''לעיקוואד'' איבער ''ירידת הדורות''
64 פאסטס אין ארכיוו · אשכול #8250
''לעיקוואד'' איבער ''ירידת הדורות''
אין א שכינותדיגן אשכול האט זיך ווידעראמאל פארמירט א שמועס איבער דער נושא פון ירידת הדורות און דער רבי פון אמאל ווערסוס דעם רבין פון היינט, דער איד פון אמאל ווערסוס דעם איד פון היינט.
די נושא איז שוין עטליכע מאל בארירט געווארן אין שטיבל ווען מורינו ר' לעיקוואד האט דערביי געלאזט הערן אן אינטרעסאנטן פערספעקטיוו איבער דעם נושא וואס איך האב צוזאמענגעקליבן לפונדק אחד און צוליב דעם רייכן חומר שבו שטעל איך עס אין א באזונדערן אשכול.
לעיקוואדשטותים והבלים. נישט אמאל איז געווען אזוי געוואלדיג נישט היינט איז אזוי שרעקליך אלץ איז מער וייניגער די זעלבע, מיט די אייגענארטיגע תכונות פון יעדער דור און פלאץ. די סארט ויינעריי איז שקר און האט נישט קיין שום תועלת.
לעיקוואד
שטותים און נאכאמאל שטותים. איך קען היינט צענדליגע כולל יונגעלייט וואס קענען זיך גרינגערהייט פארמעסטן מיט ר' משה פינשטיין דער טשעבינע רב און די אלע אנדערע גאונים דיינע, הן בחריפות והן בבקיאות והן בהתמדה והן בערליכקייט, (ווען זיי ווואלטען ווען נישט אליינס געווען איינגערעדט אין די ירידת הדורות קאנספיראציע וואלטן זיי עס אויך געטוהן בפועל).
און אזוי אויך האב איך מברר געווען אז אין יעדער שטאט אמאל זענען געווען הונדרעטער אדער טויזנטער מטומטמים נארנים בעלי עבירה שקצים סתם ליידיגייער אפיקורסים וכו' וכו'. סו קאט די קרעפ.
לעיקוואדשמעקעדיגעס שטייט דאך אז די דורות וועלן פאלן, און בעפאר ביאת המשיח וועט מען זיין גאר נידריג... עס ברויך דאך צו זיין אזוי! עס איז נישט קיין שום קשיא פארוואס.
עס שטייט נישט. אדרבה ברענג עפעס איין נארמאלער מחייבדיגער מקור פאר אזא מין זאך. איך וייס אויך די צוויי מאמרי חז"ל אם הראשונים כמלאכים וכו'. אבער פון צויי מיט אהאלב מאמרי חז"ל בויט זיך נישט קיין גאנצע וועלט און אוודאי נישט קיין נבואה לדורות אז אייביג מיז שולט זיין עפעס אזא חוק פון ירידת הדורות. פונקט ווי סדא די צויי מיט אהאלב אזעלכע מאמרים איז אויך די צויי מיט אהאלב מאמרים פארקערט וואס מקען פון זיי בויען פונקט די פארקערטע תורה. און מציאות וייזט קלאר אנדערש, אדער אפשר אפילו פארקערט.
לעיקוואדהיימישער ליטוואקלעקוואד - דיין חלק ב' איז ריכטיג. דיין ערשטע פארט סאונד אביסל מוגזם, אדרבה, הוציאם אלינו ונדעה אותם!
אז דו וועסט זיך קודם אפשאקלען פון די מוגזמדיגע הערכה צו פריערדיגע, וואס איז געבויט אויף סיפורי גוזמאות, און וועסט זיין גרייט צו מעריך זיין דער צאנזער רב דער משנה ברורה און דער ווילנער גאון על סמך וואס מזעהט בפועל פון זייערע ספרים וכו' נישט על סמך כל מיני חיובי הערכה מוגזמים וסיפורי נפלאות, ווייז איך דיר אויף יעדער גאון וואס דו קענסט מיר אנצייכענען אין פריערדיגע דורות איינער וואס פארמעסט זיך מיט עם אדער שטייגט עם גאר איבער בדורנו.
