דער געזעלשאפטליכער ריס צווישן די צוויי זייטן פון דער מחיצה

הערה צדדית, סאטמער רב איז לדעתי נישט קיין קלאסישע דוגמא פונ׳ם פונ׳ם פרומען איד פונ׳ם אמאליגן דור און זיכער נישט די פרומסטע איד פון אמאליגן דור אפשר קאשוי רב אדער ר״מ וויזניצער.

עס איז מיר אן אנגענעמע איבערראשונג צו באגענענען דעם הערליך געשריבענעם אשכול (און בייגעלייגטע בריוו וועלכע רופן ארויס התפעלות פאר זיך) אויף אזא קריטיש וויכטיגער נושא, און דערצו געשריבן מיט די פאסיגע סענטיוויטעט פאר א דעליקאטע ענין.
איך האב נישט צופיל מוסיף צו זיין, איך קלער אבער אז מען דארף גוט שטודירן דעם הנחה פון דער אשכול. דהיינו, ווי ווייט גייען די פאקטישע באציאונגען צווישן מאן און פרוי אין אונזער געזעלשאפט. איך קלער אז דער עיקר טיילונג קומט פאר ביי די עליטע פון ביידע מינים. ביים המון עם, דער ארבעטס פאלק, זענען די אלגעמיינע גדרים היבש צוטרעטן. (און דארטן שטעלט זיך טאקע ארויס וואספארא פנים עס האט ווען א דריי און צוואנציג יעריגער יונגערמאן באקומט צום ערשטן מאל אין לעבן דאס גליק פון גריסן א גוט מארגן פאר דאס מאדנע און ציענדע באשעפעניש וואס רופט זיך א פרוי, וועלכן ער האט הויפטזעטליך געקענט ביז היינט אלס די צענטראלע שפילערין אין די פארצווייגטע סוגיות אין מסכת קידושין אדער הלכות נדה).
והשנית, ברויך מען וויסן וויפיל אומדירעקטע השפעה עס גייט אריבער פון איין מין צום צווייטן. וויפיל מענער הערן אויס דרשות פון דרשניות און דאס זעלבע פארקערט? ווי אפט פאסירט אז היימישע, גאר פרומע מענער און פרויען קאמוניקירן שריפטליך דורך בריוון און ארטיקלען אין מאגאזינען? וויפיל היימישע פרויען און מענער שטייען אין פארבינדונג דורך סאציאלע מידיא, און וואספארא השפעות לאזט דאס אויף זיי?
דאס זענען פראגעס וואס וועלן אוודאי גרונטליך באטראכט ווערן ביים קומענדיגן אסיפה אין התאחדות הרבנים למען תיקון הכלל.

חוני המעגל

יעקב מענטש

ירא שמים

שולעס ווס. חדרים, אין דעם ענין מוז מען מודה זיין אז די בתי חינוך פאר מיידלעך איז לאין ערוך בעסער ווי די מענערישע און די תוצאות איז אויך ניכר אויף די פירות וד״ל, כווייס אבער נישט וואס דער אינגערמאן וויל פון דעם ארויסדרינגען צו מאכן זיין פוינט.

ווי איך פארשטיי, איז זיין פוינט אז ווען פרויען זאלן ווען זיין אויף די וועד החינוך בארד אין חדר, וואלטן זיך ווען די חדרים בעסער געפיהרט ווייל מ'וואלט געהאט א 'פרויען'ס פערספעקטיוו' אין די החלטות, והא ראיה די סוקסעס אין די מיידל סקולס.

די תירוץ אויף דעם איז, אז ס'האט גארנישט מיט די טיילונג צווישן מענער/פרויען, ס'איז א 'שיטה' וואס די חדרים האבן לגבי סעקיולארע חינוך

איך האלט נישט אז דאס איז גערעכט, אז די סקולס זענען בעסער.

סיי די סקולס קענען בענעפיטן פון די מענער פערספעקטיוו, און די חדרים פון פרויען.


Sent from my iPhone using Tapatalk

@חוני המעגל, שטייען דען נישט רוב מיידל שולעס אונטער דער אויפזיכט פון הרבנים הגאונים שליט"א?
(פארוואס דען, מיינט איר, זענען אונזערע שולעס אזוי סוקסעספול?)

א פאקט? I don't think you can rightfully call the claim that women generally have a better feel for chinuch a fact. It's debatable, so I'd call it an opinion rather than a fact. And the evidence you bring as support for this "fact," -- the 75% statistic -- doesn't prove much. Social, environmental, and economic factors contribute to people's career decisions anytime as much, perhaps more, than a person's instinctive leanings or "gefeel" for the particular job they end up choosing to spend their lives doing.

[/quote]
@חוני המעגל, שטייען דען נישט רוב מיידל שולעס אונטער דער אויפזיכט פון הרבנים הגאונים שליט"א?
(פארוואס דען, מיינט איר, זענען אונזערע שולעס אזוי סוקסעספול?)[/quote]

I don't think men are involved in the day to day operations in schools. Isn't it more about having a Vaad Ruchni?
(I detect sarcasm, so I don't think we're disagreeing here...)


Sent from my iPhone using Tapatalk

חוני, איך האב פארשטאנען אז די נקודה איז אז מען זאל האבן די input פון די מענער אויף דעם חינוך פון פרויען. און דאס, מיין איך, איז דא. און יא, כבין סארקאסטיש ווייל איך זע נישט די גליק פון האבן אונזערע מענער מחנכים זיך אפגעבן מיט די מיידלעך. (וואס וועלן זיי טון? טיילן פראסקעס? )
איך מיין אז בכלליות איז פארהאן פיל מער השפעה פון מענער אויף פרויען ביי אונז, וויבאלד אונזערס איז א מענער דאמינירנדע געזעלשאפט.
די איינציגע ארט וואו פרויען האבן א השפעה איז אין זייערע אייגענע שטיבער, וואו זיי זענען בכלליות מער פרום געשטימט ווי די מענער.

איך בין מסכים מיט דיר @יאיר אז דער input פון מענער איז איבריג, ס'איז שוין דא פון דעם גענוג אויף אויסצוברעכן.

איך האב אבער פארשטאנען די נקודה אנדערש ווי דו. די ווייבער וואלטן געקענט געניסן פון געוויסע מענערישע געביטן וואס זענען פארשלאסן פאר זיי (אין איין מוסד מער, אין איין מוסד ווייניגער). דער אינהאלט פונעם סדר היום אין די יונגלעך מוסדות קעגן די מיידל מוסדות איז צו שטארק אנדערש און ביידע זייטן וואלטן געקענט געניסן פון אויסטוישן געדאנקען.

צו געבן נאר איין ביישפיל: מיר קענען זיך פאסמאקעווען אויף א פארצייטיש ביכל וואס איז געשריבן אין א קלאסישן תנכי'שן לשון קודש. ווייניג מיידלעך קענען דאס טון...

How well taken was my point if you're still insisting that
זיי זענען אין אלגעמיין מער געאייגנט דערפאר? 😃

Fiddler, I don't think it matters if women are more likely to become educators due to an innate tendency to nurture children or due to environmental and social factors. Either way the end result is the same. we all get influenced by our culture and upbringing, and it doesn't make much of a difference outside of scientific debate. If women have developed keener insight in education for whatever reason then it is crucial that their voices be heard, and a society that does not include them in that area will fall behind.

אלאדין

איך בין מסכים מיט דיר @יאיר אז דער input פון מענער איז איבריג, ס'איז שוין דא פון דעם גענוג אויף אויסצוברעכן.

איך האב אבער פארשטאנען די נקודה אנדערש ווי דו. די ווייבער וואלטן געקענט געניסן פון געוויסע מענערישע געביטן וואס זענען פארשלאסן פאר זיי (אין איין מוסד מער, אין איין מוסד ווייניגער). דער אינהאלט פונעם סדר היום אין די יונגלעך מוסדות קעגן די מיידל מוסדות איז צו שטארק אנדערש און ביידע זייטן וואלטן געקענט געניסן פון אויסטוישן געדאנקען.

צו געבן נאר איין ביישפיל: מיר קענען זיך פאסמאקעווען אויף א פארצייטיש ביכל וואס איז געשריבן אין א קלאסישן תנכי'שן לשון קודש. ווייניג מיידלעך קענען דאס טון...

איך האב נייעס פאר דיר: ווייניג בחורים און יונגעלייט קענען דאס טון.
וואס מען דארף אין חינוך איז לאו דוקא דער קול פונעם אנדערן מין. מען דארף פשוט ארייננעמען מחנכים. פון דעם סארט וואס פארשטייט צו קינדער, זאל זיין זכרים אדער נקבות אדער טראנסזשענדער.

יאיר

Fiddler, I don't think it matters if women are more likely to become educators due to an innate tendency to nurture children or due to environmental and social factors. Either way the end result is the same. we all get influenced by our culture and upbringing, and it doesn't make much of a difference outside of scientific debate. If women have developed keener insight in education for whatever reason then it is crucial that their voices be heard, and a society that does not include them in that area will fall behind.

I think men's and women's voices should be heard in every situation; they're equally human - they have an equal right to be heard, and it benefits everyone if all genders are heard. But whether women have developed a keener insight in the realm of education is debatable. It's an opinion, not a fact. And for opinions to be considered a theory that I, for one, can accept, I would have to see some proof. The proof might be out there. But a greater number of female teachers in America is not proof. Agree?

