אין וועלכע עפאכע וואלט איר געוואלט לעבן?
איך דריי מיך אסאך ארום מיט דער געפיהל פון “אויב איך קען ווען איבער שפילן מיין לעבן אין סיי וועלכע תקופה וועלכע וואלט איך געוואלט אויסוועלן?”
אזוי סקראלן'דיג דא ארויף און אראפ, האב איך מיר אנגעשטויסן און דער אלי וויזעל אשכול, ליינענדיג אזוי ר' בערל'ס תגובה, האב איך ווידער אנגעהויבן קלערן דערין, נעמליך ווי מאדנע עס הערט זיך קריג איך זיך מיט ר' בערל…
איך האב עפעס אן אבסעסיע מיט דער דור פון בעפאר די קריג, און איך וואלט זיכער אויסגעוועלט מיין פלאץ אין א צווייטע לעבן, אין אייראפע, צווישן די וועלטס קריגן. און ווי מאדנע עס הערט זיך וואלט איך אפי' געוואלט דורכלעבן די קריג.....
איך בין שוין גענוג פארשריגן געווארן פון מיינע חבירים ביים אויפברענגן דעם אבסורדאלער געדאנק, אבער וואזשע זאל איך טוהן, איך שפיר אזוי....
דאס אידיש לעבן פון דאן איז דאך געווען עפעס מלא חן -כפי די שילדערונגען און די ביכער-. טראץ די שרעקליכע ארעמקייט אין מיינסטענס אידישע שטעט, אבער עפעס אן הימלישער חן רוהט אויף יענע תקופה אין מיינע אויגן, סיי פון א פרומער אידישער שטאנדפונקט, ווי אויך פון א סעקולערער שטאנדפונקט.
עס האבן זיך דאן געיאוועט טאלאנטפולע פאעטן, שרייבער, אקטיארן, און נאך, אזוי אז נישט קיין אונטערשייד אין וועלכע גייסט איך וואלט נאר אויפגעוואקסן, וואלט מען געהאט אויף וועם ארויף צוקוקן.
ווער רעדט נאך וועגן דעם חורבן זעלבסט, עס איז נישט מעגליך צו באשרייבן אלע געפילן און ניואנסן וואס אן איבערלעבער האט געהאט דורכאויס די מלחמה. די איינציגסטע וועג דאס צו וויסן איז דורך דאס מיטלעבן, חייב אדם לראות את עצמו וכו' איז א טייל פון דער חיוב פסח ביינאכט און פאר גוטע סיבות, איך וואלט געוואלט זיין א טייל פון די קריג איבערגאנג (פארשטייט זיך מיט רחמים….) זעהן, פילן, און מיט לעבן דעם חורבן אויף די אייגענע מאס.
ווי אויך וואלט איך געוואלט מיטלעבן מיט דער געבורט פון פארשידענע טערמינאלגיעס, ווי צום ביישפיל, ווען זענען אויפגעקומען די ווערטער טויט מארש, גאז קאמערן, סעלעקציע, זענען זיי טערמינען וואס מען האט עס אזוי גערופן בשעת מעשה? אדער זענען היסטאריקער אויפגעקומען דערמיט נאכ'ן קריג? (געטא, קאנצענטראציע לאגערן, און אנדערע, טרעפט מען שוין געשריבן אין טאג בוכער פון אידן אין די געטאס, אבער די אויבן דערמאנטע ווערטער בין איך נייגעריג צו אידן האבן עס אזוי גירופן בשעת מעשה)
סא…. ווען וואלט איר געוואלט לעבן?
אזוי סקראלן'דיג דא ארויף און אראפ, האב איך מיר אנגעשטויסן און דער אלי וויזעל אשכול, ליינענדיג אזוי ר' בערל'ס תגובה, האב איך ווידער אנגעהויבן קלערן דערין, נעמליך ווי מאדנע עס הערט זיך קריג איך זיך מיט ר' בערל…
איך האב עפעס אן אבסעסיע מיט דער דור פון בעפאר די קריג, און איך וואלט זיכער אויסגעוועלט מיין פלאץ אין א צווייטע לעבן, אין אייראפע, צווישן די וועלטס קריגן. און ווי מאדנע עס הערט זיך וואלט איך אפי' געוואלט דורכלעבן די קריג.....
איך בין שוין גענוג פארשריגן געווארן פון מיינע חבירים ביים אויפברענגן דעם אבסורדאלער געדאנק, אבער וואזשע זאל איך טוהן, איך שפיר אזוי....
דאס אידיש לעבן פון דאן איז דאך געווען עפעס מלא חן -כפי די שילדערונגען און די ביכער-. טראץ די שרעקליכע ארעמקייט אין מיינסטענס אידישע שטעט, אבער עפעס אן הימלישער חן רוהט אויף יענע תקופה אין מיינע אויגן, סיי פון א פרומער אידישער שטאנדפונקט, ווי אויך פון א סעקולערער שטאנדפונקט.
עס האבן זיך דאן געיאוועט טאלאנטפולע פאעטן, שרייבער, אקטיארן, און נאך, אזוי אז נישט קיין אונטערשייד אין וועלכע גייסט איך וואלט נאר אויפגעוואקסן, וואלט מען געהאט אויף וועם ארויף צוקוקן.
ווער רעדט נאך וועגן דעם חורבן זעלבסט, עס איז נישט מעגליך צו באשרייבן אלע געפילן און ניואנסן וואס אן איבערלעבער האט געהאט דורכאויס די מלחמה. די איינציגסטע וועג דאס צו וויסן איז דורך דאס מיטלעבן, חייב אדם לראות את עצמו וכו' איז א טייל פון דער חיוב פסח ביינאכט און פאר גוטע סיבות, איך וואלט געוואלט זיין א טייל פון די קריג איבערגאנג (פארשטייט זיך מיט רחמים….) זעהן, פילן, און מיט לעבן דעם חורבן אויף די אייגענע מאס.
ווי אויך וואלט איך געוואלט מיטלעבן מיט דער געבורט פון פארשידענע טערמינאלגיעס, ווי צום ביישפיל, ווען זענען אויפגעקומען די ווערטער טויט מארש, גאז קאמערן, סעלעקציע, זענען זיי טערמינען וואס מען האט עס אזוי גערופן בשעת מעשה? אדער זענען היסטאריקער אויפגעקומען דערמיט נאכ'ן קריג? (געטא, קאנצענטראציע לאגערן, און אנדערע, טרעפט מען שוין געשריבן אין טאג בוכער פון אידן אין די געטאס, אבער די אויבן דערמאנטע ווערטער בין איך נייגעריג צו אידן האבן עס אזוי גירופן בשעת מעשה)
סא…. ווען וואלט איר געוואלט לעבן?