מדארף זיי נישט זיכען מיט לעכט, שפאציר נאר אריין אין ספרים געשעפט און קוק זיך ארום די ערנסט ספרים וואס קומען היינט ארויס, און פראביר אובייעקטיביש זיי צוצושטעלן צו פריערדיגע ספרים.
און אז מרעדט וועגן פשוטע יודען, דערמאן איך סתם, איך אליינס האב געהאט צוויי מלמדים וואס מהאט געקענט פארהערן ש"ס מיט א נאדל. דאס איז נישט קיין מעשיות נאר מהאט זיי טאקע פארהערט און זיי האבען געקענט. און דאס איז יודען וואס זענען פשוטע מלמדי תינוקות אין חדר און דרייען זיך אפילו נישט ארום אלץ שיינע יודען.
לעיקוואדר' משה פיינשטיין, במחילה מהדר"ג, רעדט פיל מאל שטותים, ער בויט זיך אויף אזעלכע סברות וואס האבען מיט די מציאות קיין דמיון נישט. דאס קומט טאקע פון דער נישט האבען קיין קאמפיוטער און פראבירען צו זאגען דעות אויף "אלע" נושאים, אויך די וואס מהאט נישט ארויס. די היינטיגע ספרים וואס קאנצענטערירען אויף איין נושא און טוהן עס געהעריג דורך טאקע מיט אלע כלי עזר וכו' רעדן אסאך מער צו דער זאך ווי אלע בענדער דברות ואגרות משה צוזאמען וואס פראבירען צו זאגען דעות אויף כל העולם כולו.
איך זעה נישט מיט וואס א ספר פון איינער וואס טוט דורך גוט א נושא איז גרעסער ווי דער מחבר. קיינער קען נישט פון ארבעל ארויס מברר זיין קיין שום נושא ריכטיג, און ווען מפראבירט עס צו טוהן האט עס אזא פורימדיגע פנים ווי די קוועסטשין ענס ענסער פוו ארגון שיעורי תורה חול המועד, אדער פון ספרים וואס מגיט ארויס מפסקי הרב אלישיב, און אפילו דער ספר וואס איז ארויס לעצטנס אויף ר' משה פיינשטיין בסגנון זה.
ווילסט דווקא א נאמען? איך שיס סתם. ר' זלמן נחמיה גאלדבערגער איז א שטערקערע פוסק ווי ר' משה פיינשטיין.
לעיקוואדלומדהרב לעקוואד קיקט זיי מוחל אריין אין שו"ת דובב מישרים חלק א' רוב תשובות האט ער געשריבען אהן קיין איין ספר כמו שכתב הוא בעצמו עיי"ש האט איר היינט איינער וואס קען אפ שרייבען כמו ספרי ר' יוסף ענגיל בלויז מיט'ן קאפ אהן די היינטיגע ספרי עזר ומראי מקומות
קודם האב איך בדעתי הענייה מאד נישט באמערקט עפעס עקסטערע גאונות אין דובב מישרים וואס איז נישטא ביי ר' מלכיאל קוטלער למשל. (כמובן כל אחד לפי דרכו שלא קרב זה אל זה).
צוייטענס היינט איז אויך דא עילויים וואס קענען שרייבען גאנצע מערכות אן קיין קאמפיוטער. נעם למשל ר' יעקב חיים סופר.
אבער איך זעה נישט די גרויס התפעלות פון אזא זאך בכלל, סתם עליושקייט איז א מתנה מן השמים און לדעתי בפועל איינער וואס ניצט נישט די אלע היינטיגע כלים און איז זיך סומך על דעתו וזכרונו אפילו דער גרעסטער עליוי טוט א אומאחריותדיגער זאך.
לעיקוואדוהנני מונה מקצת שבחן של מקצת מגאוני דורנו המפורסמים, והכל סתם מה שאני זוכר על הרגע, ובהשוואה לדורות קודמים.
