגע גראבע דיקע אויסנארדענטליכע טיש, ביים מזרח פארנט פונעם ארון הקודש, וואס כ'בין שוין געוואויר געווארן אז אויף דעם טיש האט דער רבי געפירט טיש בימים ההם, אבער ס'האט געהאט א גראבע לאך ביי איין זייט, און קוקט אויס ס'געווען צו א גוטע טיש עס אויפצוטוישן מיט א צווייטע, און ר' יושע גבאי איז דארט געשטאנען ביים דאווענען אויך, ביי דעם טיש.
און ווער נאך? בעיקר ר' יוסל ביסטאן ובניו, און דניאל גאלדשטיין, און ארום און ביי די זייטן ר' איצי באטשי – ר' יצחק ברוין ע''ה און ר' מאיר ברוין ע'ה און זייערע משפחות.
איז דניאל פלעגט אלץ זיך פארענען מיט בעלי תשובות און געסט, און איינמאל האט איינער פון די געסט אויך געהאט מיט מיין טאטן שייכות, און אינמיטן די שבת'דיגע סעודה האט ער געפרעגט מיין טאטן א שווערע פראגע..
פארוואס דער מיסטער ביסטאן דאווענט אזוי כאפעדיג.. טשיפ טשיפ טשיפ... זים זים זים..
ר' יוסל ביסטאן פלעגט דאווענען שנעל און ס'האט זיך געהערט ווי ער טשיפטשעט ווי א פייגל און זשומעט ווי א פליג..
אויך מיר איז שווער געווען דעם פראגע, אבער כ'האב עס קיינמאל נישט אזוי פארגעפרעגט ווי יענער בעל תשובה..
ס'נישט געווען וואס צו ענטפערן.. אבער ס'געווען פאני..
יעדע זיידע מיט זיינע אייגענע מנהגים און אייגנשאפטן, האט צומאל געהאט חן, צומאל נערוועז געמאכט, און צומאל געווארן אליינס נערוועז..
כ'געדענק אז משה ברוין דער פלאמבער האט געלאקערט אויף איין יונגעל א ווילדער, וואס פלעגט אריבערגיין די רייהען, און ציפן אלע טאטעס.. ר' משה האט עהם איינמאל געכאפט! און גוט מסדר געווען..
נישט אז יענער האט זיך געמענטש'לט.. יענער איז נאך דער זעלבער ווילדער בריאה היינט, מיט א ווייב און קינדער, אבער דעמאלס איז ער געווען נאך א קינד..

די נייע יאר תשנ''ג, איז מיר נאך שווערער געווארן דאס לעבן אין ישיבה און צווישן חברים.
נישט גענוג אז כ'האב נישט געהאט ווער ס'זאל מיר צושטעלן חברותות מיט הבטחות פאר זיי.. האב איך בכלל פארלוירן חשק צום גאנצן שפיל.. מ'לערנט מ'חזר'ט, מ'מאכט בחינות, יא געקענט נישט געקענט..
איך האב געזוכט א וועג צו אנטלויפן פון דעם יאך! איך וויל לערנען וויפיל איך וויל, און וויאזוי איך וויל און וואס איך וויל, און נישט דארפן זיך פארהערן און אפגעבן א דין וחשבון!
און היינט וויפיל איך קוק צוריק, בין איך געווען כשר גערעכט לחלוטין.
אפילו היינט איז מיר שווער צו לערנען די מהלך וואס אסאך נוצן, איך קען קוים לערנען מיט א צווייטן, און בכלל די סדר ומסגרת פון א ישיבה איז פאר מיר נישט געאייגענט, פשוט אלץ מיין מהלך המחשבה והמוח.
און דעם כלל פון חנוך לנער על פי דרכו, איז נישט געווען צוגעשטעל ווי עס געהער, און ווי היינט צוטאגס איז עס ממש א מהפיכה צום גוטן, אין די ישיבה ווי יעדע בחור ווערט באהאלפן לויט זיין מהלך און שטייגער, לויט זיין מהות און דרך.
האב איך דען נישט געוואלט לערנען? איך פלעג אזוי מיטלעבן ביי די שיעורים, כ'געדענק גוט, די שיעורים זענען געווען א מחי', מ'האט אויסגערעדט א טוץ מיט מפרשים אויפן בלאט גמרא, אבער יעדע איינציגע טאג, ס'געקומען צום חזר'ן און כ'האב מיך ארומגעזען מיטן שטרענגן מציאות, אז קיין חברותא האב איך נישט, און באמת דארף איך נישט.. ווייל מ'לערנט אפילו נישט מיין מהלך, און קיינעם קימערט עס נישט מיין אראפגעשלאגנקייט, און אויך א נארמאלע מארק אויפן בחינה האב איך לעולם ועד נישט באקומען.. פארוואס יא?..
כ'האב געשפירט ווי איך בטל אפ וואכן און חדשים – א גאנצע יאר אויב נישט אפאר יאר.. פאר גארנישט און פאר נישט, בלויז מיטטאנצן מיטן סדר הישיבה און שפילן דעם געים פון א חזרה א בחינה, א בחינה גדולה און א פראסק אין פנים מענטאליש, אז איך האב נישט געקענט, אוודאי אזוי.. נאטורליך האב איך נישט געקענט.. כ'האב נישט געלערנט דאס וואס איז געשטאנען אין די בחינה, אוודאי האב איך נישט געקענט..
למעשה האט זיך אנגעהויבן אביסל עפענען א שפאלט אינעם זאק פון ייאוש, און מ'האט מיר מסדר געווען א פרייוועט חברותא, הרב ר' שמואל דוד גליק שליט''א, א ריכטיגע חסידישער יונגערמאן מיט געפיל און מסירות, וואס יעדע פעני וואס מיין טאטע האט עהם באצאלט האט זיך אויסגעצאלט.
וואס איז געווען?
ער האט אנגעהויבן מיט מיר א פרישע מסכתא, מסכת סוכה, און מיר האבן צוזאמען געהארעוועט דערין פון דעקל ביז דעקל, און חול המועד סוכות תשנ''ד האב איך געמאכט א סיום מיט הארץ פרייד אין אונזער סוכה און שמואל דוד האט באקומען פון מיר די טיטול 'מיין רבי' מיין מסכת סוכה..
מסכת סוכה האט באקומען ביי מיר אין זיכרון קעמערל א אפגעהיטענע ארט, און כ'האב קיינמאל נישט פארגעסן וואס כ'האב געלערנט פון יענע בלעטער.
מ'האט אינמיטן יענעם יאר פון תשנ''ג נאך פראבירט צו נעמען פאר מיר נאך א יונגערמאן פאר א חברותא צו ערפילן די ארט פון נאך א חברותא, אבער יענער איז נישט געווען געטריי, און ס'געווען א שאד די געלט א שאד די צייט און א שאד מיין וויילען מיט יענעם שעות אויף שעות, ער האט נישט געהאלטן דערביי..
איך האב ווידער אנגעהויבן וויינען טאג און נאכט, איך וויל זיך ארויסזען פון דעם מסגרת, כ'ווייס אליינס נישט וואס איך וויל יא.. אבער אזוי איז נישט קיין תכלית אין לעבן, כ'וועל ענדערש האקן האלץ און שעפן מים שלנו ווי איידער זיצן און קלאצן בעל כרחי, שעות אויף שעות פון מיינע 'טייערע.. בחורישע.. יארן.. א געלעכטער אויפן העכסטן אקטאווע..
א ביטערע געלעכטער!
דאן האב איך דערלעבט א פאקט, וואס כ'האב ממש זעלטן אין מיין לעבן דערלעבט, סיי פארדעם און סיי נאכדעם.
מיין טאטע האט זיך גענומען אמאל די קוראזש און גערעדט צו מיר אפענהארציג ווי צו א חבר..
איינמאל שבת ביים אהיימגיין געמיטלעך פון שול, און מיך אויספרעגנדיג פונקטליך די צענדליגע כשלונות וואס איך האב אינעם מסגרת הישיבה, האט ער פלוצלינג אנגעהויבן לאזן טרערן און מיר פאציילן אזוי.
אויך איך בין געווען אין אזא מצב אין מיינע יונגע בחורישע יארן, און מ'האט מיך גע'רודפ'ט און געשפעט, גיי מאך קאפלעך פאר דיין טאטע אין פעקטארי..
אויך איך האב נישט געזען קיין הצלחה אין לערנען יענע יארן, און ברוך השם כ'האב עס אדורכגעלעבט.. אויך דו וועסט עס איבערצייגן אז ס'וועט נאך זיין גוט..
עד כאן האט ער זיך געעפענט צו מיר, אבער פאר מיר איז עס געווען גענוג און נאך.. איך האב גע'חליש'ט צו הערן אז ער איז אויף מיין זייט, און ער פארשטייט אז כ'בין נישט סתם פויל און פלאך א עם הארץ וואס וויל נישט לערנען.
ניין, כ'וויל מיין איך יא.. כ'מיין כ'וויל.. אבער דעם מהלך איז עפעס נישט.. נישט פאר מיר.

כ'האב שוין אריינגעטרעטן אינעם נייעם יאר, תשנ''ד, און דערווייל איז געבליבן אז כ'בין געבליבן.. אינעם זעלבן ישיבה זיצן און קלאצן..
איך האב מיך שוין געשפירט ווי א שטיק האלץ, א חלק פונעם באנק און טיש אין ישיבה, וואס פארט מיט מיטן סיסטעם.. און כ'האב נישט געגלייבט אז דווקא אט אט קומט א לעכטיגע שטראל, א שטראל אין לעבן..
צוויי וואכן אריין אינעם ווינטער זמן, בין איך נאך געזעצן אין דריטע כיתה ישיבה קטנה, און געשפירט פארפרוירן און פאר'חלומ'ט אין גלות..
נאך צוויי וואכן, האט עס פאסירט, כ'ווייס נישט וויאזוי, ווער ס'האט געבראכן די אייז, אבער מ'האט מיר פלוצלינג מודיע געווען, אז ווייטער קען איך נישט זיין אין דעם ישיבה, ווייל זיי האבן שוין איינגעזען ס'נישט קיין תכלית אפילו איין טאג מער.
ווער איז דער וואס האט יעצט איינגעזען? ווי איז ער געווען ביז יעצט שוין צוויי יאר און א שמיץ אריבער, וואס מ'האט עס נישט איינגעזען?..
איך בין געשטעלט געווארן פאר א שווערע פראגע.
וואלסט געוואלט גיין לערנען אין ישיבת תולדות יעקב יוסף אין שטאט?
יא! זיכער..
אפשר וואלסטו געוואלט פאר דיין טובה וועגן, בלייבן איין קלאס אראפ.. און איבערגיין די צווייטע כיתה אין ישיבה קטנה?
עממ... יא! יא!
מיט מיין יעצטיגע כיתה האב איך קיין סאך ניצן נישט געשפירט אז איך האב.. און ס'האט מיר נישט געשטערט צו נעמען דעם שריט, צו בלייבן א כיתה און פארזעצן מיט א פרישקייט אין א נייע מקום.
ס'האט קיין בעסערע זאך נישט געקענט זיין ווי דעם.. און כ'האב געפאקט פעק און זעק, און געפארן לערנען אין שטאט!
פון דא און ווייטער איז פארצייכענט געווארן די סאמע ערשטע צוויי לעכטיגע יארן אין 'די אנהייב פון מיין לעבן'.. ביז יעצט האב איך נישט געלעבט.. יעצט האב איך אנגעהויבן 'לעבן'..
המשך הטוב בא יבוא ברינה..