I would like to add that I haven't read this eshkol yet. I clicked into this thread when I noticed Rieven's name, because I generally enjoy reading his posts and tegivas (as I did now, too). My tegiva was strictly in response to his particular tegiva; it wasn't a comment about education in general, women in general, or chassidim in general. I would have thought my tzitiring made that clear, but as I just had another conversation with someone not getting this, I realize that I have to clarify this point, even among this illustrious group who have all supposedly gotten the benefit of being taught how to think and argue as part of their education. 😉

At any rate, now that I'm on the subject of education, I should say that for whatever reason, it is a habit of chassidim (my opinion, based on anecdotal evidence) to apply a value judgment to every argument. But not every argument has to fall into the category of "is that positive for yidden or negative?" or "is that supportive of a more enlightened stance or not?" An argument can be made simply for exploration purposes, to understand something better, to find answers. In relation to my tegiva, although I've made clear that I haven't read this eskhol yet, that fact shouldn't make a difference. Whether I've read the eshkol or not, whether I agree with whatever is being argued or not, it's obvious that my tegiva is addressing a single point only -- Rieven's point. Not the overall discussion. And I'm certainly not offering an opinion --positive or negative --on the overall argument. Again, I repeat, I am merely addressing Rieven's point.

יאיר

אלאדין

איך בין מסכים מיט דיר @יאיר אז דער input פון מענער איז איבריג, ס'איז שוין דא פון דעם גענוג אויף אויסצוברעכן.

איך האב אבער פארשטאנען די נקודה אנדערש ווי דו. די ווייבער וואלטן געקענט געניסן פון געוויסע מענערישע געביטן וואס זענען פארשלאסן פאר זיי (אין איין מוסד מער, אין איין מוסד ווייניגער). דער אינהאלט פונעם סדר היום אין די יונגלעך מוסדות קעגן די מיידל מוסדות איז צו שטארק אנדערש און ביידע זייטן וואלטן געקענט געניסן פון אויסטוישן געדאנקען.

צו געבן נאר איין ביישפיל: מיר קענען זיך פאסמאקעווען אויף א פארצייטיש ביכל וואס איז געשריבן אין א קלאסישן תנכי'שן לשון קודש. ווייניג מיידלעך קענען דאס טון...

איך האב נייעס פאר דיר: ווייניג בחורים און יונגעלייט קענען דאס טון.
וואס מען דארף אין חינוך איז לאו דוקא דער קול פונעם אנדערן מין. מען דארף פשוט ארייננעמען מחנכים. פון דעם סארט וואס פארשטייט צו קינדער, זאל זיין זכרים אדער נקבות אדער טראנסזשענדער.

דו האסט אפשר נישט פארשטאנען וואס איך מיין. בנוגע דעם שמועס פון חינוך רעדן מיר וועגן צוויי זאכן: איינס וועגן דער דיפערענץ אין קוואליטעט פונעם חינוך, און דאס צווייטע וועגן דער דיפערענץ אינעם אינהאלט פונעם חינוך (curriculum). פון ביידע שטאנדפונקטן זענען די מיידל שולעס דערווייל בעסער ווי ביי די יונגלעך, אבער ס'איז פארט א מציאות אז דער אינהאלט פונעם חינוך איז נישט אייניג ביי ביידן און ס'איז דא וואס אויסצוטוישן אויף ביידע זייטן.

דאס וואס ווייניג בחורים און יונגעלייט גראדואירן מיט הצלחה דעם מענערישן לימוד (איך מיין נישט גמרא, נאר כאטש אן אויבערפלעכליכע באהאוונטקייט מיט דער ספרים שאפע אויף לשון קודש, און א געניטקייט אין דער שפראך), איז צוליב דעם וואס ס'פעלט אונז די קוואליטעט פונעם מיידל חינוך, אבער ווייניגסטנס קענען מיר זאגן אז דער מאטעריאל פונעם לערנען דארף אנגעבליך פירן צו דעם. אט דער חלק וואלטן די מיידלעך געקענט צולייגן צו זייער סדר היום אויך, און זיי וואלטן מצליח געווען מער ווי די בחורים און יונגלעך, צוליב דער קוואליטעט וואס זיי האבן אין זייער חינוך סיסטעם.

אלאדין, אויב איז דיין פראבלעם פשוט דער תוכן פון די לימודים כאפ איך נישט וואס דאס האט צוטון מיט דעם מין פון די מחנכים/ות.

ישראל מ.:
ניו יארק



ביי פעלקער זענען דא פארשידענע סימבאלן וואס אידענטיפיצירן זיי. זייערע פענער הייבן זיך מיט פראכט צום הימל, און די הימנעס שפאלטן די אטמאספערע פונעם מענטש. ווען זיי שפילן זיך אויס אין הארמאניע איז עס א א רייכע סצענע פון יצירה. און וואס וועט זיין ווען ס'וועט דערגרייכן דאס קול פון א פרוי צו אונזערע אויערן אינמיטן דעם גאנצן געמיש פון מענטשליכער פילפארביגקייט? אדער ווידער, אויב נאר א געלעכטער וועט זיך בטעות אויסרייסן פון איר מויל, און פון דארט וועט עס ארויפגיין און זיך צעשפרייטן אין דער אייביגער ווייטקייט דורכלויפנדיג נעבן אונז, וועלן מיר אנטלויפן אדער מאכן א ברכה? וועלן מיר הייבן פיס צו לויפן, אדער וועלן מיר זיי צוזאמלייגן אויף צווייען און אויסקניען?

וואס גענוי איז קול באישה? איך פרוביר צו דערגיין. וואס איז דא אין דעם דעליקאטן קול וואס טרייסלט אויף די נשמה פונעם מאן? יעדעס פאלק ווערט דערקענט לויט זיין כאראקטער און לויט דער שפראך וואס זיינע ליפן שעפשען. מיט די קלאנגען פון באלאלייקא שטעלט זיך פאר דער רוס, און מיט די יללות פונעם יאדלען ענטפערט אפ דער שווייצאר, מיטן געוויין פונעם פייפערל דערקענען מיר דעם בעדואינער, מיט זיין פארצויגענעם געצעלט און שווארצע קאווע, און אויך דער אידישער קלארינעט ווייסט אפנים וויאזוי צו וויינען. דאס אינערליכע גערויש פונעם ציגאנער בריט פונקט אזוי אין זיין אייגענער נשמה, איבערלאזנדיג אן אפדרוק אין די טרויעריגע וויגלידער וואס ס'זינגען די מאמעס צו זייערע קינדער אין די נעכט.

נאכדעם וואס ס'שטעלן זיך אויגן קעגן אויגן, איז דער קלאנג פון מוזיק דער שליסל צום הארץ, וועלכע לאזט אויף די מחיצות צווישן מענטש און מענטש. מ'קען פיינט האבן נאר אזוי לאנג ווי מ'האט נישט געזען די אויגן, און נאר אזוי לאנג ווי מ'האט נישט דערהערט דאס קול. מ'קען האבן פאראורטיילן נאר אזוי לאנג ווי מ'האט נישט דערפילט די פולסן פון דעם ספעציפישן אינדיווידועל אדער גרופע. אינעם פיזישן זין קען "קול באישה" צומאל אנרירן הלכה'דיגע פראגעס, אבער אינעם פיגוראטיוון זין נישט. ס'איז קיין שענערע זאך פון דעם נישטא. און אויב זאל אמאל דערגרייכן דאס פיזישע קול אומדירעקט, ווי ס'האט פאסירט מיט א תנא (ע"ז דף כ.) וואס האט אומווילנדיג באמערקט די אָ שיינקייט פון א פרוי, וואלטן מיר געדארפט, ווי יענער תנא, אויסקניען און מאכן די ברכה "שככה לו בעולמו".

*

ברכה גיטל, איך האב אפגעליינט דיינע ווערטער מיט אינטערעס, זעענדיג וויאזוי די זעלבע געפילן קענען זיך אפשפיגלען פונעם ווייבערשול. דיין קול איז אייגנארטיג, דו טראכסט זיכער מער ווי אנדערע, און דערפאר איז דיין מצב אויך שווערער. ווען איך האב געשריבן וועגן דעם וואס מיינע אויערן האבן אמאל אויפגעכאפט א טעאלאגישן שמועס צווישן ווייבער, האב איך נישט געקלערט אז דא קען זיין אויך א פרויען-זייט צו דער מעשה...

איך ווייס נישט ווער ס'איז דער יונגערמאן וואס איז דיך פארבייגעגאנגען בשעת דו האסט פארפירט א השקפה שמועס מיט א חבר'טע, איך בין עס מסתמא נישט געווען, אבער דו האסט שיין דעמאנסטרירט די קעגנזייטיגע שפאנונג וואס קען הערשן צווישן די צוויי מינים, פון ביידע זייטן פון דער מחיצה, אין דער מינוט וואס דאס הארץ עפנט זיך צו וועלן דערקענען די גאנצקייט פון דער מענטשליכער ספערע, צו וועלן איבערקריכן די ליניע וואס צעטיילט שארף די צוויי סעקטארן פונעם בית מדרש, אבער אן דעם וואס מ'זאל טרעפן א מעגליכקייט ווי צו דערגרייכן אהין.

ווען איך בין געווען א קינד זענען מיינע שוועסטער געגאנגען זיך לערנען מאלן און מיך האבן די עלטערן געשיקט צו לערנען די מלאכה פון סופרות (שיעורים וועלכע האבן נישט לאנג אנגעהאלטן). די טיילונג צווישן אונז איז געווען קלאר – מיידלעך מעגן זיך ווענדן צו פארשידנארטיגע אינטערעסן איבער דער וועלט, בשעת יונגלעך דארפן זיך אינטערעסירן נאר אין תורה. אקטיוויטעטן צווישן קינדער, אפילו גאנץ יונגע, איז אפגעטיילט נישט בלויז פיזיש נאר אויך אינעם אינהאלט פון די אקטיוויטעטן.