[קודם סליחה אז כ'האב נישט געשריבן אפאר טאג, וועגן מיין פלוצלינגע נישט גוטע מיחושים, אבער דאנקן גאט ס'ווערט בעסער.]
היות ס'חנוכה אויפן וועלט אצינד, וועל איך נאך צולייגן עטליכע ברעקלעך וועגן חנוכה אין מיינע זכרונות.

מקודם, יענע יאר תשנ''א ווען מיין זיידע איז נפטר געווארן, א וואך נאך חנוכה, איז אבער יענע חנוכה טעג פארגעקומען א מאדנע ערשיינונג.
די צווייטע טאג חנוכה איז די אלטע רעבעצין אוועק, און די נייע האלצערנע פארענטשעס, וואס מ'האט ארויפגעבויעט צום ערשטע מאל זיבעצן שטאק הויעך, איז געבליבן אומניצבאר פאר די רעשט פון די חנוכה טעג, וויבאלד דער רבי האט געצינדן אינדערהיים.
מיין זיידע ע''ה האט זיך דאן געשפירט זייער נישט בסדר, ער האט שטארק געבראכן און געפיבערט, פלוצלינג יענעם שבת חנוכה האט ער זיך דערמאנט, אז דאס זעלבע האט ער אזוי געליטן און געשפירט מיט יארן צוריק אין די צייט פונעם אלטן רבין ז''ל, און דאן האט עהם דער אלטער רבי אנגעזאגט אז ער זאל זיך אנטאן ווארימע אונטערהויזן, און די פיבערן וועט אוועקגיין.
ער האט מיט שמחה עס פארציילט, און אזוי באלד געטון, און יעצט שבת חנוכה איז אויך וואונדערליך דאס פיבער פארשוואונדן, און ער האט געזונט און שטארק ממשיך געווען בחיים ביז א וואך נאכער ווען ער איז פלוצלינג אוועקגעפאלן אין א הארץ אטאקע אן קיין שום מיחושים בעפאר.
א וואך פאר חנוכה איז געווען די חתונה פון מיין ברודער יעקב יוסף, און דעמאלס איז געווען די אפציעלע בעסטע לעצטע בילדער פונעם זיידן ע''ה, און ווי ער האט אלעס נאך מיטגעהאלטן ווי א מיטליעריגער געזונט און פרישער מאן.
יענעם חנוכה האט א אייניקל געברענגט זיינע קינדער צום זיידנס צינדן חנוכה לעכט, און כ'געדענק ווי היינט, זיי האבן פארמאגט א ווידיאו מאשין, און האבן אפגעכאפט דאס צינדן, און ביז צוואנציג יאר שפעטער האב איך נישט געזען און געהערט דערפון, לעצטענס האב איך עס באקומען, און ס'מיר אויפגעשוואומען יענע צייט, און ס'איז פאר מיר זייער חשוב און זעלטענע זכיה, צו האבן א לענגערע ווידאו פונעם זיידן ע''ה בעבודתו התמימה וכשרה.

איך האב א געוואלד צו דערציילן פונעם זיידן מיינע, מיין ליבע לערער אויף מיין לעבן, אבער מיין ציל איז דא צו שרייבן פון מיינע יארן, וועל איך מוזן שווייגן פון פארציילן זיינע איבערלעבונגען, אבער דאך איין עפיזאד מוז איך פארציילן פאר די אינטערעסאנטקייט פון דעם.
געווען איז דאס ווען מיין זיידע ע''ה איז געווען א פרישער יונגערמאן, דאס הייסט, פון היינט צוטאגס איז עס געווען לכאורה ניינציג יאר צוריק.
ער איז אויסגעשלאגן געווארן מיט א ווילדע אויסשלאג אויפן גאנצן קערפער, און די רפואה דערצו – בימים ההם, איז געווען פשוט און פראסט, אפצושיילן פונעם חולה די אויבערשטע הויט, און דערמיט אפטון פון עהם די שלעכטע אויסשלאג וואס איז געווען היבש אנשטעקיג.
נו, וויאזוי שיילט מען הויט?
אזויווי איר הערט און וועט נישט גלייבן..
אזוי האט דער זיידע פארציילט, מ'האט עהם אנגעכאפט ביי די האנט און אריבערגעלייגט אויף א טיש און צוגעבינדן די הענט און פוס, אז ער זאל נישט שטערן די הויט שינדן..
יא יא.. מ'האט עהם ביים פולער באוואוסטזיין, געשינדן דאס ערשטע הויט פון רוב קערפער, זיין ערשטע שווער איז געשטאנען דערביי און עס אבזערווירט אז ער זאל ארויסקומען ריין פונעם נגע, און זיך ערהוילן נאכדעם.
אבער וואס עס צייגט, איז די קאנטראסט פונעם אמאליגער לעבן און לייזונג אויף אפילו אזעלכע קליינליכע איבערלעבונגען, און ווער רעדט נאך פונעם רעשט לעבן ווי אסאך זיי זענען אריבער, און ווי קענען מיר זיך נאך באקלאגן היינט, נאר אז אונזערע געהירן זענען שוואכער און פארנעמען שוין נישט די לחץ און וואג פון פראבלעמען און ווייטאגן, אוי באשעפער העלף!

וועל איך ממשיך זיין מיט מיין שילדערונג, אין די יארן פון ישיבה קטנה, ווען כ'האב געלערנט אין מיין געבורט שטעטל שיכון סקווירא.
אין מיינע יארן דעמאלטס, איז נאכנישט געווען קיין אפציעלע הילף פאר די וואס האבן נישט מיטגעהאלטן די נארמאלע סדרים אין ישיבה, ווי להכעיס, א יאר אונטער מיר, האט זיך עס אנגעהויבן.. דאס הייסט, אז ווען כ'בין שוין אריין אין דריטע כיתה ישיבה קטנה, און נאך צוויי וואכן אינעם זמן בין איך פלוצלינג אויפגעראכטן געווארן מיטן אריבער גיין לערנען אין 'תולדות' אין וויליאמסבורג, פונקט דאן האט מען געעפענט א נייע מסגרת, פאר שוואכערע בחורים.
אינטערעסאנט אז אין תולדות בין איך גארנישט געווען קיין שוואכערע.. פשוט מ'האט דארט געהאט בעסערע באציאונגען, און אפשר בעסערע מחנכים, כאטש אלע זענען זיי געווען פון סקווירא, אבער דאס איז געווען די פאקט.
און ס'איז עד היום א פאקט, אז פון די בעסטע תלמידים וואס א סקווירא ישיבה האט פראדוצירט פון איינפאכע בחורים, סיי אזעלכע וואס האבן געהייסן שוואך ערגעץ אנדערש און סיי אזעלכע וואס וואלטן געווען מהיכי תיתי בינונים, האט תולדות באוויזן צו מאכן פון זיי לייטן, און זענען געווארן פיינע פירות, און כ'וועל נישט אויסרעכענען און מזכיר נשמות זיין..
אבער איינער פון זיי בין איך!
פון תולדות האט זיך אנגעהויבן א תקופה יפה אין מיין לעבן, כ'מיין דאס ערשטע גוטע תקופה אין דאס אפטייטש פון 'לעבן'.. אין אפטייטש פון גאלדענע יונגע יארן, און הצלחה'דיגע רעזולטאטן.

פאר איך שילדער ווייטער דאס לעבן אין תולדות, האב איך נאך אפאר שורות איבערגעבליבן פון א יאר פארדעם.
יענע ישיבה וואס האט זיך געגרינדעט אין שטעטל, פאר שוואכערע, האט געהייסן 'בית פנחס' ווייל עס איז געווען פאלאצירט אינעם הויז פונעם אלטן רעבעצין, וואס אנשטאט ווי מ'האט עס געוואלט רופן 'בית טראנא' איז ליבערשט געגעבן געווארן די נאמען נאך איר הייליגער פאטערס אנדענק.
הרה''ק ר' פיניעלע אויסטילער הי''ד וואס מ'האט גלייכצייטיג ארויסגעגעבן דעם ספר שארית לפנחס, און דער רבי האט יענע יאר געקאכט און געלעבט ביי די חנוכה תורות מיט עטליכע לאנגע שמועסן פונעם נייעם ספר, האט מען דעם נייעם קליינעם ישיבה א פאסיג א נאמען געגעבן אויך – בית פנחס.

איך וויל פארציילן א מעשה שהיה, וואס האט פאסירט אין ישיבה קטנה.
איינמאל ביי הפסקה פאר מנחה, האט א בחור פון אונזער כיתה זיך א לאז געטון צום ריכטונג פונעם קאווע שטוב, און דארט האט א ישיבה גדולה בחור – א אויסווארף, עהם געשאנקן א ציגארעטל במתנה.. און דער בחור האט נישט לאנגע געקלערט און עס אנגעצינדן דורך די פייער פון אונטערן הייסן קעסל וואסער.
דער בחור איז דוקא געווען פון די גאר שטארקע מתמידים, ער האט געהייסן פון די בעסטע חברותות און האט געהאלטן ביים העכסטן שטאפל פון הצלחה אין די בחינות.
אבער צו זיין מזל האט דער מנהל אונזערע באמערקט זיין שפיל.. און האט געפלאקערט פון אויפברויז.
מ'הייבט אן מנחה, און פלוצלינג הערט זיך א קלונגעדיגע פראסק אין חלל! יענע בחור האט געכאפט אזא פראסק אין פנים, אז זיין גלעזער קאפל און הוט זענען געפלויגן.. און אויך זיין ארויפגעדרייעטע פיאות אויפן אויערן האבן זיך אראפגעקייקלט און ער האט אויסגעקוקט צעפראסקעט! ווי מ'זאגט.
ווען מ'הערט ווי דער מנהל שרייעט: ביי מיר אין ישיבה וועסטו נישט רייכערן קיין ציגארעטן און מאכן הפקר וועלט..
אלע האבן געוואוסט אז דער מנהל איז גערעכט, ווייל דעמאלטס א בחור מיט א ציגארעטל, איז געווען ווי היינט א בחור מיט שמוציגע קליפס.
אבער די פראסק איז געפלויגן אויף אזא בחור וואס כאטש ער איז געווען א מתמיד עצום, האט ער נישט פארשוויגן זיין כבוד, און פון יענעם טאג האט ער פארמאכט די גמרא, און עס מער קיינמאל נישט געעפענט מער!
יענע בחור איז געווארן פון די נושרים און האט נאך געהאט א לאנגע רייהע מיטמאכענישן אין לעבן, פון יענעם החלטה צו טוישן זיין לעבן סטיל, פון מתמיד צו נקמה אינעם מנהל.. אבער וואס נקמה אויף וועמען.. א רחמנות פון א מעשה.
יענע יאר איז געשען נאך עטליכע שרעקעדיגע זאכן, און איינע פון זיי איז געווען די באקאנטע 1993 אטענטאט אויפן ווארלד טרעיט סענטער, ווען א מיני ווען האט עקספלאדירט און טיילווייז געשעדיגט די אונטערשטע שטאקן, און עס האט אנגעמאכט א כאאס פון טרעפיק, אין די פרייטיג ערב שבת שטונדן אויף די הייוועיס און טונעלן.
יענע יאר אין די ווינטער, איז נעבעך ר' מעכיל דירנפעלד אומגעקומען פון א עקסידענט, וואס איז געווען צוליב א צוזאמשטויס מיט א ווילדער דרייווער פון 'ספרינג וועלי קאוטש ליין' באסעס, א קאנקורענט פון מאנסי טרעילס בימים ההם, וואס האט נקמה גענומען נאך וואס די קאר האט עהם געוואלט אפ'סלאויען פון זיין ווילדע פליען.
די לויה איז געווען הארצרייסענד, און מ'האט נישט געקענט גלייבן ווי פלוצלינג איז ר' מעכיל – וואס איז נאכנישט געווען קיין זיבעציגער, שוין אפגעטון געווארן פון אונז אזוי טראגיש.

אבער נישט אלעס איז געווען אזוי שווארץ יענע יארן.. ס'געווען עטליכע גוטע זאכן אויך..
קודם האב איך געהאט א ברודערס חתונה יענע יאר, וואס האט שוין פארזיסט דעם לאנגווייליגער יאר אין ישיבה..
און בכלל, מוז איך דערמאנען לטובה, די עסן און קעכערס אין ישיבה, פון אייביג ביזן היינטיגן טאג.
ר' טובי' צימענט איז נאך דעמאלס געווען קעכער במלוא חפניו.. און ר' טובי'ס טשולענט, זופ, פערפל, צו וועלכע נאר מאכל ער האט צוגעלייגט זיינע עשר אצבעות, האט מען זיך אפגעלעקט די פינגער מיט נארהאפטיגע געשמאק.
און אז מ'פלעגט פרעגן ר' טובי' וואס ער לייגט אלץ אריין אז זיינע עסן זענען עפעס אזוי אויסטערליש, האט ער געענטפערט איינפאך: גארנישט באזונדער.. אביסל פעפער זאלץ און שוין.. און ס'האט זיך געהערט פון זיינע ווערטער צוויי פשטים, אדער מאכט ער זיך בתמימות ווייל ער געבט נישט ארויס די סודות פון זיין קאך, אדער האט ער פשוט הצלחה אין די האנט און ס'איז זיין גוטע מזל..
ווידער מרדכי מאשעל לאורך ימים ושנים ביזן היינטיגן טאג, וואס ער איז אלץ געווען דער באהעלפער און היינט איז ער ואין בלתו.. 'דער לאנטשרום אויפזעער'.. און אז איך געב ארויס געשיכטעס קען מרדכי ארויסגעבן גאנצע שענק מיט ספרי מלחמות און פרידן צייטן, וואס ער האט אלץ נאר נישט מיטגעלעבט מיט דורי דורות בחורים מיט זייערע שטיקעס..
כ'געדענק ווי היינט, ווי אנדערש ס'איז אמאל געווען די אויפפירונג צווישן בחורים און מרדכי.
ווען מרדכי האט ארויסגעטראגן די גארביטש, האבן עטליכע ישיבה גדולה בחורים געקענט פלינק אריינשפרינגען אין קאך, אפשיילן אין רגעים עטליכע קארטאפל און עס שטעלן פרעגלען אויפן פייער.. און ווען מרדכי איז אביסל צו פרי צוריקגעקומען, און האט געזען בחורים אנטלויפן און אויפן געזרענטש איז נאכנישט פארטיג די גניבה.. האט ער מיט קולות נאכגעשריגן די יונגע גנבים, וואס איך האב זיי קיינמאל נישט פארשטאנען, אז געבראטענע פאטעטעס דארפן זיי..
מ'האט בימים ההם צוגעשטעלט עסן און געקעכטצן און אלע צוגעהערן, אסאך מער ווי היינט, און היינט איז עס צוגעשטעלט ווי אין א רעסטוראנט מכל טיב וטוב, דעמאלטס איז געווען אסאך מער..
וואס האט נאך אויסגעפעלט געבראטענע קארטאפל צו אלע טעמים?
ס'פלעגט זיין צוגעשטעלט אייזערנע מעסערס און צענדליגע שיילערס, מיט שאכטלעך ירקות פון אלע סארטן, און אין דעם קליינעם אלטן לאנטשרום, וואס האט זיך געפונען דארט ווי היינט איז פארבויעט מיט די פליישיגע און מילכיע פריזערס, דארט פאר די קומץ בחורים בימים ההם, סיי ישיבה גדולה און ישיבה קטנה האט מען צוגעשטעלט, מער ווי פאר א מחנה סאלדאטן אויפן קריגס פראנט..
אמת טאקע ווען ר' טובי' האט פארקלאפט דעם טיר פון קאך, האט מען געוואוסט אז ס'קומט גאר א ספעציעלע גוטע לאנטש.. און דעמאלס פלעגן זיך די ווילדע ליידיגייער פון ישיבה גדולה, זיך רייצן מיט אונז יונגע בחורים פון ישיבה קטנה, און הייסן ברענגן דאס און יענס..
אנשטאט גיין לערנען אויבן האבן זיי געקולעצט און זיך אונטערגעהאלטן אויף יענעמס חשבון, און כ'געדענק ווי איינער האט געהאט א קינדערישע וואסער גאן, און האט אריינגעלייגט הייסע גריס און עס געשפריצט אויף ווער ס'איז געגאנגען נאנט צו זייער פויער טיש..
ווען אונז האבן זיך שוין איינגעגלידערט דארט, האבן מיר אליין שוין געמאכט פאן מיט די דעמאלטסדיגע גוי – דער קלינער, און מ'פלעגט נאכטון די ליידיגייערס און אפרייסן די טישטעך אינמיטן.. און ווען דער נערוועזער גוי האט געוואלט שנעל אראפשלעפן די טישטעך ווען מ'איז נאך דארט געזעצן, האט ער זיך געטראפן מיט א פערטל טישטעך אין האנט..
איך האב אמאל געזען ווי ער געבט אכטונג פון דערווייטענס ווער ס'צערייסט עס, האב איך זיך אנגערופן הויעך, דער משגיח קוקט שוין..
זייט דעמאלטס האט מען עהם גערופן דער גוי דער משגיח.. און ער האט עס אויסגעטייטשט, אז די ווארט משגיח איז א קללה, [אפשר טאקע..] און האט געטיפעט מיטן בעזעם און געפאכעט מיטן האנט, ווען ער האט געהערט א בחור שרייען משגיח..
דאנט סעי מאשגיא.. האט ער געשאלטן!
עפעס א קורצע צייט דערויף, האט ער זיך אפגעזאגט פון אמט.. איך האב געהערט פון מרדכי, אז ער איז צוריקגעפארן קיין העיטי אלץ עושר.. און ביים אנקומען אהיים, האט עהם א גנב דערשאסן און בא'גנב'ט זיין פארמעגן.

אין צווייטע כיתה ישיבה קטנה, האט אויסגעבראכן א מחלוקה צווישן אונז און די דריטע כיתה, און עפעס אלץ האט זיך די עלצטע כיתה געשפירט מלך אויפן יונגערן, און זיי האבן עפעס געבויעט א נייע בימה, און אונז האבן עס נישט געמעגט אנרירן..
פארשטייט זיך אז אז מ'טארנישט וויל איך יא.. און ס'געגאנגען פעטש.
עד היום האב איך נאך אין מיינע אוצרות דאקומענטן, א צעטעלע וואס אונז האבן ארומגעווארפן מיט שאנדע אויף זייער גאווה, און מזכרת נצח ווי מיר האבן זיי באזיגט..
שוין דאס איז געווען די יונגע נארישע געשיכטעס וואס האט מיר גארנישט צוגעגעבן קיין חכמה, בלויז דאן ווען כ'פלעג מיך צו שארן צו אפאר קלוגע עלטערע בחורים, און קונה זיין פון זיי אמת'ע אינטערעסאנטע עפיזאדן פון היסטאריע און טאלאנט, וביניהם ר' מאטל פריד פון בעלגיע, וואס האט אין מיר אריינגעלייגט די רייץ אויפן טאלאנט פון שרייבן, קוקט אויס כ'האב עס געהאט אין די כח און נאכנישט דאן בפועל.
גראדע דערמאן איך זיך א גוטע לעקציע וואס כ'האב מיך געלערנט פון א מגיד שיעור אין ישיבה קטנה דארט, ר' ישעי' ברים א זון פון הגאון ר' חיים ברים זצ''ל, ער האט פארציילט אז אמאל גייענדיג אויפן גאס אין ירושלים, האט עהם געזען א ירושלימער יוד מיטן הוט אין האנט, און ער פרעגט עהם וואס איז דאס?
זאג ער, ס'רעגענט, און כ'וויל נישט די הוט זאל קליא גיין..
זאגט יענער, בעסער זאל די קאפ נאס ווערן?.. די הוט איז חשובער??
זייט דעמאלטס וואס כ'האב געהערט די מעשה, האב איך אלץ דאס שגור בפי, אז ס'רעגנט א טראפ, לוינט זיך נישט נאס ווערן די קאפ איידער די הוט..
און אז מ'רעדט פון ר' חיים ברים זצ''ל, האב איך אמאל געכאפט פון עהם א פסק!
אמאל שבת אין מקוה האב איך פראבירט צו עפענען מיין פארקניפטע פיאות, און אזוי שלעפענדיג, הער איך איינער שרייעט.. ר' חיים ברים איז עס געווען, ער שרייעט מיר.. ניין ניין שבת מ'טארנישט..