ס'איז זינלאז צו קלערן אז אין רעאליטעט פארבלייבט די מענער וועלט קאנצענטרירט נאר אינעם בית מדרש, אבער אפילו ס'איז נאר אן אידעאל שליסט מען שוין אויס פון זיך די וויזיאנערישע כוחות. יעדע השראה ווערט א דיעבד און יעדע אינספיראציע איז פארזיגלט מיטן חותם פון ביטול תורה, וואס דערקלערט אז ס'פאסט נישט פאר אן ערנסטן יונגערמאן אזעלכע זאכן. ווען משה האט איבערגענומען די תורה אויפ'ן בארג סיני האט ער עס גערופן א שירה, אבער אין אונזער תורה איז נישטא קיין פלאץ פאר שירה. מיר האבן אויסגעזויגן יעדעס טראפעלע געזאנג פון דער וועלט ארום אונז, און אנשטאט דעם האבן מיר אנגעטון שווארץ און ווייסע ברילן, אויסקוקנדיג מיט אפשיי קעגן די פעמינינע קולות אין דער בריאה.

מענער וואס אנטוויקלען אן אינטערעס אין פאעזיע און קונסט ווערן באטראכט מיט חשד, און זיי וועלן פילן די שפאנונג צווישן זיי און דער סביבה ארום זיך אויף גענוג א דירעקטן אופן. אין א געזעלשאפט וואו שעפערישקייט און טאלאנט ווערט נישט אנגענומען נאטירליך, פארהאקט עס די טיר אויף יעדן סארט טאלאנט, און דאס ברענגט א חורבן אויף דער געזעלשאפט אליין, וועלכע פארבלייבט אן קיין סימן פון לעבן.

דאך, נאך אלעמען האב איך ליב צו חלומ'ען אז ס'וועט קומען בעסערע צייטן, אונזער היימישע וועלט וועט זיך ערוואכן אין א טאג און אדאפטירן דאס אנדערע קול, דאס "קול באישה" אינעם פיגוראטיוון זין, און היילן דעם קריטישן ריס צווישן די אייגענע רייען.

זאג נישט אז ס'איז א דמיון... 😉

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ברכה גיטל ש.:
ניו יארק



מיין היים וואו איך בין אויפגעוואקסן אלס קינד איז געווען ביי א ווינקל פון א גאס. ארויסקוקנדיג פון פענסטער האט מען געקענט באטראכטן א ברייטן שטח. חוץ פונעם גוטן ווינקל וואס מיר האבן געהאט צו קענען ארויסקוקן, איז עס אויך געווען אין א געגנט וואו ס'איז געווען א סך וואס צו זען...
איך האב פארברענגט פילע שעות פון מיינע קינדער יארן ביי דעם פענסטער אינעם ווינקל.

איין טאג האב איך געהערט א קול פון מוזיק. איך בין געלאפן צום פענסטער און געזען אז א הכנסת ספר תורה האלט ביים ארויסגיין פונעם הויז קעגנאיבער דער גאס. איך האב מיך אוועקגעזעצט, ליב האבנדיג דאס געפיל פון עקסטאז וואס האט זיך געשפירט אין דער לופט. א יונגל האט גענומען דעם מייק און אנגעהויבן זינגען. מיין שכנ'טע, א מיידל אין מיינע יארן מיט א הערליכער שטימע, איז פונקט געווען נעבן מיר און געזאגט: "הלואי וואלט איך געקענט ארויפגיין אויפ'ן טראק, איבערנעמען דעם מייק און זינגען אזוי."

אינטערעסאנט איז אז דאס מיידל האט אין אמת'ן נישט געהאט קיין מאנגל אין פלעצער וואו זי האט געקענט אויסניצן איר טאלאנט. זי האט אנטיילגענומען אין יעדער פארשטעלונג אין שולע, ווען ס'איז געווען א הויפט פארשטעלונג (major play) איז זי דארט געווען, זי האט געזונגען אין יעדן קאָר (choir). אויב אזוי, וואס איז געווען די זאך וואס האט געשאפן אט דעם חשק אין איר?

פון דער אנדערער זייט, האב איך געטראכט וועגן דעם יונגל. יא, ס'איז אמת אז ער קען זינגען אויפ'ן טראק, און אפשר אויך ביי חתונות פון קוזינען, אדער ביי א ראש-חודש פראגראם אין חדר. אבער דאס יונגל וועט מסתמא קיינמאל נישט אויפטרעטן אין א פארשטעלונג אדער א קאָר (choir), אדער אנטיילנעמען אין זינגען קלאסן אין די זונטאג נאכמיטאגס. ער וועט זיין אין חדר פון גאנץ פרי אין טאג ביז שפעט אין אוונט. נאר נאכדעם, אלס אן ערוואקסענער מענטש, אויב וועט ער נאך האבן אנגעהאלטן זיין זינגעדיגע שטימע, וועט ער האבן אויפגעבויט א פאטענציאל צו פארדינען געלט – א קאריערע וואס ער וועט אדער יא אדער נישט וועלן, אבער ער וועט עס אפשר דאך אננעמען, כדי צו קענען אויסהאלטן זיין משפחה.

דא האבן מיר צוויי קינדער, ביידע זענען באגרעניצט אין פארשידענע וועגן, אבער זיי האבן די געלעגנהייט צו שיינען אין אנדערע וועגן. איז איינער מער גליקליך ווי דער אנדערער?
איך וואלט געזאגט אז יעדער פון די צוויי באקומט דעם קורצן עק פון א שטעקן, כאטש דאס זענען צוויי פארקערטע עקן.

***

איך בין געווען 16 יאר אלט. איך האב ליב געהאט צו גיין צום דזשים. ס'איז געווען א פרומער דזשים אין דער שכנות וואו איך האב געוואוינט און איך בין אהינגעגאנגען כמעט יעדן טאג.

די מוזיק איז געווען א פרט וואס האט אנגעמאכט אביסל קאפווייטאג צווישן די אנוועזנדע. טייל האבן געהאלטן אז די סעקולערע מוזיק פארמאגט די פאסיגע שנעלקייט און ס'שאדט נישט עס אויסצוהערן ביים מאכן די איבונגען, בשעת אנדערע האבן געהאלטן אז דער שאדן וואס דאס וועט אנמאכן פאר זייער נשמה איז נישט ווערט סיי וויפיל פאזיטיווע ענערגיע ס'וועט ארויסקומען פון דעם.
די מערהייט האט זיך למעשה נישט געקימערט מיט דער פראגע בכלל.

איך האב ליב געהאט די מוזיק.
איך האב קיינמאל נישט צוגעהערט צו סעקולערער מוזיק אינדרויסן פונעם דזשים. נישט ווייל איך האב נישט געוואלט, נאר ענדערש וויבאלד איך האב מורא געהאט אז איך וועל עס צו שטארק ליב האבן, ביז איך וועל ווערן צוגעבונדן צו דעם. דאס האט מיך דערשראקן.

ס'איז געווען אבער איין ליד וואס האט מיך דורכגענומען מיט געוואלד, און מיינע אויערן זענען אנגעשפיצט געווארן יעדעס מאל וואס ס'האט אנגעהויבן שפילן.

ס'איז געווען א דיאלאג/דועט צווישן א מאן און א פרוי. איך געדענק נישט די ווערטער, ס'איז געווען עפעס א ליד איבער זייער פריינדשאפט. וואס ס'איז פארבליבן אין מיין קאפ איז געווען דער פזמון אין וועלכן זיי האבן געזונגען איין מאל און נאכאמאל, צוזאמען.
ס'האט געהאט פאר מיר א הימלישן טעם.

***

און דא טראכט איך ווידער וועגן דעם קליינעם יונגל אויפ'ן טראק פון דער הכנסת ספר תורה וואס וועט קיינמאל נישט זינגען א דועט מיט דעם קליינעם מיידל וואס האט אים באטראכט פונעם פענסטער.

אלאדין

איין טאג האב איך געהערט א קול פון מוזיק. איך בין געלאפן צום פענסטער און געזען אז א הכנסת ספר תורה האלט ביים ארויסגיין פונעם הויז קעגנאיבער דער גאס. איך האב מיך אוועקגעזעצט, ליב האבנדיג דאס געפיל פון עקסטאז וואס האט זיך געשפירט אין דער לופט. א יונגל האט גענומען דעם מייק און אנגעהויבן זינגען. מיין שכנ'טע, א מיידל אין מיינע יארן מיט א הערליכער שטימע, איז פונקט געווען נעבן מיר און געזאגט: "הלואי וואלט איך געקענט ארויפגיין אויפ'ן טראק, איבערנעמען דעם מייק און זינגען אזוי."

אינטערעסאנט איז אז דאס מיידל האט אין אמת'ן נישט געהאט קיין מאנגל אין פלעצער וואו זי האט געקענט אויסניצן איר טאלאנט. זי האט אנטיילגענומען אין יעדער פארשטעלונג אין שולע, ווען ס'איז געווען א הויפט פארשטעלונג (major play) איז זי דארט געווען, זי האט געזונגען אין יעדן קאָר (choir). אויב אזוי, וואס איז געווען די זאך וואס האט געשאפן אט דעם חשק אין איר?