כ'האב מיך דערמאנט א עפיזאד פון עטליכע יאר פארדעם, און כ'וויל עס נישט פארגעסן וועל איך עס דא פארציילן ואתכם הסליחה.
ווען מיר זענען נאך געווען אין די עלטערע קינדער קלאסן, און מ'האט משכים געווען יעדן אינדערפרי און געקומען דאווענען אין חדר, צוזאמען מיט א גרויסע מנין, פלעגן די בחורים און אזוי אונז אין כיתה ט' ארויפ'פארן מיט ר' דניאל גאלדשטיין'ס קאר, פון ביהמ''ד ווי מ'איז געווען אין מקוה, צום חדר.
ר' דניאל פלעגט דאווענען מיט אונז יעדן טאג, ער איז געווען דער קדיש זאגער און מוסר זאגער ווען ס'האט אויסגעפעלט.. און אויפן וועג ארויף, די קורצע וועג מיט א קאר פון שול ביזן חדר, האט ער אונז געלאזט הערן עפעס א תורה טעיפ און דערביי נאך איינגע'חזר'ט זיינע שטענדיגע הוראות אויף דרך ארץ און מידות טובות.
אין זיין קאר האבן מיר זיך אריינגעקוועטשט, און מיר האבן שוין געוואוסט אלע פונקטליכע הדרכות וואס ער האט ערווארטעט פון אונז אויסצופאלגן.
קודם א גוט... און מיר האבן געדארפט ענטפערן – מארגן..!
אנטון א מאנטל ווייל ס'קאלט! אויפהעיבן די שמוץ פון די.. ערד!
איינער האט אנגעהאלטן זיין טלית בייטל, און ער האט זיך אנגעטון די שאל און הענטשיך – כאטש די קורצע רייזע און כאטש בלויז אין א קאר.. און ביים איבערנעמען זיין טלית בייטל ביים אנקומען אין חדר, האט ער אלץ געהאט זיינע ברכות צו וואונטשן אלץ דאנק.
זאל זוכה זיין צו ברענגען ביכורים אין ביהמ''ק..
ר' דניאל מיטן שחרית דאווענען איז געווען איינס, ער האט געהאט זיין אפיס נעבן די לאנטשרום, און וועמען ער האט געכאפט ביים האנט, האט געדארפט אויפהייבן אלע טישוס פון די גאנצע שטאק..
אויב כ'האב עס נאכנישט דערמאנט, אז ווען ער פלעגט מאכן די ליארעם ערב שבת ביין זמן, איז ער געקומען פון טראגן דעם רבין זז''ג צום קוואל מקוה לכבוד שבת, ווי ער פלעגט שוין טראגן דעם אלטן רבי'ן און זיינע סיפורים דערביי.
ר' דניאל פלעגט געבן א בר מצוה מתנה 'די תורה קוואל' אז מ'זאל זאגן א תורה פארן טאטן ביים סעודה.. און ס'מיר און מיינע ברודער היבש צוניץ געקומען, כאטש איך האב עס נישט באקומען אבער די געדאנק פון ניצן מיין ברודערס האט מיך אויסגעלייזט פון דארפן יעדע וואך זוכן א תורה צו באפרידיגן מיין טאטן..
איך רעכן נישט יעצט אויס אלע זיינע גוטע ווערטער און תורות משלו, אבער ווער ס'געדענק עהם האט גענוג תורות פון דניאל אויפן צונג..
פארזעצונג איז אין פראצעס..

אינעם דריטן וואך פונעם ווינטער זמן, שנת תשנ''ד, בין איך ענדליך זוכה אנגענומען צו ווערן צו מיין גוטע מזל, אינעם ישיבה קטנה תולדות יעקב יוסף דחסידי סקווירא וויליאמסבורג.
אט דער ישיבה, וואס איז געווארן מיין אכסניא פאר די קומענדיגע צוויי יאר, איינס בעסער פון צווייטן.
דער עיקר פאר וועמען עס איז זיך געקומען דער גרויסן דאנק, פאר מיין אנגענומען ווערן אין תולדות, כאטש שוין אינמיטן אנהויב זמן, איז ר' יצחק שטיינער זאל געזונט זיין, וואס וואוינט היינט אין ארץ ישראל און ווארט אויף א גאנצע רפואה ברמ''ח ושס''ה.
דעמאלס איז ער געווען 'דער מחנך' און ווארט זאגער בנוגע אזעלכע פעלער ודומיהן, און אויך דער אפציעלע פארהערער יעדע סוף וואך אין ישיבה.
כ'געדענק אפאר מאל ווי מיין טאטע פלעגט פרעגן פונעם רבי'ן זז''ג וועגן א געוויסע חינוך שאלה, די ענטפער איז געווען 'פרעגט יצחק אליעזר'.. ער איז געווען דעמאלטס דער אפציעלער לעצטע מסקנה ביי יעדע שאלה אין חינוך.
שוין אנקומענדיג אין שטאט אריין אין ישיבה, איז ער אליין געקומען צו מיר און מיך ארויסגערופן אויף א שפאציר, [און כ'דארף צולייגן אז ער איז אלץ געווען א פארנומענער מענטש, און זיינע שפאצירן און שמועסן האט גענומען מינוטן! און כ'האב געשפירט אז ער רופט מיך איז עס עפעס א זעלטענע זאך וואס ער וויל פון מיר אדער צו מיר]
ער האט מיר געפרעגט וואס מיין מיינונג איז אויפן טויש פון ישיבה, און כ'האב געזאגט, אז כ'האף כ'זאל שוין אנהייבן שפירן א טעם אין לעבן.
און ער האט מיר איבערגעהאקט, און פשוט און גראד געזאגט, 'דו וועסט מצליח זיין, דו וועסט בלי ספק דא ווערן מסודר, נישטא וואס מאריך צוזיין, עלה והצלח!
די קורצע ווערטער זענען געווען די התחלה, און די גוטע איינשפריץ פארן גוטע עתיד.
די קומענדיגע פיר און צוואנציג חדשים, וואס כ'האב געלערנט אין ישיבת תולדות, איז געווען איין קייט פון הנאה גשמית ורוחנית, פשוט איך געדענק ווי אנצוהייבן און ווי צו ענדיגן די מחיה'דיגע לעבן וואס כ'האב געהאט דארט, ווי סיי מ'האט מצליח געווען מיט חברים, מיט חברותות, מיט די לערנען, מיט יעדע זאך וואס ס'פעלט אויס פאר הצלחה אין יעדע הינזיכט.
ביים אנקומען דארט, האט זיך פאר מיר געעפענט א נייע שטייגער פון לימודים און פון התנהגות.
כ'האב באקומען מיין אייגענעם ווינקל, פאסיגע חברותות אן קיין שוועריגקייטן, און א באקוועמע בעט אין דארמעטרי, ווי איך האב מיך שנעל איינגעגלידערט צווישן די נייע חברים, און זאכן האבן אנגעהויבן פארן מיטן קאפ ארויף..
א שלעפער בין איך נאכאלץ געבליבן.. און מ'פלעגט מיך מזמן לזמן קנס'ן פאר קומען שפעט צום שיעור, פארן קומען שפעט אין דארמעטרי שלאפן, און כאטש ס'דאך געווען איין שטאק ווייט.. האב איך דאך מצליח געווען צו קומען שפעט..
היינט ב''ה האב איך שוין א שיינעם טייל פון דעם פוילער געוואוינהייט אפגעוואוינט, אבער דעמאלס פלעגט עס זיין א רוטינע זאך, און איין מאל האט דער מגיד שיעור שוין געפלאצט פון מיין שטענדיגע שפעט קומען, און האט מיר געזאגט גאנץ ערנסט, דארפסט ברענגען א קוואדער פאר קנס, און קומענדיגע מאל וועסטו ברענגען פופציג צענט, און דעמאלטס וועסטו עס 'נישט' צוריקבאקומען סוף זמן, און אויך פאר דיין טאטע גיי איך עס נישט געבן..
איך האב געוואלט לאכן.. אבער כ'האב געזען אז דאס איז עס.. אזוי גייט עס דא, און דאס זענען די קנסים.. גאנץ אנדערש ווי כ'בין געווען צוגעוואוינט, אז מ'צאלט די הויזן פאר יעדע קאפריז וואס א מחנך גייט ווילד..
כ'מיין צו שילדערן, אז די גאנצע באנעמונג דארט איז צוגעגאנגען מיט רחמנות און מיט צוגעלאזנקייט, אז א קנס איז געווען פופציג צענט, און א פסק איז געווען מיט פאטערליכע ליבע, און די חינוך איז געווען מיט זיידענע הענטשיך און פארשטענדליכקייט צו יעדן לויט זיין מצב.
לא בחינם האבן רובם ככולם אלע גאר קאמפליצירטע תלמידים דארט מצליח געווען און זיך אוועקגעשטעלט אויף א נארמאלע לעבנסשטייגער.
איך געדענק אז מתחילה האב איך געוואלט רופן דעם מגיד שיעור, האב איך געשריגן.. משגיח!!
אין סקווערע ישיבה אין שטעטל, רופט מען דעם וואס ענטפערט די פראגעס ביי חזרה נאכן שיעור – משגיח, אבער דא אין תולדות הייסט דער שלאפן אויפזעער – משגיח.. און כ'האב דאס נישט באלד געוואוסט, און ס'האט געהייסן א זילותא פון מיר צום מגיד שיעור, און ער האט מיך אנגעקוקט שטרענג, און געזאגט שטיל.
'רעד מיט דרך ארץ, וועל איך קומען דיר ענטפערן..'
און מיין חברותא האט מיר אויפגעמערקט, אז מ'טארנישט רופן משגיח, מ'רופט מגיד שיעור..

אין מיין כיתה האט געלערנט מיט מיר דער היינט באקאנטער זינגער – שלומי דאסקאל הי''ו, איינער פון די פולע וויזשניץ בני ברק'ע בחורים וואס האבן געלערנט אין תולדות בימים ההם, ווייל זיי האבן נאך דעמאלטס נישט געהאט א אייגענע ישיבה דארט.
אויך איז געווען משה בנציון שטיין, און לייבי פאללאק, און שרולי מערינג, וואס פלעגן ביים דאווענען זינגען זייער וויזשניצע נוסח און אונז צייגן מיטן האנט ווי שיין עס איז..
שלומי דאסקאל איז נישט געזעצן שטיל.. ער האט געבינדן ספרים, געמאכט שענק און לאקערס.. און א גאנצע שורה מיט נייע ארטסקרול סידורים האט ער מנדב געווען לעילו נשמת זיין טאטע ע''ה, און ער האט געפירט א רעדל אין ישיבה.
כ'געדענק ווי ער פלעגט מיר מסביר זיין מיט גאנצע דרשות וויאזוי מונה ראזנבלום פירט זיין ארקעסטער, און ווי זיין ברודער לערנט זיך אויף זיין שטימע און איז פון זיין קאפעליע, און גאנצע דרשות פלעגט ער האלטן וועגן קונץ און ידיעות אין מוזיק, און כ'האב נישט גע'חלומ'ט אז ער שלומי וועט אליינס דארט אנקומען אויפן סאמע הויעכן שפיץ לייטער.
צווישן די פולע שענקלעך אין די בית מדרש פונעם ישיבה, ווי די בחורים פלעגן האלטן פריוואטע ספרים און קאווע און צוקער, און ווער ווייסט וואס נאך.. איז דארט געווען איין שענקל ביים ווינקל, מיטן אויפשריפט – גמ''ח פעדערס לחידושי תורה, נעשה ע''י אלעזר ליפא שמעלצער..
ליפא האט שוין דעמאלטס מער נישט געלערנט דארט, אבער ס'נאך געבליבן זיין נאמען למזכרת דארט אויפן שאנק, ער האט דעמאלטס געלערנט אין ישיבת מאקאווע אין קרית אתא אין ארץ הקודש, ווי ער האט לויט זיינע ווערטער, אנגעהויבן זיין ריכטיגע קאריערע, מיטן גראמען און מלחינות.
איך געדענק אז יענע יאר חול המועד פסח, האב איך עהם באגעגענט אין א שטילע מינוט, אין ליידיגע כיתה אין סקווערע ישיבה קטנה אין שטעטל, און ממש ווי היינט געדענק איך זיינע ווייטאגליכע ווערטער וואס ער האט זיך פשוט אויסגערעדט דאס הארץ צו מיר.
אונז ביידע האבן געהאט אין האנט פרישע גראז, אפגעריסן פון הויף, און מ'איז געווען פארטיפט אין א ערנסטע 'מיטינג'.. ווי איך האב עהם געזאגט, געב א קוק איך בין אנגעקומען קיין תולדות און אלעס איז מיר היינט ב''ה מיט הצלחה, און אויך דו ביסט געווען דארט, און האסט פיין מצליח געווען.
ער האט מיר מסביר געווען אז ער האט געוואלט גיין לערנען אין ארץ ישראל, און יעצט שפירט ער ממש ווי פארגעסן פון יעדן, ער איז אפגעהאקט פון סקווירא, פון חברים, און נאך פסח פארט ער צוריק און ער שפירט זייער פארלוירן, וואס זיין תכלית וועט זיין..
כ'האב עהם דערמאנט, קוק ליפא וויאזוי מ'האט אונז באהאנדעלט אין חדר, אקעגן דעמאלטס איז היינט גאלד!
אבער ניין, זאגט מיר ליפא, איך האב א חוש פאר גראמען פאר מאכן ניגונים, איך האב שוין געמאכט א נייע ניגון אליין, אין מאקעווע ישיבה, און כ'וויל מ'זאל עס זינגען דא ביים קומענדיגע רעבישע תפילין לייגן אין הויף.
ער פארציילט מיר, דער רבי זז''ג האט מיר קלאר געזאגט, ליפא יעצט פארסטו באלד צוריק, וועסטו איינמאל פארפעלן א שמחה, אבער וועסט נאך אסאך יא מיטהאלטן שמחות, און וועסט נאך גוט מצליח זיין..
דאך – זאגט מיר ליפא - כ'פיל אז אזויפיל כאטשיג וויל איך אז מיין ניגון זאל מען זינגען, ס'איז מיין ערשטע ניגון.
כ'קען נישט פארגעסן פון יענע זיצונג מיט ליפא, ווייל וואס א יאר מער קוק איך צוריק , ווי דער אייבירשטער דער מקימי מעפר דל, האט אויפגעהויבן ליפא איבער אלע, און עהם געמאכט קעניגן אלץ זעלטענער שטערן בעולם הנגינה והבידור אינעם היינטיגער היסטאריע פון כלל ישראל אין גלות..

אז איך האב דערמאנט די שמחה אין הויף בימים ההם, יענע יאר תשנ''ד איז געווען די גרויסע שמחת הנחת תפילין פונעם רבינס בן זקונים – הרב חיים מאיר שליט''א, און דער ניגון וואס ליפא האט מיר פארציילט אז מ'זאל עס זינגען, דאס איז געווען ביים תפילין לייגן א יאר שפעטער, פונעם רבינס עלטסטע אייניקל – הרב יעקב יוסף ר''ר אהרן מענדל'ס, און די ניגון איז 'ברוך הוא אלוקינו' וואס ליפא האט שפעטער אריינגעלייגט אין זיינע ערשטע קאסעטעס.
טאקע די שמחת הנחת תפילין פונעם רבינס יונגסטע קינד – ר' חיים מאיר זאל לעבן, האט געהאט אלע טעמים אין פריידן, ווען שוין א לענגערע צייט איז נישט געווען קיין בר מצוה אין הויף, ווייל זיין עלטערע ברודער ר' יעקב יוסף דעם רבינס, איז גאנצע אכט יאר עלטער פון עהם, און יעצט ביים שמחה איז עס געווען א התחדשות פון פרישע כוואליעס פו שמחה בבית צדיקים.
כ'וויל דא פארציילן א אינטעראנטע עפיזאד, וואס כ'האב בייגעוואוינט דעמאלטס.
יענע ערב שבת קודש, ווען ר' חיים מאיר דעם רבינס האט צום ערשטן מאל אנגעטון דאס קאלפיק אויפן קאפ, ווערנדיג א בחור'ל מיט זעלטענע חן, האב איך זיך געדרייעט אין הויף און מיטגעהאלטן די געסט וואס זענען געקומען אפגעבן שוין יעצט בר מצוה מתנות פארן פרישן בחור'ל, נאך פארן תפילין לייגן.
און איך פלוצלינג איינער מיט לאנגע פיאות, א טשופ א ווייסע.. מיט 'חסידישע העמד' מיט די גרויסע רינדעכיגע פאלעס.. און א שווארצע וועסטל, קומט ארויס פון דעם רבינס הויז אויבן, און שמייכעלט און עטליכע יודען שמייכעלען צו עהם און רופן אויס מיט עקסטאז
אה שלומעלע.. ר' שלמה.. וואס זוכט איר דא יעצט?
איך הער פון א חבר מיינע, אז ער הייסט שלמה קארליבאך, ער איז א מאדנע מענטש, מ'זינגט זיינע ניגונים אבער מ'האלט נישט פון עהם ביי חסידים.
איך זע ער גייט אין שול, גיי איך עהם נאך..
ער גייט אין מקוה..
און דא הער איך ווי ר' משה האלצלער ע''ה צולאכט זיך מיט עהם אין א שמועס, און ווערטעלט זיך מיט עהם.
שלמה'לע.. ביסט גרייט צו קומען זינגען דא א לכה דודי ביי אונז? אדער ביזט דיך דא נאר געקומען מטהר זיין אין אונזער מקוה.. חחח און ביידע לאכן..
און שלמה פארציילט עהם, אז ער שפירט זיך נאנט צום רבין זז''ג, און ער האט געברענגט א פרעזענט פאר די בר מצוה בחור, ווייל ער האט באקומען א הזמנה צום תפילין לייגן אבער ער קען נישט קומען נישט אפילו אויף שבת.
דעמאלטס האב איך אנגעהויבן נאכשפירן ווער דאס איז דער שלמה קארליבאך, און כ'מוז אייך זאגן טייערע לייענער, אז כ'שפיר א זכיה אז כ'האב עהם געזען, אט דער וואס האט גורם געווען מיט זיין נגינה אסאך טרערן זאל איך פארגיסן מיט תענוג עליון פון מיין טיפע נשמה, אין אסאך צייטן אין מיין לעבן זינט דאן.
ספעציעל איין ניגון, וואס ווען כ'האב עס געהערט די ערשטע מאל, האב איך נישט געוואוסט ווי זיך אהינצוטון פאר התרגשות.
די ניגון 'מי כמוך בעל גבורות ומי דומה לך, מלך ממית ומחיה ומצמיח ישועה'.. געוואלדיג!
און איך שפיר מיך גוט אז כ'האב עהם כאטש איינמאל געזען, און געזען פאר זיך א איש תמים א וואוילער מענטש וואס איז ווייט פון כבוד און פוץ, אבער אויך היבש מאדנע.. מיט לאנגע פיאות און א 'פאוני טעיל'.. חסידישע העמד און א קליינע קאפעלע מיט בארבי פינס..
א יאר דערויף, אום תשנ''ה האב איך געהערט מיט צער, ר' שלמה'לע איז פלוצלינג נפטר געווארן, זייענדיג אינגאנצן נישט אלט, און עפעס זייט דעמאלטס איז זיין נאמען הערשט געווארן באוואוסט און געווארן א סארט סטייל אינעם יידישער נגינה, וואס כ'מיין אז ער האט עס נישט דערלעבט צו זען בחיים חיותו.
[המשך פון תולדות יבואו בעזרת השם הטוב]

מנשה, ס'איז מורא'דיג! עס געפעלט מיר זייער די איידיע. שטיקער היסטאריע, און סתם גאסיפ, וואס וואלט ווען קיינמאל נישט באוואוסט געווארן איז איצט פארנאטירט. עס וואלט געווען א גוטע זאך ווען אנדערע מאכן דיר ווען נאך.

אפשר איז שייך צו מאכן דערפון א פי די עף, מיט ענטערס צווישן די פאראגראפן, און איינגעטיילט אין קאפיטלען / קעפלעך?