אפאר וואכן צירוק איז געווען באשריבען אן ענליכע געשיכטע אין הארץ, איך ברענג דא א גרויס טייל פון יענע ארטיקעל ווייל עס האט געוויסע ענליכקייטן צו אונזער שמועס



ויקטוריה חנה: אני והפה הגדול שלי
הזמרת שלנו שמה ויקטוריה חנה. בת לרב ספרדי חרדי מירושלים. מגמגמת מילדות. עושה היפ הופ ארמי. מחקה צלילים של פלאפון. בולעת ויורקת את האל"ף בי"ת העברי. שרה לדלאי למה. משחקת בשני קולות עם גמלים במונגוליה. מחוללת ביערות אוקראינה. שוברת את הגלים בתל-אביב. כובשת את ניו יורק.

כבר כילדה, בת לרב ספרדי, שגדלה באחת השכונות הדתיות בירושלים, היא קראה את האלוהים הזה לסדר. "כשהייתי ילדה היתה לי בעיית דיבור, הייתי מגמגמת", היא מספרת. "היה לי קשה להוציא מלים מהפה. תמיד היה לי מה להגיד ולבסוף המלים יצאו למרות שהן נשמעו כמו חריקה. בדרך כלל הילדים, שהם עם מאוד אכזרי, צחקו עלי. במקרים כאלו הייתי עולה על אבן ושרה לאלוהים בשיא הכוונה. 'השם אלוקי שיוועתי אליך ותרפאני, השם העלית משאול נפשי'. התחושה שלי ברגעים כאלו היתה כאילו אני שולחת את הקול שלי כמו סירנה למעלה. אס-או-אס תעזור לי, תעזור לי. ידעתי שרק הוא יכול לעזור לי. הייתי כזו אומללה בגלל החריגות שלי. לאחר התפילה הילדים היו משתתקים".

..........


כילדה היא שרה שעות מול המראה בבית הוריה, הופיעה בפסטיבל שירי ילדים ולחשה פרקים מספר שיר השירים מול אבני הכותל. כשהתבגרה הבינה כי החברה הדתית שוב אוטמת את פיה. האיסור להופיע ולשיר בפני קהל גברים היה בלתי נסבל מבחינתה. היא עזבה את בית הוריה, למדה משחק בתל אביב, והחליטה לכבוש את הבמות. תפקידה הגדול היה לאה'לה בהצגה 'הדיבוק' שעלתה ב-97' בתיאטרון הבימה. גם שם לא מצאה את מקומה. בשלב הזה היא חזרה לטקסטים העבריים הקדמוניים, הלחינה אותם, והמשיכה במחקר הגדול על פיה.

המסע בעקבות הקול גלגל אותה לארצות שונות בעולם. היא הוכשרה אצל אמני קול ידועים מהודו, ספרד ואוקראינה, והשתתפה בעשרות פסטיבלים בעולם. שרה עם כהני דת יפאנים, הופיעה לפני הדלאי למה בהודו, ניגנה לפני שבטים נידחים במונגוליה, וביקרה בעיירות הערפל היהודיות במזרח אירופה. למרות ההצלחה הבינלאומית, בישראל הכירו אותה רק יודעי חן.

העורך המוסיקלי דובי לנץ, המתמחה במוסיקת עולם, שופע מחמאות: "יש לה כריזמה מדהימה. בכל העולם כשמשמיעים עבודות שלה אנשים נופלים. יש מעט זמרות כאלו. ההופעה שלה טוטאלית. היא נעה בין מוסיקה עתיקה למוסיקה עכשווית. משחקת על כל הצבעים. היא יכולה לשיר שירה של נזירות בכנסיות ואחר שירה עוצמתית ובוערת. יש משהו בהופעה שלה בין תיאטרון מלולי לשירה. קשה לי להגדיר את המוסיקה שלה. אין לה הגדרה. היא מהממת".

מנעד סגנונות השירה הרחב של ויקטוריה חנה מבטא את תחנות התרבות שעברה בחייה; היא מבצעת פיוטים ספרדים, משתתפת בהפקות של מוסיקה קלסית מודרנית, קורעת את מיקרופון בראפ רצחני, מאלתרת על ביטים אלקטרונים פרועים, ומדקלמת טקסטים קדושים. הכל מלווה בהופעה חושנית, סוערת, מפתה וחסרת מעצורים. בתוכה מחוללות אין סוף ויקטוריות. רגע אחד היא ילדה בודדת וחסרת הישע, ורגע אחר היא לילית אפלה, מעין פאם פאטאל עברייה. "נורא מעניין אותי להיות חלק מכמה עולמות ותוך כדי זה לדעת שהעולם שלי הוא הממלכה שלי", היא אומרת.
......

קול באישה

חנה, "בשנות ה-30 לחייה", נולדה בירושלים בבית ספרדי אדוק להורים יוצאי פרס ומצרים. אביה הוא רב בעל השפעה שקיווה כי בתו תמשיך את המסורת ותקים בית בישראל. היא למדה במוסדות אולטרה דתיים ולא באה במגע עם החברה החילונית בעיר. אפילו בחורים דתיים בני גילה היא לא פגשה. אבל כבר בגיל צעיר הבינה שלא תגשים את החלומות של הוריה.

חציית הקווים לא נלקחה בחשבון בשלב זה וחנה התמקדה באהבותיה הגדולות, שירה ומשחק. "כילדה מגמגמת תמיד ידעו שאני משחקת תפקידים ראשיים בכל הצגה. כשאני שרה ומשחקת אני לא מגמגמת. הבמה היא המקום הטבעי שלי. כילדה אספתי את כל הילדים בבניין ועשיתי להם הצגות ושירים. הופעתי בפסטיבל שירי ילדים בירושלים בגיל שש וזכיתי במקום הראשון. לא שאלתי אף אחד. שמעתי על הפסטיבל והלכתי. הייתי ילדה ששרה שעות מול המראה".

למה בחרת להתמקד במשחק ושירה?

"אין לי מושג. תמיד עולם הבמה נראה לי שיואוו. זה קסם לי. בכל פעם שאמא שלי לקחה אותי להצגה זה הדהים אותי. במקביל הייתי חיה בעולם המדע. קראתי אנציקלופדיות, והייתי ממש מוקסמת מגוף האדם ומנוסחאו ת מתמטיות והתכוונתי להיות רופאה. אבל תמיד נשאבתי לעמוד על במה".

המסגרת הדתית הקפיאה לה את החלום. "כילדה יכולתי לחגוג על במה. אבל כנערה זה לא התאפשר לי. החינוך הדתי נותן כלים מדהימים עם משהו בלתי אמצעי לכוח גבוה ועליון שאנחנו חלק בלתי נפרד ממנו. אבל יש בעסקת החבילה הזו דברים הרסניים לגמרי. תמיד היו לי שאלות וספקות. אמרתי למה לי יש מלא שאלות? מה דפוק בי? לקח לי זמן להבין שאני חיה בסימני שאלה. טבולה באיזושהי חידה. מרגישה שאני מגששת באפלה".


למרות הסבל שעברת שם את עדיין מתייחסת בכבוד לחינוך התורני.

"הטיעון שהחינוך הדתי כולא והחינוך החילוני פתוח הוא בולשיט מבחינתי. אתה מסתכל על ילדות חילוניות שהכי פתוחות לעולם, בגיל 9 הן נראות כמו נשים עם נעלי עקב, בטן בחוץ, איפור כבד. ואת מי הן מחקות? דוגמניות שמשחקות בטלנובלה. יש משהו בתמימות ובטוהר שגדלתי בתוכם שאני באמת מתגעגעת אליהם ומעריכה אותם. זה מבצבץ בי".

הניסיון הראשון לממש את הפנטזיה התרחש בתיכון. "נסעתי עם חברה שלי לתל אביב, ככה עם השמלות, והלכנו לסטודיו של ניסן נתיב. נכנסתי במסדרונות וההילה התיאטרלית והאמנותית נראתה לי מדהימה. כל העולם הזה היה כל כך שונה. בתור בחורה דתייה לא דיברתי עם בנים עד גיל 18. כל השנים למדתי רק במוסדות עם בחורות. פתאום אני רואה בצורה מאוד אינטימית בנים ובנות מחבקים ונוגעים אחד בשני. זה מה זה הביך אותי והשפלתי את מבטי למטה".



איך ההורים שלך התייחסו לאמנות שלך?

"הבית שלי והעולם הדתי נתנו לי המון אהבה, אבל לא יכולתי לספר להם הכל. הם לא יכולים להכיל את זה. בפעמים כשנתתי צ'אנס זה היה בלתי אפשרי. כל הזמן רצתי בין המרד לחיבוק. מאוד קשה לחברה לקבל התנהגות כפולה כזו. מצד שני, העולם שלכאורה הערצתי אותו, העולם שבחוץ, עולם הביטוי העצמי, הוא עולם מאוד אכזרי שלא תמיד רצה בטובתי, אלא להשתמש בי לטובתו".

והיום, ההורים שלך מקבלים אותך?

"כשאני חוזרת מהמסעות שלי הביתה אני מבינה שההורים שלי לא יבינו מה עשיתי שם. הם לא באים להופעות שלי ולא יבואו להופעות שלי. אני לא שייכת לשום מקום. לא לפה, ולא לשם. אני פשוט עושה מה שהפה שלי רוצה לעשות. ואני מבינה שכל הספרים בבית של אבא שלי הם אוצרות. היום אני לא חיה בעולם הדתי, אבל כן נמצאת בו. זה כמו דיבוק. אי אפשר לברוח. אני נמצאת בדיאלוג בלתי נפסק עם העולם הזה. אבל אני עדיין מרגישה שהדברים לא פתורים".