איז ווי האב איך געהאלטן פאר א גוט יאר, אין די גאלדענע תולדות יארן..
דעמאלטס ווען מיין טאטע האט מיר באגלייט צום ווען, וואס האט מיך פון דעמאלטס אן יעדע זונטאג געטראגן אין ישיבה אויף א גאנצע וואך, און פרייטיג אהיימגעברענגט, יענע ערשטע מאל האט מיין טאטע זיך אנגערופן צו א צווייטע טאטע פון א בחור, וואס איז אויך געפארן מיט אונז.
'יא אביסל טרעוול פיבער, אבער ב''ה זיי פארן אויף א גוטע פלאץ..'
און ס'אמת געווען, אז כאטש לערנען קען מען איבעראל, אבער די ענין פון 'הוי גולה למקום תורה' איז אלץ געווען א גוטע מיטל וויאזוי מצליח צוזיין אין לערנען, אין די יונגע בחורישע יארן.
אין די גאר פריערדיגע יארן, אפילו פארן קריג, איז דער בחור'ל אוועקגעפארן לערנען אין א ישיבה, און אזוי מצליח געווען, און קען זיין אז אויך די וואס קומען פון ערגעץ אנדערש אהער אין שטעטל, וועלן אויך מצליח זיין, אבער איך האב געהאט דעם גורל פון פארן אהין..
דאס גאנצע דילעמא פון מיין טאטן איז געווען, אז מיין זיידע ע''ה זיין טאטע, האט זייער נישט געוואלט אז מ'זאל אוועקפארן לערנען, און לעת עתה איז עס געווען ביי עהם א שווערע זאך מיך אוועקצולאזן אויף א פלאץ וואס וואלט מיין זיידן נישט געשמעקט לכתחילה, אבער פארפאלן, ההכרח לא יגונה, אז דאס איז די אפציע איז דאס די בעסטע
בכלל מיין אוועקפארן פונדערהיים, ווי זייענדיג א בחור צווישן מיידלעך, האב איך צוויי מאל נישט געהאט וואס צו זוכן אינדערהיים, און אין ישיבה דא האב איך מיך נישט געפונען דאס פלאץ, איז אין שטאט – אין וויליאמסבורג געווען ווי איבערצייגט מיין בעסטע ארט, און הצלחה'דיגע עתיד.
איז לאמיר פארציילן דאס פארן און קומען מיטן ווען, יעדע וואך, מיט א שיירה'לע א באשיידענע, וואס דאס אליינס איז מיר געבליבן ווי א זיסע מזכרת.
דער דרייווער איז געווען ר' מעכיל ברייער הי''ו, וואס האט זיין ווען שיין אויסגערייניגט אלץ, און ס'געווען פריש און געשמאק יעדע וואך, צו כאפן סיי ווען א דרימל אויף די ווייכע בענק אינעם פופצן פאסאנדשירן צוג..
אינעם ווען פלעגן זיין סטעדי קאסטומערס – טעגליך! ר' מעכיל אליין איז געווען א מלמד אין די קליינע קלאסן אין תולדות, און מיט עהם פלעגן טעגליך פארן נאך עטליכע מלמדים, ווי ר' פנחס בערגער הי''ו, ר' חיים שלמה ברוין הי''ו, דער מנהל ר' מרדכי נתן פריעזעל הי''ו, און פארשטייט זיך אז די פארענט זיצן האבן זיי געהאט, און די אונטערשטע בענק, זענען געווען פאר אונז, די יונגע בחורים די וועכענטליכע פאסאנדשירן, און נאך געסט מזמן לזמן.
יעדע זונטאג פארטאגס, האט מען געדארפט זיין גרייט, ווען די זון האט נאכנישט אויפגעשיינט, האבן מיר שוין געהאלטן א הייסע שאל קאווע אין האנט, און מיטן אנדערן האנט די האנד באגאזש מיט די פריוואטע צוגעהערן פאר די וואך.
די נויטיגע וועש און צרכים, פיינע מאכלים וואס מיין מאמע תחי' האט אריינגעלייגט פאר מיר מיט ליבשאפט, און מיין טאטע שליט''א האט צומאל צוגעווארפן נאך צוויי דריי זאכן, ווי 'בראוני בארס' און קענדיס און טשיפס, אמאל עפעס צו לייענען און עפעס צו הערן, אז די באגאזש איז געווען אנגעפולט מער פון זייער ליבשאפט ווי כאטש וואס אנדערש..
איך האב געשפירט די געשמאק פונעם נעמען דעם קליינעם באגאזש יעדע זונטאג, וואס האט מיך באגלייט אויפן וואך, ווי א שליח פונדערהיים, ווי א גוטע גערוך וואס באגלייט אין וועג אריין, און פרייטיג אהיימקומען מיט א ליידיגע זאק, ווי געזאגט.. פיל עס אן!
אונז פלעגן שטילערהייט מיטהאלטן די געשפרעך פון די פארענט זיצענדע מלמדים וועגן אלץ און אלעמען, און אויך זייער שיעור קבוע צוזאמען, ווי חיים שלמה מיט פנחס האבן ווי א חברותא געדינט ווי די אויפזעער פונעם מצב אין ווען.
חיים שלמה פלעגט טוישן די באלב אין ווען, אז זיי זאלן קענען לערנען אין די לעכטיגקייט, פלעגט ער לייגן די קליינע שרויפלעך אויף פנחס'ס ברייטע הוט ברים, אז ס'זאל נישט פארלוירן גיין, ווען פנחס דרימעלט איין האלב וועגס, און וועקט זיך אויף ביי יעדע באמבס אויפן וועג..
מעכיל ברייער איז געווען זייער א גוטע דרייווער, סמוט און שנעל, פונקטליך און געטריי, און מיר האבן געקענט אויסרעכענען אויף די מינוטן ווען מ'וועט זיין פונקטליך וואו.
פון שול צום פאלאסיידס, ביזן וואשינגטאן בריטש און ביזן טאנעל, ביז די צווייטע בריק און מ'איז געווען אין וויליאמסבורג, ווען די זון שיינט שוין.
אזוי אהיים פרייטיג, אויפן מינוט איז ער ארויסגעפארן, ווען די מלמדים וואס האבן געכאפט דיי רגעים און שנעל אריינגעלייגט אביסל שאפינג וואס זיי האבן געקויפט אין שטאט, און מעכל פארט שוין.. און איז אויפן בריטש, אויפן הייוועי.. אויפן פאלאסיידס און ביז א שעה גענוי אין שטעטל צוריק.
איך דערמאן זיך א מעשה וואס האט איינמאל פאסירט, צווישן אסאך מעשיות אויפן וועג..
איין זונטאג האט א בחור צווישן אונז, געשיקט א בקשה צום דרייווער, מיט איינגעהאלטענע בושה, אז ער דארף ארויסגיין וויכטיג און דרינגענד, און קען נישט ווארטן ביז מ'קומט אן.
די מלמדים האבן זיך איבערגעבליקט און געפרעגט דעם דרייווער צו ער קען ערגעץ זיך שטעלן אין א זייט, אבער ס'געווען שווער, ווייל די פארקער איז געווען שוין זייער געדעכט.
אבער אז דער בחור האט געזאגט אז ער שפירט אז ער קען נישט ווארטן, האט דער דרייווער זיך צוגעריקט מיטן ווען צו א געיט, און יענער איז ארויס, און נאכדעם זיך באדאנק און אנטשולדיגט.
און אונז האבן געשמועסט אז ס'איז באמת א שיינע זאך פונעם דרייווער וואס פארט אויף די מינוטן, זיך אפצושטעלן פאר יענעם, און א דאנק דעם זאל אונז די וועג אלץ זיין טאקע הצלחה'דיג אן פראבלעמען.
דאס איז געווען פארן אנקומען צום וויליאמסבורג בריק, ווי די פארקער איז זייער געשפאנט, און מיר האבן מצליח געועון זיך צוריק אריינריקן אינעם ליין, וואס שטופט זיך ארויף אויפן בריק, און נישט פארפאסן קיין צייט.
און ס'איז געלונגען מ'איז אויפן בריק און מ'פארט שוין אראפ, און מ'שטייט ביים קארנער פון 'ראבלינג' און קארן פייפן צוו אונז און ווייזן אז די ווען געבט ארויס א געדעכטע רויעך..
אין ווייניגער ווי עטליכע סעקונדעס האבן זיך אלע ארויסגעקאולערט פונעם ווען.. כ'זאג נישט ארויסגעשפרונגען, ווייל פון שרעק האבן מיר ממש זיך פארלוירן די גלעזער און הוט, און זיך געטראפן אין א אויגנבליק אויפן ערד אינדרויסן..
מענטשן דארט האבן אונז געהאלפן זיך אויפשטעלן און זוכן די גלעזער.. און די ווען רייכערט אוועק..
כ'געדענק נישט וואס ס'איז געווארן מיטן ווען, כ'מיין אז מ'האט עס פאר'ראכטן גרינג, אבער אונז האבן אראפגעוואקט די גאס ביזן ישיבה, און געווען מער אריינגעטון אינעם פאקט, אז נאך איין מזל ס'נישט געשען אינמיטן וועג.. ווייל קען זיין אז ס'וואלט געשען אינמיטן וועג און ס'געווען באשערט אז ווייל דער דרייווער האט א טובה געטון אונזער חבר, האט ער נישט איבערגעלאזט געשטראנדעט א פולע ווען עלי דרך.