את נמצאת בקשר עם חברות ילדותך?

"יש לי חברות מהתיכנון שמספרות לי כי כשהחברות שלהן פוגשות אותן הן שואלות: 'נו, מה קורה עם ויקטוריה'. נורא מסקרן אותן לשמוע מה קורה איתי. יש לי גם כמה חברות מאז שאני מתייעצת איתן ומשתפת אותן, אבל הן עדיין נשארו בעולם הדתי. העולם שלי חדש בשבילן. אבל גם לחברים החדשים שלי, למשל, מעולם האמנות, אני לא יכולה לתאר מה עובר עלי כשאני חוזרת לבית ההורים".

בועה שמאמינה לעצמה

עם המעבר לתל אביב אימצה לעצמה שם במה, שהורכב משמות שתי סבתותיה, ויקטוריה וחנה, כדי שההורים לא ישמעו על הופעותיה של הבת הסוררת. עד היום היא דבקה בזהות הזו. במהלך הלימודים הבינה שגם בית הספר למשחק אינו גן העדן האבוד עליו ערגה כל השנים. "דיקלמתי מונולוגים של צ'כוב ושייקספיר והבנתי שאני מסוגלת לעשות את זה. אבל משהו בשפה היה חסר לי. בתור ילדה הייתי קמה, פותחת את הסידור ומזיזה את השפתיים, כמו תרגילי בלט. זה הפך לריטואל. כל האותיות והטקסטים נכנסו אלי פיזית לתוך הגוף. לאבא שלי יש מיליוני ספרי קודש בבית. אני הרחתי אותם כל השנים. אבא היה עושה הרבה דברים שהיו קשורים לאותיות. כשהייתי חולה הוא היה כותב צירופי אותיות, מוחה אותן במים ונותן לי לשתות. לגדול על הדבר הפיזי הזה, השפה המדהימה הזאת ופתאום לעבוד על מונולוגים מתורגמים של שייקספיר. הרגשתי שלפה שלי חסר משהו".

אז למה לא ויתרת וחזרת הביתה, לעולם המוכר?

"הייתי חוזרת לבית של ההורים הדתיים והאהובים שלי, אבל מרגישה כלואה. הם לעולם לא יבינו את מה שאני אוהבת. שיחקתי את לאה'לה בדיבוק ב'הבימה'. הייתי נוסעת באוטובוס מירושלים לתל אביב ומשם לתיאטרון ואמרתי לעצמי שאני חיה בעולמות שאף אחד מהם לא מספק אותי. מימשתי את החלום שלי כילדה, עליתי על במה ונפלתי לאכזבה מרה. מרגישה את הפוטנציאל האלוהי על הבמה, אבל לא קרה לי הדבר בשלמותו. אני יכולה להבין צורך של ועדי עובדים לראות הצגות, אבל הדחף הפנימי שלי לא בא על סיפוקו".

אולי לא ניסית לחוות את העולם החילוני עד הסוף ולכן התאכזבת ממנו.

"אף פעם לא הרשתי לעצמי לעבור לגמרי לעולם החילוני, כי קיבלתי המון סטירות. ראיתי שיש שם הרבה קשקושים, המון אגו. מין בועה שנמצאת בתוך עצמה, מאמינה לעצמה ומאוד מרוצה מעצמה. היה לי קשה עם השיווק והמכירה".

ובכל זאת, את עדיין שם.

"אני לא יכולה לקום וללכת. כנראה שגם אני נהניתי שם. עד היום אני נהנית לא להיות שייכת לשום עולם. יש לי כוח שמנסה לשמור על עצמי ולא להתערבב בתוך כל זה".

חוויה שחוותה בתקופת ההופעות של 'הדיבוק' חידדה אצלה את הצורך הדתי. "בכל יום לפני הצגה הייתי הולכת לים ושוחה", היא מספרת. "יום אחד נכנסתי לים. אני שוחה ושוחה. הים שקט. פתאום באו גלים, רבע צונאמי, ובלעו אותי. ואני רחוקה מחוף. ברגע זה הרגשתי את המוות. מנסה לנשום והמים בולעים אותי. מנסה לשחות והמים בולעים אותי. ואני קוראת לאלוהים. אומרת 'שמע ישראל אדוני אלוהינו אדוני אחד'. כמו דיבור בלתי נשלט. אומרת: 'תעזור לי, תעזור לי'. והים החזיר אותי איכשהו לחוף".



מה היתה התחושה שלך אחרי שהבנת שניצלת ממוות?

"הרגשתי שאני מחזירה את עצמי לחיים. רגע אחד אני לא פה ופתאום אני שוב בעולם. כשיצאתי מיהרתי לתיאטרון. בדרך התבוננתי בעולם בפרספקטיווה של מישהו שהוא לא ממש פה. ראיתי איך האנשים יושבים להם בבתי קפה, אוכלים במסעדות, קונים בגדים. ואני עדיין הייתי חיוורת לגמרי. הרגשתי כמו חייזר שמהלך על פני האדמות. תוך כמה דקות כבר הייתי בחדר האיפור מורחת על עצמי צבעים, ונכנסת לבמה. ההצגה מתחילה, אני אמורה להתחיל לשיר, ופתאום יורדות לי מלא דמעות. יורדות דמעות, יורדות דמעות. לא ידעתי מה לעשות. זה היה הרגע הכי דרמתי של ההצגה. לפתע נכנס חתול וקפץ על הבמה. כל הקהל פרץ בצחוק בשנייה אחת. ואז ראיתי את כל הפתטיות. כמה התיאטרון ואנחנו לוקחים את עצמו ברצינות".

האכזבה מהתיאטרון החזירה אותה הביתה, לטקסטים העבריים. "כשפתחתי את שיר השירים וקראתי 'אני ישנה וליבי ער. קול דודי דופק. פתחי לי, אחותי רעייתי תמתי'. אמרתי לעצמי זה לגמרי אני. ואז היא מסתובבת ואומרת 'קמתי לפתוח לדודי ודודי חמק, עבר. נפשי יצאה בדברו. ביקשתיהו ולא מצאתיהו. קראתיו ולא ענה. מצאוני השומרים המסובבים בעיר. פצעוני והיכוני'. ואיך היא מסיימת? 'השבעתי אתכן בנות ירושלים, אם תמצאו את דודי מה תגידו לו - שחולת אהבה אני'.

איך זה התקשר לחיים שלך?

"הפה שלי דיבר את הטקסט הזה כילדה, ופתאום על הבמה זה יוצא בדרך הכי טבעית בעולם. אני זוכרת את עצמי מסתובבת ברחובות ירושלים הריקים בשבת ומחפשת את שאהבה נפשי עם הבדידות שלי. ואני קמה והדבר שחיפשתי חומק ממני. והשומרים הסובבים בעיר מי הם? כל האנשים מהעולם ההוא והעולם הזה. הם הכו ופצעו אותי כמו האהובה שמסתובבת ברחובות ירושלים ומחפשת את המשהו הטהור, שאולי אפשר למצוא אותו רק בלילה ולא ביום עם כל השטויות של בני האדם".

במקביל למדה חנה פיתוח קול אצל הזמרת רות וידר-מגן, שזיהתה את יכולתה הקולית הנדירה. "כל הזמן כתבתי ושרתי", היא מספרת. "הסתובבתי עם טייפ מנהלים קטן והייתי מקליטה את עצמי. זה היה המפלט שלי. הייתי הולכת בעין כרם, נכנסת לכנסיות וחללים ושרה לעצמי שעות. אני חולה על מקומות עם אקוסטיקה. יום אחד מישהו שמע אותי והזמין אותי להופיע בפסטיבל ישראל. הזמנתי את רות ועשינו מופע ווקאלי של שירי 'נסתרות וגלויות' במנזר האחיות ציון.

"אז לא הייתי מיומנת לעבוד באינטנסיוויות על הקול. ביום ההופעה גליתי שאין לי קול. הרגשתי שאלוהים בוחן אותי. לקחתי קמע עתיק ממצרים והחזקתי אותו אלי כל ההופעה. לפני שפתחתי את הפה לא ידעתי אם בכלל יצא לי קול. לפעמים יצא, לפעמים לא. כשיצא כבר יצא הוא הופיע בטונים הרבה יותר גבוהים. כשלא יצא לי קול התחלתי ללחוש. בגלל האקוסטיקה הנפלאה שמעו כל רחש. אף אחד בקהל לא הרגיש שיש לי בעיה עם הקול. זה היה אחד השיעורים הכי חשובים שלי על הבמה - להבין שלא חשוב מה יש או מה אין במישור החיצוני כמו יכולת או טכניקה. זה לא הקול, אלא האנרגיה, המהות שלך".

לא היתה זו הפעם הראשונה שחנה חשבה שאלוהים בכבודו ובעצמו העמיד אותה למבחן. "גם לפסטיבל תיאטרונטו הגעתי חולה לגמרי. במאי המופע דודי מעיין היה בטוח שזה מרוב התרגשות. לקחו אותי לחדר מיון. היה לי 43 מעלות ואני צריכה להופיע בעוד כמה שעות. הרופא בדק אותי וקבע שזה סינוסיטיס מפחיד. הוא תקע לי שתי מחטים באף ויצאה לי חצי כוס מוגלה. רצתי מבית החולים להופעה. לבשתי שמלה, הייתי עם כדורים, דם זלג לי מהאף. בלעתי באמצע המופע כדור אקמול ואמרתי 'ומונח הוולד במעי אמו'. אנשים היו בטוחים שזה חלק מההצגה".

תיכף הרשל'ה יצא

הקהל הישראלי המקומי לא היה עדיין בשל לחומרים המורכבים של חנה. המסע התחיל. במהלך העבודה על 'הדיבוק' יצרה חנה קשר עם אמנית הקול הספרדייה פאטימה מירנדה. "שמעתי אותה, והרגשתי שהיא המורה שלי. הצגתי את עצמי והיא שלחה אותי להודו ללמוד קול עם המורה שלה, אודאי בהוואלקר. טסתי לבומביי והתגוררתי בביתו עם אשתו שלושה חודשים. בכל יום לקחתי אצלו שיעורים. התלוויתי אליו להופעות שלו ברחבי הודו. ביקרתי בבית משפחתו באוג'ין, שהיא עיר מאוד דתית, ושמעתי תפילות מכל כיוון. מנטאלית לא הרגשתי זרה - קדושה, תפילות, צניעות האשה. ההתמזגות היתה מוחלטת וזה היפנט אותי, כמו החלילן מהמלין. אבל כל הזמן שמעתי את הקול של אבא שלי: 'הודו זה שיא הטומאה. עבודה זרה, עבודה זרה'. השהות שם עשתה לי מהפך קולי ונתנה לי להבין כמה הצליל הוא דבר פיזי. למשל, לשיר צליל אחד במשך שעה אחת".

המסעות בהודו עם בהוואלקר היו הסיפתח לדבר האמיתי. מפגש עם הדלאי למה. "הזמינו את רות וידר-מגן ואותי להופיע בדלהי בפסטיבל למוסיקה מקודשת. במקרה ההופעה נפלה ביום כיפור. התלבטנו אם לשיר או לא, ולבסוף החלטנו להתייחס לזה כתפילה ולא כהופעה. צמנו, לבשנו לבן, אכלנו סעודת צום. וכשהגענו לפארק ראינו אלפי טיבטים שיושבים ומחכים לדלאי למה. ואז הוא הגיע, רב תקע בשופר ואנחנו שרנו את 'אדון הסליחות' ו'אל נורא עלילה'".

נשמע כשילוב בלתי אפשרי.

"בילדותי יום כיפור היה משהו לא קל. סדר תפילות שהוא מתווך מאוד מגושם עם רעיונות לאומיים שמקשרים לפוליטיקה ואלימות. המון פחד. הרגשתי שלא נותנים לי לנשום. המלים כבדות. ואז אחרי ההופעה בדלהי אני מרגישה שחזרתי לשפה שלי, לכל הפיתולים והסיבוכים שנקלעתי לתוכם ואני חיה בהם. היחסים שלי עם הטקסטים זזים כל הזמן".

המסע הבא היה לצ'כיה, במסגרת סדנה בינלאומית של בימאים ושחקנים בגטו טרייזנשטט, בסופו היו אמורים לעלות מופע ברחבי הגטו. "המסע חירפן אותי לגמרי. שם גיליתי את מזרח אירופה. בארכיון הגטו מצאתי דף תווים זרוק עם מלים בצ'כית. אמרתי 'אני חייבת להוציא את זה מבין שפתי בזמן אמיתי'. פגשתי מישהי סלובקית חצי עיוורת שביטאה לי את המלים, נגנית חלילית שקוראת תווים זמזמה לי את המנגינה. למחרת שרתי את השיר ופתאום אנשים התחילו לשיר איתי ולבכות. הסתבר שזה היה המנון הגטו.

"כשהגעתי לארץ פגשתי בביתה של חברתי, האמנית לנה מקרובה, את הבימאית הגרמנייה סיביל שונרמן. הן בדיוק עמדו לצאת לצ'כיה לצלם סרט על קרל שוונק, שכתב את השיר שאותו מצאתי. שוונק היה אומן קברט צעיר, שכתב שירי סאטירה על הנאצים, ונתן תקווה ליושבי הגטו. מצאתי את עצמי מסתובבת ברחבי צ'כיה ושרה עם ניצולי תיאטרון הגטו".

כשהסרט הועלה לאקרנים ברחבי אירופה, הוזמנה חנה ללוות אותו ולקיים הופעות בהקרנות הבכורה. בעקבות המסע קיבלה הזמנות להופיע בפסטיבלים בעולם. אבל ההצלחה הגדולה נרשמה כשנחתה בניו יורק. "פגשתי שם כל כך הרבה שפות וכל כך הרבה מוסיקאים והרגשתי לגמרי בבית. משם התחילו להתרחש דברים בקצב אינטנסיווי. עבדתי עם המתופף ומפיק המוסיקה תמיר מוסקט ועם עוד נגנים והופענו במועדונים. קונסול התרבות שעבד שם, רפי גמזו, מאוד תמך בי.

"נפגשתי עם זמר פאנק קברט ג'יפסי בשם יוג'ין האטס. עשינו ביחד דברים מטורפים, כמו היפ הופ - אני בארמית, והוא באוקראינית. הוא סיפר לי שהוא מכיר את אחותי הרוחנית. קוראים לה מריאנה סדובסקה, זמרת שמסתובבת עם טייפ מנהלים קטן ושחקנית ראשית בתיאטרון 'גרדיניצ'ה' שבלובלין, פולין. כשנפגשנו הרגשתי כאילו אני מכירה אותה שנים. פתחנו יומנים וגילינו שיש לנו יום משותף אחד בניו יורק. קבענו להופיע ביחד. עלינו על הבמה בלי כל חזרה. אף אחד לא האמין שרק עכשיו נפגשנו. מאז היו לי מסעות מדהימים איתה".

אחד המסעות היה לאוקראינה. "מארינה חוקרת מוסיקה של הסבתות של הסבתות שלה. כל הבבושקות שיושבות שם בכפרים הנידחים. התארחנו בבתים של הסבתות האלו. כל שנייה הגיעה עוד אשה עם בקבוק וודקה, דגים מלוחים, ותפוחי אדמה. הן העריצו אותי, חשבו שאני אייקון מהלך. מעין מריה כהה מירושלים. ואני מרגישה שם הכי יהודייה. התחלתי ללמוד את השירים שלהן. שם השירה לא נועדה לשירה, אלא לגרום לדברים לקרות. למשל, לסלק רוחות רעות מהיער".

ההרפתקאות רק התחילו. "נסענו לכפרים, והגענו למקום בשם סטנוב, שם יש מבצר ענק. זחלנו מבעד לגדרות ונכנסו פנימה. פתאום אני קולטת שכל המבצר הענק הזה היה בית כנסת, עם מקום לספר תורה, אותיות עבריות, 'לשנה הבאה בירושלים הבנויה'. הייתי בהלם. הרגשתי שבחלל הענק העצום והיתום הזה אני חייבת להדהד קולות. אני ומריאנה התחלנו לשיר. יצאתי החוצה ופתאום ראיתי בדימיון שלי את כל החסידים מסתובבים שם. כל הנופים שביאליק כתב עליהם. עלינו לגבעה סמוכה".

ואז?

"פתאום ראיתי בית קברות ענק עם כתובות בעברית. 'הצדקת הקדושה', 'האיש הכשר'. הרגשתי שאני חייבת לפתוח סידור לעילוי נשמות. כשפתחתי את הספר נדהמתי לראות שהוא נפתח בדיוק בעמוד שבו מופיעה התפילה לעילוי נשמות. הזזתי את השפתיים והתחלתי ללטף את המצבות. משם המשכנו למדז'יבוז', העיירה בה גדל הבעל שם טוב. הרגשתי כאילו אני בשטייטל ותכף הרשל'ה יצא מבין העצים, נברח ביחד ונסתכל אחד על השני בעיניים עורגות".

אולי עודף הרוח כמעט הטריף את דעתך?

"במזרח אירופה הפכתי למכורה אחרי חיפוש יהודים. כשנסענו לפוזנן בפולין שאלתי איפה היו פה יהודים. שלחו אותנו לרחוב היהודים, שם היה בניין גדול שבעבר היה בית כנסת. נכנסתי וראיתי במקום בו היה היכל הקודש בריכת שחייה בה שוחות נשים. פתחתי את הפה והתחלתי לשיר. הרגשתי שהקול מחבר בין הזמנים. ברגעים כאלו, כשמבינים מה זה אלוהים, תחושת האני מתרחבת. זה סוג של חלום".

מסעותיה של ויקטוריה חנה בעולם לא הסתיימו. לפני שנה קיבלה הזמנה מסטפן קולה, גרמני שחי בארץ, להצטרף לנסיעה למונגוליה כדי להשתתף בסרט תיעודי על מפגש של קולות משלוש תרבויות ביחד עם וולפגנג סאוס, מדען קול שיודע להפיק שני צלילים בו זמנית (אובר-טונים) והזמר המונגולי חוזו (דנגה קוסבאיאר).

חנה: "חוזו הזמין אותנו להתארח בכפר ילדותו. מקום שבו במקום פחיות קוקה קולה על האדמה אתה מוצא עצמות בעלי חיים. גרנו בתוך יורטות שפינו המשפחות. על הבוקר, כשאנחנו עוד ישנים במיטות נכנס כל הכפר, הדליק את הטלוויזיה שחור-לבן וראה קרבות סומו. קוזו לקח אותנו ללהקה של גמלים עם שתי דבשות שגם מפיקים צלילים אובר טונים. ביום שישי שרתי לפני אנשי הכפר שירים משיר השירים במשך כל הלילה. הם שרו לי שירים מונגולים, ורק הגרמנים לא ידעו מה לעשות עם עצמם". השלושה, אגב, ייפגשו ב-29 בדצמבר ויקיימו הופעה משותפת בבית הקונפדרציה בירושלים.