אויף חנוכה, פלעגן מיר אהיימקומען יעדע לעכטל באזונדער, און צוריקפארן צומארגנס מיט א פרישקייט.
ס'גארנישט געווען א לייכטע רייזע, אין די ווינטער טעג, ווייל יעדע אווענט זיך ארויסלאזן מיט א פולע ווען, אין די הויעכע שנייען, וואס האט באטראפן די וועטער יענע יארן, און מ'האט דאך געוואלט אנקומען צום רבינס צינדן, יעדן טאג!..
די שניי, און די ענגע צייט, און די טעגליכע רייזע א גאנצע וואך, האט געהאט א באזונדערע איבערלעבעניש ביי אונז.
כ'געדענק אז יענע יאר שבת שקלים, איז געווען א הויעכע שניי, און מ'האט געשמועסט אז די פריערדיגע הויעכע שנייען פון יארן צוריק איז נישט צוגעקומען צו יעצט.
אגב, נישט אלע בחורים זענען געפארן מיט אונז אין ווען, ס'געווען נאך וועגן, און אונזער ווען איז געווען די הצלחה'דיגסטע וועג, אלץ די פונקטליכקייט און גוטע מאשין, דאגעגן אנדערע האבן זיך אלץ געמוטשעט מיט די סטעישען וואגן מיט וואס זיי זענען געפארן, און אין שניי איז עס געווען יענס היסטאריע..
למעשה איין עפיזאד געדענק איך גוט, פון איינע פון די אווענטן אויפן וועג צו א לעכטל ביים רבי'ן אין שטעטל.
דער דרייווער האט געזען אז ס'ווערט שוין שפעט, און ס'האט זיך געמאכט א טרעפיק ממש פארן וואשינגטאן בריק, און ער האט זיך געטראפן צווישן עטליכע לאנגע טרעילערס, וואס האבן עהם דווקא נישט געלאזט זיך רירן, און ס'האט זיך אנגעהויבן א שטימע געפעכט!
זיך אנצוהייבן מיט טרעילער דרייווערס איז נישט קיין געוואונטשענע זאך! אבער מעכי ברייער אונזער דרייווער, האט גענומען דרייסט, און געזאגט, אז די צייט טרייבט עהם, און ער האט נישט קיין כח צו זייערע שפילערייען.. און ער האט קונצליך אויסגעקרויזט איין טרעילער און באלד נאך צוויי.. און ער פליעט א באזיגטער..
די טרעילערס האבן זיך אויפגעוועקט מיט צארן, און גענומען אונז נאכרייטן מיט משונה'דיגע שנעלקייט.. כ'געדענק עס ממש ווי יעצט.. אונזער נשמה האט אנגעהויבן פלאטערן.. און מעכי האט ארויפגעצויגן די ספיט נאך העכער.. און אט אט האט ער זיך געוואלט אריינשלייכן אינעם געדראנג צום וואשינגטאן בריק, און ס'געלונגען..
אבער, זיי פליען שנעלער און שנעלער נאך אונז, און ממש אונז זענען געפלויגן גאר שנעל און פראבירט צו זיין ווי ווייטער פון זיי, און כ'זע פאר די אויגן די העד לייטס וואס שפיזן צו אונז, זעקס טרעילערס פראבירן אונז צו כאפן!
מעכי האט עס געמאכט, מיט נשמה אין האנט! ווען איין טרעילער איז שוין געווען נאנט און מעכי האט דעמאלטס זיך בליץ שנעל אריינגעדרייעט אין די פאלעסיידס עקסיט.. והיתה לנו הרווחה!
יענע חנוכה לעכטל האבן אונז געלויבט גאט נאך די פחד און איבערלעבעניש, ווען מ'כאפט א האנטוכל און מ'כאפט א טבילה צום הדלקת נר חנוכה.
[המשך...]

און וואס נאך זאל איך נאר פארציילן פון יענע גליקליכע צוויי יאר מיינע אין תולדות, ווי ס'האבן מיר געלעבט מיט תורה ונחת בשלחן אחד.
דאס עסן איז אויך נישט געווען שלעכט, כאטש ס'געווען טעג וואס מ'האט פארביסן נאכטמאל מיט תירוצים, אבער נאר יענע תירוצים איידער גארנישט.
דער אפציעלע קעכער איז געווען ר' אברהם שלום וועבער מחסידי פאפא, און ווען ער האט געוואלט, האט ער אונז געגעבן אין מויל גוטע שפייזן, אבער ווען דער מענעדשער ר' ישראל מילער האט געפאנפערט מיטן צושטעלן די ריכטיגע פראדוקטן צום קאכן, האט שוין אברהם שלום דער קעכער אויסגענוצט די געלעגנהייט און צומאל אונז גוט אויסגעשפילט פאר נאכטמאל.
אמאל איז די געז געגאנגען און די פלאם האט נישט געארבעט אונטער די פלייש וואס האט געזאלט זיין פאר אונז בחורים, נאך א לאנגע נאכמיטאג פון יגיעת התורה מיטן פולן קראפט, און צומאל האט עס געהאט נאך א רויע טעם און די תירוצים האבן נישט געשפעטיגט צו קומען.. אבער אזוי אין אלגעמיין האבן מיר זיך באמת נישט געהאט וואס צו באקלאגן.
מיר זענען באמת נישט געבליבן הונגעריג, נאכדערצו ווען אין קאך האבן געוויסע בחורים געהאט די שליסלען, און ארויסגעגעבן וואס אונז בחורים האבן געדארפט.. און בתוכם בין איך אליין אויך געווען א לאנגע צייט דער מחלק, און פון איין זייט אויסגענוצט די פירערשאפט כרצוני, און פון די אנדערע הענט געכאפט ווילדע פסקים פון די אויסגעהונגערטע חברים, וואס האבן נישט געקענט אויסווארטן מיינע סבלנות אויף זייער ליידיגע מאגען.
אינדערפרי איז געווען אויך פיינע פרישטיגס, מ'פלעגט כסדר מאכן א ריזן פלאכע טאפ מיט פרישע אייערשפייז, און דאס האט מען אזוי געמישט און געפרעגעלט, ביז ממש ווען די צייט איז געקומען און מ'האט געעפענט דעם קליינעם טירל, ווי צענדליגע בחורים זענען געשטאנען אויסגעשטרעקט טעלערלעך און געוואלט באקומען פולע הויפענס פון די גוטע שפייז.
און יעדן טאג האט דער קעכער אויפגעקאכט א גרויסן טאפ מיט הייסע קאווע און קאוקאו מילעך, וואס האט שוין אפילו געהאט א הייטל דערויף.. און מ'האט זיך דערקוויקט און געשלונגען גאנצע כזיתים פון די נארהאפטיגע המוציא לחם.. פון בייגעלס, וואס האט באמת נישט געדארפט קיין פוטער דערויף, ווייל ס'האט אליינס געהאט די ברכה בעיסה.
ביי לאנטש וועל איך נישט לייקענען וואס מיר פלעגן טון, ווען דער קעכער האט זיך דערוואגט ארויסצולייגן תירוצים.. אז ס'געווען א פאנפערדיגע לאנטש, פלעגן מאנכע אנכאפן דעם גרויסן שיסל און עס געשיקט צו די ווילדע 'סיגעל'ס וואס האבן גענעסטעט אויף די דעכער..
לאמיר זיך א רגע אפשטעלן דא, און פארציילן וועגן א שווארצער פיגור בתוכינו.
כ'מיין אז ער ארבעט נאך אלץ דארט, און ער הייסט 'באסטער', א שחור א געזונטער גוי, וואס האט באמת געווארפן א פחד מיט רעכט, ער איז געווען א שטארקער און א שרעקעדיגער, און וואס ער האט געוואלט האט ער אויסגעפירט און קיינער האט זיך מיט עהם נישט דערוואגט אנצוהייבן.
ער איז געווען פון די געציילטע וואס מ'האט נישט געקענט באזיגן, און ער פלעגט מזמן לזמן אונז שטיין אין וועג, אבער אונז האבן נישט געהאט קיין ברירה מיט עהם.
למשל, די מלמדים און מגידי שיעורים, פלעגן באקומען יעדן טאג געבראטענע צוויבל אויך, צו זייער טישל.
דער באסטער פלעגט מיט גרויזאמקייט, נעמען דעם טעפל אין קאך, ווי ס'נאך געווען די אויל פון די געשמאקע צוויבל גערוך, און אריינגיסן זייף און עס שטעלן אין סינק אריין.. ממש יעדן טאג האט ער עס געטון, אז אפילו אונז בחורים מחלקים, וואס האבן געהאט די שליסל אריין, האבן אבער נישט געקענט לייגן א האנט אויף דעם.
און עהם האבן מיר געמוזט פאלגן מיט א וואונק! און דאס גרעסטע געלעכטער מיינע פון עהם, איז געווען די פאקט, אז ער האט זיך געהאלטן אזוי גרויס מיט זיין דזשאב, ווי ער קערט שוין אויס די פלאר יעדן טאג, אינעם 'גאנצן' חדר, פאר די לעצטע פאר צענדליגע יארן..
אזא גיבור אזא טשעמפיאן, אזא אנגעשטאפטער רוח, און האלט זיך אזוי גרויס מיטן בעזים אין האנט!..
און כ'האב דערמאנט די פייגלעך אויף די דעכער..
ווי קען איך פארגעסן פונעם 'דאך'.. די גרויסע דאך פלאך, וואס האט זיך געגרעניצט מיט די פענסטערס פון די דארמעטארי פון איין זייט, און מיט די בילדינג פונעם סאטמארן בית רחל דאך די אנדערע עק, ווי ס'געווען פארשטעלט מיט א דיקן ריזן קוימען [נאך פון די צייטן ווען ס'געווען א ריזן בעקעריי אין דעם קאמפלעקס אונטן], און איין זייט דאך איז געווען די 'העיווארד' גאס, ווי די קארן זענען געווען אויסגעשורה'ט און געווארן טעגליך פארפלעקט פון די שיריים פון די ווילדע ים פייגלען.
און די אנדערע זייט דאך, איז געווען טיף אראפ די יארד, ווי מ'פלעגט ווי א מנהג ארויסגיין דארט טאנצן טובים מאורות נאכן קידוש לבנה.
די דאך איז באמת געווען אסור צו באטרעטן, אבער ס'נישט געווען ממש אזוי שטרענג ווי שטרענג! מ'האט גענוג אויסגענוצט דעם דאך, ווי די משגיחים און הנהלה האט אומאפציעל פארקוקט דערפון..
און אקעגן איבער אונזער דאך פלאך, איז געווען איבערן יארד א בנין שיעף אקעגן, די ישיבה קטנה פון סאטמאר אויף ראדליטש, און ביי א שניי פלעגן פליען סנאו באלס מיט לאזונגען.. מער פון אונז צו זיי..
אוי האבן זיי אריינגעכאפט ברכות און מתנות, פון די עלטערע כיתות אין ישיבה, און צומאל פלעגט אונזערס א גוטע חבר אין די גרופע, סרולי גרובער, באהאלטן אפאר רויע אייער אין די סנאו באלס.. און ווען דאס האט דערגרייכט איר ציל אין די פענסטערס פון די סאטמארע יונגען, האט דאס אפגעקלונגען מיט אפדאסלימענטן פון אונז אלע.. און קללות פון די צד שכנגד..
סרולי איז געווען א גבר! ער האט געוואוסט וואס צו שרייען און וואס גענוי אפצוצאלן די יונגע עזי פנים וואס האבן 'עהם' אויפגערעגט.. אקיצור ס'געווען ווינטער אויפן דאך! און זומער האט א היץ פארקאכט די דאך אז מ'האט זיך געקענט אויסגליטשן פון די הייסע טאר, און מיר פלעגן ווייניגער ארויסגיין, נאר פון די פענסטערס ארויסווארפן מתנות פאר די 'עראפלאן פייגלעך'..
די סיגעלס זענען ווי עראפלאנען מיט זייער פליען און מאנעוורירן, און מיר פלעגן זיך גענוג רייצן מיט זיי, מיטן ווארפן א טישו, און זיי האבן ארויסגעשיקט א שפיאן באטראכטן וואס דאס איז יעצט.. אפשר דאך עפעס עסן.. און כ'ווייס נישט ווי אזוי דעי פייגלעך האבן געקענט אזויפיל עסן..
האלב איז טאקע געגאנגען אויף די קארן און באסעס אונטן.. אבער נאך א גרעסערע חידוש האב איך געזען, אז מיר פלעגן אריינלייגן דיקע אייזערנע נעגל אין א שטיק פוטער, און עס ווארפן אין די לופט צו זיי, און זיי האבן עס געקענט כאפן פון די לופט, און עס אזוי אראפשלונגען, און לכאורה עס איבערלעבן..
זעלטן האבן מיר געזען א טויטע פייגל, זיי פלעגן קומען פון די האדסאן טייך, און נעסטן אויף די בית רחל דאך, און ווארטן אז אונזער קעכער זאל געבן תירוצים, האבן זיי דאן אפגעלעקט א פעטן ביינדל.