דווקא בניו יורק גילתה מחדש את אותיות הקודש, תחום שהיום תופס חלק נכבד מיצירותיה. "כשהייתי בניו יורק לקחתי לידי ספר לימוד לתינוקות של בית רבן. הכל היה שם אותיות. התחלתי לחקור שעות את האותיות, ההברות, הטעמים. בתור ילדה מגמגמת כל הזמן פחדתי להוציא את האות בי"ת. ממש נבהלתי. פתאום הפה הזה, המום הזה שאלוהים הביא לי - הפך לכלי המחקר הכי גדול בחיים שלי. הייתי מקליטה את עצמי. אחר כך נוסעת בסאבווי ושומעת את כל צלילי השפות בעולם. סינית, פורטוגזית. חוזרת על זה ובולעת את הצלילים, כמו רקדנית בלט. כוריאוגרפיה של הפה".

מה עשית עם זה?

"העליתי מופע במועדון ה'קיצ'ן' שבו אני שרה תרגילי קריאה מתוך הספר. הם לא הבינו עברית, רק שמעו את הצלילים. אל"ף, ה"א, חי"ת, עי"ן. מוסיקה. הדגשתי את כל הניואנסים שהעלמתי כילדה מזרחית שמתביישת במבט של אבא שמדבר בחי"ת ועי"ן. זה הפך לקסם. כשהייתי שם על הבמה בניו יורק הבנתי שמעתה אשיר את השפה שלי. לא אתן למורי המשחק שלי להחליט מה אעלה על הבמה. סינים ויפאנים ראו אותי והבינו על מה אני מדברת".

איך זה קורה?

"אני מפרקת את השפה על מנת לקבל אותה מחדש. בתור ילדה לקחתי מלה וחזרתי עליה עשרות פעמים עד שנוצרה לה פיסיקה אחרת. מה שקרה לפני שהעולם נוצר, הוא בדיוק מה שמתרחש לפני שהמלים יוצאות מהפה. תוהו שהופך לממש. לפני שהמלים יוצאות הן כמו אוויר שלא נתפס. רות מורתי הנערצת, אמרה: 'בכל פעם שאת פותחת את הפה אסור שתדעי באמת מה ייצא'. יש כל כך הרבה הפתעות, סודות גנוזים שאנחנו נושאים איתנו כל הזמן. אני לא יודעת מה זה הקול שלי. אני מתייחסת אליו כאל נס, פלא".

קול עמוק וקדמון

ריבוי הסגנונות של חנה מתעתע. רגע אחד היא שרה היפ-הופ במועדון סואן, ורגע אחר היא יורקת אותיות. גם מיקומי ההופעות לא קלים לעיכול. בירושלים, למשל, הופיעה בתוך בור מים שנמצא במרתף של בית עותומאני בשכונת מוסררה. זה לא נראה לה בכלל מוזר. "הז'אנר שלי הוא אני", היא מעידה. "אני נמצאת בצומת של המון עולמות. אני שומעות בלי סוף מוסיקה אלקטרונית. אבל גם מסתובבת בין שבטים בעולם. כשאני בטבע יוצאת לי שירה עתיקה. כשאני מדברת בפלפונים אני מתמכרת לסאונדים האלו. כמה שהם מפריעים לי, הם מרתקים אותי, כמו צעצועים. ביטים ועוד ביטים".

המלחין מיכאל וולפה, המנהל האמנותי של פסטיבל "צלילים במדבר" בשדה בוקר, בו תופיע חנה ב-24 בחודש, מנסה לפענח: "היא מזכירה לי את ברכה צפירה ושרה לוי תנאי, הכוהנות הגדולות של ראשית המחול והמוסיקה בישראל. שילוב של מזרח-מערב, דתי-חילוני שקשה להגדירו. היא שייכת לפנתיאון של זמרות ענקיות ישראליות שלא מצליחות לפרוץ לתודעת הקהל בגלל שיש להם עומק ורצינות. הקול שלה הוא עמוק וקדמון. מגוון העבודה הקולית שלה הוא נרחב בצורה בלתי רגילה".

יעקב אגם, שפגש אותה בניו יורק ואף העניק לה מענק תמיכה, קצת חושש: "היא אחת האמניות הגדולות בארץ. יש חידוש וניקיון צליל. היא מסוגל לתת שירה בלי מלים. השקט שבנשמה. המלה אצלה מאבדת את המשמעות הגשמית שלה. אני נפגשתי עם אבא שלה. הוא הזמין אותי לארוחת שבת בביתם. הוא רב מאוד נחמד. בהתחלה הוא התנגד לאומנות שלה, אבל היום הוא מתייחס לזה בכבוד. אני רק מקווה שכמו כל דבר עדין היא לא תתקלקל, ותשתמש במלים בגלל לחץ הציבור. היא צריכה להיות גבוה מהמלים. שם הקדושה נחה".

עד שחנה תבליח לגלגל"ץ היא עדיין בחזקת שם לאניני טעם. "אין לי דיאלוג מקצועי ממשי עם רוב הדברים שאני נתקלת בהם כאן", היא מסבירה מדוע היא ממעטת לשתף פעולה עם מוסיקאים מקומיים. "לפעמים אני מרגישה מאוד לבד.

"פעם ראה אותי יהודי חב"דניק במטוס קוראת מתוך ספר של אבולעפיה. הוא התעניין והראיתי לו פוסטר של ההופעות שלי. הוא שאל מי מפרסם אותך. אמרתי לו אלוהים. אני מעבירה את הטקסטים שלו והוא עוזר לי. הפה הוא הבית שלי. אני מנסה לעשות שלום עם כל התסביך שגדלתי בתוכו".

בקרוב אגיע רחוק

לפני כחצי שנה נחתה בארץ. לראשונה אחרי שנים ארוכות יש לה חדר משלה. הקירבה הפיסית לבית ההורים עדיין לא הביאה לשבירת החומות, והם עדיין נמנעים להגיע להופעותיה. היום חנה לא מוותרת עליהם. היא מקפידה ללכת לסעודת שבת בביתם. "בשנים האחרונות" היא מסכמת את המרוץ המטורף שעבר עליה, "נכנסתי לסחרחורת בעקבות הקול שלי. מזמינים אותי לפה, מזמינים אותי לשם - ואני נוסעת. עכשיו כשפגשתי באהוב שלי אנחנו גרים בעין כרם. זה מכניס אותי לפאזה חדשה בחיים, כמו התמחות בבישול מרקים והלחנת טקסטים משותפים בשבילי היער".

מה הלאה?

"יש לי בקרוב הופעה במאלי. אחר כך מתוכננות הופעות בברזיל, מקסיקו, סינגפור ומרוקו. אני גם מתכננת להוציא דיסק של היפ-הופ של טקסטים עבריים קדושים. אבל מה שמרגש אותי הוא שמאז שהתיישבתי בארץ מזמינים אותי ללמד קול ולהעביר סדנאות בבתי ספר למשחק. אני, ילדה עם קשיי דיבור, שעברה חוויית ריפוי דרך הצלילים והמסורת שלי, מלמדת קול".

<a class="postlink" href="http://www.haaretz.co.il/misc/1.1068772">http://www.haaretz.co.il/misc/1.1068772</a>

מ'האט אלס גערעדט ארום די נושא, נישט די זאך אליינס. איך וויל רעדען פראקטיש ואוס וואלט אונז געהאלפען ווען ווייבער זענען אביסל אריינגעמישט אין אונזער חינוך סיסטעם.
היינט צו טאגס גייט די אינגלעך סיסטעם בערך אזוי. אין כתה א' (פריימאר"י אין לעיקוואוד) לערנט מען א-ב און עברי, כתה ב' טייטשען חומש (אין לעיקוואוד אויף די מאדנע שפראך אידיש וואס קיינער קען נישט, קיינער פארשטייט נישט, נישט די מלמדים נישט די קינדער און נישט די עלטער'ן, אבער אזוי מוז זיין!), כתה ג' הייבט מען אן משניות, כתה ד' משניות און שפעטער גמרא ביז צו כתה ח'\ט'. ווען א קינד מאכט פראבלעמען אין כתה צו זיין עלטער'ן פאדערען שטארק, וועט מען איהם שיקען פאר הילף. אבער ווען ער איז שטיל און שטערט נישט קיינעם און קען נאר אביסל, וועט מען איהם אפלאזען אינגאנצען.
ווען מ'האט א פראפעסיאנעלע"ר בליק אין א כתה, וואלט מען געהאלטען חשבון אויף יעדער קינד באזונדער. למשל אין כתה א' וואלט דער מלמד געמוזט אפשרייבען איינמאל א וואך אדער צוויי וואכען ווי דער קינד האלט אין עברי, צו ער הינקט אביסל, וועלכע אותיות גייען שווערער, וועלכע אותיות גייען שווערער פאר די גאנצע כתה. דאס וועט לאזען וויסען וואס דער קינד דארף און אויך אויף וויפיל טויג דער מלמד. טאמער ער קען בעסער מאכען די מצב, וועט מען גלייך קענען זען אין די טשאר"ט. און טאמער נישט איז נישט. ווען זיי לערנען חומש וואלט מען געקענט געבען בחינות, נישט שרעקעדיגער וואס מען דארף זיך צוגרייטען דערפאר, אבער אויף אן אופן אז מ'זאל האלטען קאפ וואס זיי קענען און וואס זיי קענען נישט. מ'וואלט געקענט פרעגען שאלות אויף חומש (איך האב געזען די וואך א בחינה פאר א כתה ג'\ד' מיידעל ווי זי דארף שרייבען, אין לשה"ק, תשובות אויף די פרשה צו ווייזען אז זי פארשטייט, נישט נאר קען טייטשען, די פסוק וואס מ'האט געלערנט. ס'איז אויך דא שאלות אויף פסוקים 'מי אמר למי' אויף א ליסטע פון מימרות אין די חומש. און דאס איז א מיידעל שולע וואס טייטשט אויף אידיש און ענגליש צו מיידלאך וואס קענען קיין ווארט נישט קיין אידיש) וואס זאל ווייזען וואס זיי פארשטייען פון די טייטשען, אנשטאט'ס מאכען א מצב פון זינגען זינלאזער ווערטער און דאס אנרופען לימוד התורה.
אזוי אויך ביים לערנען משניות. מ'וואלט געקענט שטעלען בחינות און א צוגאנג צו לערנען אז דער קינד זאל קענען ארויסנעמען די הלכה פונ'ם משנה, נישט נאר איבערחזר'ן ווי א פאפעגיי. אין גמרא בפרט פעלט עס אויס, נאר איך האב נישט קיין סאך נסיון אין דעם. איך זעי בחינות פון קינדער אויף גמרא און ס'איז בעיקר טייטש ווערטער אדער קורץ ארויסשרייבען די הלכות פון די גמרא. ווען מ'וואלט געהאט א פראפעסיאנעלער צוגאנג וואלט מען געקענט שטעלען א וועג פון קלאר מאכען וואס מ'קען אין גמרא און וואס נישט און אזוי אויפגעהויבען דער ניוו"א פון לערנען אין די חדרים.
מ'עט שרייען 'מסורה, אונז האבען מדור דור א וועג פון לערנען און אזוי שיינט מען אריין יראת שמים', אבער ווען א חדר וועט עס טוהן און די קינדער וועלען ארויסגייען גוטע קענער'ס און די עלטער'ן ווערען צופרידען פון די אויסקומפף, וועט עס האבען א השפעה אויף אלס און אנדערע חדרים וועלען זיך אויך אפלערנען דערפון.