און איינמאל איז געשען אזא מעשה.
בחורים פלעגן מאכן 'רעיסעס', און לויפן פון איין עק דאך צום צווייטן, מיט געוואקטע ריזיקאלישע געלויפן, און ס'פלעגט מיר אליין כאפן א פחד עס צוצוקוקען.. אבער אז יענער איז משוגע ווילד, וואס גייט מיר עס אן, ספעציעל אז איך האב הנאה עס צו שפעקעלירן פון די זייט.
איינמאל האט אברומי ברוין – וואס איז געווען א שטארק ביינערדיגער און אויך א גוטע לויפער, געמאכט א פארמעסט מיט אברהם ברוך סעקולע – מיין רום מעיד אין דארמעטארי, און זיי זענען געלאפן פון די בית רחל דאך, לענגאויס ביז די גלאזערנע פענסטערס פון די דארמעטארי שטיבער, און אברהם ברוך האט עס געמאכט! אבער שוין צו גוט..
ער איז אריינגעלאפן מיט כח אין די פענסטערס, און זיי צעשאסן! און זיין האנט איז צעפליקט געווארן מיט א טיפער לאנגער שניט!
אוי איז געווארן א יללה..
ער האט באלד צוגעזאגט פאר ר' מאיר בעל הנס א ריזן סכום.. און די הצלה האט קוים געשטעלט די בלוט, ביז זיי האבן עהם אפגעפירט אין שפיטאל אריין, און מ'האט בחסדי שמים מצליח געווען אויסצורייניגן זיין האנט פון די פיצלעך גלאז.
ער איז ארומגעגאנגען א צע'מזיק'טער פאר די נעקסטע תקופה, מיטן באנדאזשירטן האנט אויף די זייט, און נישט דערוואגט איבערצושפילן דעם ריזיקע, אבער ער איז נאכאלץ געבליבן דער אלטער שפרונגער.. און זייענדיג מיט עהם אין איין שלאף צימער, האבן מיר אסאך פארברענגט אן קיין שום קריגערייען, און זיך אפילו געטיילט מיטן ביסן און באמת געלעבט ווי איין משפחה צוזאמען.
די חידוש איז געווען, אז ער איז געווען א פארקאכטער פוילישער אפשטאמיגער, און איך בימים ההם פלעג זיך אסאך אויסטוישען מיט עהם אין שפעט ווערטער, ווען איך קום פון דעם אונגארישער אפשטאם, און ער פלעגט נישט זאט ווערן פון אויפווייזן אז זיין בלוט איז רויטער..
איך געדענק גוט, ווען אונז פלעגן גיין שלאפן און צומאל פלעגט ער זוכן זיינע נאכט קאלאטשן.. און דאן פלעגט מיר פעלן די סליפערס.. און אמאל האט ער אפילו מיינע פידזשאמעס געבארגט אנע פרעגן.. אבער כ'האב נישט געהאט קיין קלער מקפיד צוזיין, ווייל כ'האב מיך געשפירט ווי איך פארמאגט חברים פונקט מיט מיינע משוגעת'ן און השקפות, מיט וועמען זיך אויסרעדן דאס הארץ, וואס אינדערהיים האב איך עס ווייט נישט געהאט.
ביינאכט ווען דער משגיח – ר' יעקב יצחק טויבענפעלד פלעגט לייגן שלאפן דעם עולם, און פארלעשן די לעקטער, פלעג איך קלאצן אויף די פינקעלדיגע שטאטישער הימל, וואס איז ווייט נישט געווען דאס זעלבע קאליר ווי דאס הימל אין די אפסטייט שטאטן.
ווען ס'האט זיך אראפגעלאזט א גאס רעגן אין די נאכט, פלעג איך זען קלארע בליצן ממש נאנט צום פענסטער, און דאס גאנצע פארקער פון שטאט האט געגרידזשעט אין די אויערן א גאנצע נאכט, און זיך אפגעשפיגעלט אינעם הימל ווי איך האב זיך שוין צוגעוואוינט און אזוי איינגעדרימעלט בעל כרחי.

אוי וואס דארט האט זיך אפגעטון אין דארמעטארי, ווען דער משגיח האט געשפעטיגט צו קומען לייגן שלאפן דעם עולם.. אדער איז צו פרי אהיימגעגאנגען, און אונז אונטערגעשאצט.. אז מיר שלאפן שוין זיכער! אבער ווי א אנאנימער סיגנאל, האבן אלע שטיבער און בחורים באלד דערשמעקט אז דער משגיח איז מער נישט אונטערן דלת, און ס'געווארן טאג אין רגעים..
אמאל פלעגט אונז באנעמען א שאק, ווען פלוצלינג איז ר' מאיר דוב טערקלטויב – דער נאכט שומר אין דארמעטרי, פלוצלינג ארויסגעקומען פון זיין שטוב, ווען אונז האבן קיינמאל נישט געוואוסט ווען ער איז יא אין שטאט און ווען נישט.
ער פלעגט נישט לייגן שלאפן, נאר זיין דער שומר! און פלעגט אנקומען אינמיטן נאכט, און אויך אוועקגיין פאר שעות און קענען צוריקקומען אין א רגע..
ווען אונז האבן דערשמעקט אז קיינער איז נישט אויפן וואך, פלעגן מיר עטליכע מאל אפילו פארשטעלן דעם וועג ביים איינגאנג, אז אפילו טאמער דער משגיח קומט יא פלוצלינג אן, זאל עהם נעמען אפאר מינוט, ביז ער וועט אוועקריקן די בענק און טישן וואס מיר האבן פלינק אויפגעבויעט אין אזעלכע פלוצלינגע יום טוב'דיגע מאמענטן..
איך אליין האב בייגעשטייערט מיט גאנץ קלוגע איידיעס, וואס איז צוניץ געקומען אין די חודש פון אדר.. וואס איז אלץ געווען מיין אושפיזין..
איך האב אריינגעלייגט אין די גרויסע פייפ פון די סענטרעל עירקאנדישאן א גרויסע טעיפריקארדער, און ווען מ'האט באקומען די סיגנאל אז די לופט איז פריי, האט מען אנגעצונדען דעם בום באקס.. און ליהודים היתה אורה ס'געווארן לעכטיג אין אלע שטיבער מ'האט זיך גענומען טאנצן אויף די מאטראצן.. און צו די שמחה איז נישט געווען קיין גרעניץ.. דער משגיח איז נישטא יעצט..
יענע געציילטע בחורים וואס האבן געשריגן גזל שינה, אדער זענען געווען עלול אונז אויסצו'מסור'ן, האבן געהייסן די נייאיווע שוטים, וואס האבן די געלעגנהייט פאר פאן און פארשלאפן עס..
אבער ווען ס'געקומען צו א דין וחשבון, אז דער מנהל אדער מגיד שיעור האט אפיר גענומען די פארפירערס, האט אונז באנומען א קעלט! כ'קען זאגן קלאר, אז מיר האבן זיי גענוג און נאך איבערגעקלוגט, אבער דאך זענען די משגיחים און הנהלה נישט געווען נייע אויפן חינוך פעלד, זיי האבן געוואוסט די בחורישע טאקטיקן.
אבער אז מיר באהאלטן טעיפריקארדערס און נאך זאכן.. אין די טיפע ווענט שפאלטן!.. דאס איז זיי לכאורה נישט איינגעפאלן. אין א צעבראכענע טייל אויפן דאך, אין א צעשפאלטענע שיטראק אין די וואנט, זענען געליגן בחורישע אוצרות, וואס זענען באמת געווען אסור בתכלית.
אנגעהויבן פון 'ווילדע מוזיק טעיפס', ביז ציגארעטן.. יא ציגארעטן! און ביכער און כ'וויל נישט זאגן הויעך וואס נאך.. ס'געווען א נעץ פון אויבער-חכמה.. מיר האבן געפירט א קאלטע קריג.. כ'מיין אז ניינציג פראצענט זוך אקציעס פון די משגיח און הנהלה איז אדורכגעפאלן..
איך געדענק אפילו, אז כ'האב איין זונטאג צוריקגעברענגט פון סקווער, א בעג מיט אויסגעברענטע בעטעריס, און א בעג מיט בעטעריס איז געווען אסור צו האלטן, ווייל.. וואס דארפסטו אזויפיל בעטעריס און יעדע איבריגע זאך איז אטאטמאטיש קאנפיסקירט געווארן.
און איך לאך נאך ביזן היינטיגן טאג, ווען דער משגיח האט קונצליך אן מיין זען, עס אוועגעכאפט.. און מסתמא ליגן נאך די זאק אויסגעברענטע בעטעריס ביי עהם אין לעדל..
איך וואלט נאך געקענט שרייבן א היבש לאנגע פרק מיט סיפורים וואס אנדערע בחורים האבן געהאט מיטן משגיח, אבער איך פראביר צו שרייבן פון מיינע געשיכטעס, איידער אנדערענס.
און מיט דעם וועל איך נאר פארציילן איין געשיכטע וואס איז געווען צום געדענקן.
אבער דאס וועט שוין מוזן זיין א אנדערס מאל..