איך האב ארויסגעלייגט דאנערשטאג דעם צווייטן בריוו אויסטויש לויטן פארלאנג פון @אנאנים (ס'איז די לעצטע תגובה אינעם פריערדיגן בלאט), אבער איך האב צום באדויערן נישט פארכאפט צו לאזן הערן מיינע הערות איבער דעם ווייל איך בין געווען פארנומען. איך וועל עס יעצט משלים זיין.

דער אונטערשייד אין סטיל צווישן די צוויי זייטן איז באמערקבאר פונקט ווי פריער, און ס'איז נישט וויכטיג זיך אפצושטעלן נאכאמאל אויף דעם. ביידע סטילן געפעלן מיר צוליב באזונדערע סיבות, דאך איז עס אייגנארטיג אינעם בריוו פון דער פרוי, וואס פארמאגט א געוויסע פשטות און פראקטישקייט וועלכע איז נאטירליך און ליבליך (אפשר שטעקט טאקע דער חן אין דעם וואס דאס איז "די אנדערע שטימע"). פונקט ווי מ'קען דערקענען די האנט-שריפט פון א פרוי דורך די רונדיגע מסודר'דיגע אותיות, אזוי לאזט זיך אמאל דערקענען א פעמינינע זייט אין די בלויזע שורות פון א פרוי. איך וואלט עס נישט דערמאנט יעצט, ווען נישט וואס די טעמע פון די בריוו בארירט דעם פרט פון "קול באישה" אינעם פיגוראטיוון זין.

מ'קען אויסטייטשן די בריוולעך ווי א קלאג אויף א וועלט וואס איז נישט מעגליך צו דערגרייכן, אדער קען עס זיין א ווינטש צו דערגרייכן אהין. דא ווערט עס אבער אביסל קאמפליצירט וויבאלד ס'רעדט זיך סוף כל סוף וועגן אויסמישן די קולות פון מענער און פרויען. כאטש די אפיציעלע דעקלעראציע איז אז מ'רעדט בלויז אינעם פיגוראטיוון זין, איז גענוג קענטיג אז מ'רעדט נישט נאר וועגן דעם. דער בריוו פונעם מאן רעדט וועגן אויסקניען ביים דערהערן דאס קול פון א פרוי, בשעת דער בריוו פון דער פרוי רעדט וועגן אירע זכרונות פון אלס קינד און דער ווייטאג אז א יונגל און א מיידל וועלן קיינמאל נישט קענען זינגען צוזאמען. דער מאן ברענגט ארויס נאר וואס ס'פעלט אין דער מענערישער וועלט, אבער די פרוי ברענגט ארויס עפעס וואס ס'פעלט פאר ביידע זייטן - דער עצם געמיש פון קולות.

דער געדאנק וואס די פרוי ברענגט ארויס איז זייער וויכטיג צום גאנצן שמועס פון דעם אשכול, און איז נוגע אויך צו דעם וואס איז באהאנדלט געווארן דא פריער. אזוי למשל זענען געווען וואס האבן פארגעשלאגן אז די קולות פון פרויען קומען אן צו מענער דורך "פרויען ליטעראטור" און דאס זעלבע פארקערט. אבער דער געדאנק וואס ווערט יעצט אויפגעברענגט איז, אז ס'איז נישט בלויז א פראגע וועגן "הערן די שטימע אריבער דער מחיצה" נאר וועגן פירן אן אקטיוון שטימע-אויסטויש פון ביידע זייטן. ברכה גיטל דערמאנט זיך אין דעם דועט וואס זי האט געהערט אלס מיידל, זייענדיג אינעם דזשים, אין וועלכן א מאן און א פרוי האבן געזונגען אינאיינעם. דער פזמון, מער פון אלעמען, וואו ביידע שטימעס האבן זיך ארויסגעהערט אין הארמאניע, האט איר מיטגעריסן מיט געוואלד און איבערגעלאזט א טעם פון בענקשאפט אויף אייביג. אך! וואס א שיינער צושטעל.

מ'קען אויך נישט איגנארירן די פאסיגקייט פון אויפברענגען די טעמע פון נישט אידישע מוזיק. ס'איז נאך א ביישפיל פון א דעליקאטער אנגעצויגנקייט אין אונזערע נשמות. ברכה גיטל האט מורא געהאט אויסצוהערן די מוזיק אינעם דזשים צוליב דעם שרעק אז "זי וועט עס ליב האבן". מיר לעבן זיך אין אונזער וועלטל און מיר האבן מורא פון די פארשידענע אפהילכן וואס קומען ארויס פון אנדערע פעלקער און אנדערע קולטורן. אפשר איז דער שרעק בארעכטיגט? אפשר נישט? דאס איז נישט דער שמועס יעצט, נאר בכל אופן פאסט זיך עס שיין אריין אין דער דיאלעקטיק פון אונזער שמועס וועגן דעם "געזעלשאפטליכן ריס". דער פרט ווערט אייגנטליך ארויסגעברענגט אויך אינעם בריוו פונעם מאן, אז ס'איז דא א פאראלעל צווישן דער תשוקה וואס מיר האבן צו די קולות פון אנדערע פעלקער און די שפאנונג וואס מיר האבן קעגן דעם קול באישה. באטראכטנדיג די הארמאניע און פאראלעליזם פון די צוויי בריוו, וועלכע ענטפערן אפ איינער פאר'ן צווייטן ווי אין א דועט, דערזע איך כאטש א טיילווייזע פארווירקליכונג פונעם ווינטש וואס ווערט אויסגעדרוקט אין די בריוו.

*

איך האב אויסגעזוכט א ליד וואס זאל ארומנעמען דעם ספיריט פון דעם וואס איז ארויסגעברענגט געווארן אינעם בריוו אויסטויש. אט איז וואס כ'האב געטראפן: א נישט אידיש ליד פון א זינגערין וואס איר קול ווערט קוים דעהערט, ווערנדיג מיטגעריסן אין הארמאניע מיט נאך הונדערטער קולות... ס'איז גראדע הארציג, ס'האט מיר געברענגט טרערן. איך מיין אז ס'קען נישט זיין פאסיגער 😉

איך פארשטיי נישט קיין איין ווארט וואס זי זינגט דארט און פארוואס זי איז אזוי צושאסן, אבער אויב איז די מחיצות וואס צוברעכט איר אזוי, דאן אראפגעריסן ווערן זאלן אלע מחיצות!

בענדזשאמין פרענקלין

איך פארשטיי נישט קיין איין ווארט וואס זי זינגט דארט און פארוואס זי איז אזוי צושאסן, אבער אויב איז די מחיצות וואס צוברעכט איר אזוי, דאן אראפגעריסן ווערן זאלן אלע מחיצות!

איך זע דאך אז דו האסט פיין פארשטאנען. איז וואס מאכסטו דיך תמ'עוואטע? 🙂

מבקר, כזעע דארט גארנישט.

איך מיין אז דאס קען זיין א פאסיגע ביישפיל פון אזא ניגון

ס'איז א שיינער ניגון @אפשר, אבער לאמיר נישט פארקריכן פון די רעלסן. די טעמע איז נישט love, נאר א געזעלשאפטליכער ריס.

איך האב נישט צוגעברענגט דאס פראנצויזישע ליד צוליב די ווערטער, נאר דוקא צוליב דער פרעמדקייט און אומפארשטענדליכקייט. ס'איז נישט וויכטיג וואס זי זאגט דארט נאר וויאזוי זי זאגט.