ר' חיים קנייסבקי געדענקט ש"ס וכל ספרי חז"ל קלארער ווי א שום גדול וואס איך וייס וועגן אפשר ביז'ן ראגעטשאבער אדער דער ווילנער גאון. ר' עובדיה יוסף געדענקט כל התורה כולה און יעדער פארשטיפטע תשובות ספר בעסער ווי אסאך גדולים פון אסאך דורות. ר' יעקב חיים סופר כנ"ל. ר' דב לנדו קען כל התורה כולה ראשונים ואחרונים מיט אלע לומדות קלאר. ר' חיים גריינמאן האט ערנסטע עיונ'שע ספרים אויף גאנץ ש"ס. ר' שלמה פישר איז קלאר מיט אן אייגנארטיגקייט אין רוב מקצועות התורה בהלכה ובאגדה.
ר' משה שפירא זאגט שטערקערע און מערערע מערכות אין השקפה ווי ר' צדוק הכהן. ר' מאטל זילבער'ס דרוש קען זיך גרינגערהייט פארמעסטן מיט'ן זרע קודש און אמרי נועם. ר' יצחק גינזבורג'ס דרוש שטייגט איבער יעדער ספר וואס איך קען. ר' בן ציון ליפשיץ איז א עובד ה' וואס פארמעסט זיך מיט אלעס חסידישע יודען פון אמאל. אזא עקסטרעמער עבודה ווי האדמו"ר מאמשינוב, ר' אליעזר ברלנד, ר' צבי מאיר זילבערבערג, וייס איך נישט אויב סאיז דא אפילו אין די מעשה ביכלאך.
לעיקוואדאון לגבי המון עם. די צאל יונגעלייט וואס זיצען און הארעווען על התורה ועל העבודה לשמה אן קיין שום אנדערע ציל אדער מטרה אין לעבן וואס איז דא היינט אין בני ברק אדער אין לעיקוואד ווייס איך נישט אויב סאיז אמאל געווען אין היסטאריע. (על אף החסרונות הרבים שיש בדבר שאכ"מ). די ריבוי שטיבלאך און קבוצות פון עובדים, מבקשי ה', לומדי פנימיות התורה קבלה חסידות מחשבה מוסר, וואס איז דא בדורנו, איז מיר שווער צו טרעפן דוגמתו אין היסטאריע. די ערנסטקייט מיט וואס מנעמט דקדוקי מצוות, הידורים, חומרות, וואס איז היינט א מילתא דפשיטא ביי חלקים נרחבים פון כלל ישראל, איז אויך א פרעצעדענטלאזע זאך. אמת אין אשכולות איבער אכשר דרא לאכט מען אביסעל איבער די תופעות, אבער צו הערן די אויסגעדראשענע סיסמאות וועגן שפלות הדור און ירידת הדורות אז מנעמט דער מציאות אין באטראכט איז פשוט צו לאכען.
לעיקוואד@מוטי
דו ווילסט וויסען צו איך קלער אז אמאל איז געווען אזעלכע זאכען אדער צו איך קלער אז היינט איז אויך דא אזעלכע זאכען?
וויבאלד סרעדט זיך דא פון מיסטיששע רוחניותדיגע ענינים וואס איז זייער שווער מוכיח צו זיין, אז דער בעש"ט האט פארציילט אז ער זעהט נשמות וכו', איז האסטו א ברירה יא צו גלייבען אדער נישט צו גלייבען. דו האסט בוחר געווען יא צו גלייבען אין די פריערדיגע ואוס פארציילען אזעכלע מעשיות און נישט אין די היינטיגע. דאס איז אבער א החלטה פון אמונה, בפועל איז דא היינט פונקט ווי אמאל צדיקים וואס זאגען אז זיי זענען מתקן נשמות וכו' וכו'. א חלק וואס איך קען פרעזענליך. ממעג זיך ספקנען אויב איז עס אמת אדער דמיון, אבער פונקט די זעלבע ספקות איז דא אויף די פריערדיגע. די פאקטן וואס מקען זעהן זענען אייניג היינט און אמאל, לגבי גלייבן זאל יעדער גלייבען וואס ער וויל.
לגבי משה רבינו תנאים ואמוראים שלשלת מסורת התורה אונזער הערכה צו זיי איז לאו דווקא ווייל זייז זענען געווען גרעסערע מענטשען ווי אונז נאר וויבאלד זיי געבן אונז איבער דער מסורת התורה. אחוץ דער ענין פון אמונה בנבואת משה שהיה אב לנביאים וכו', אבער דאס האט נישט צוטונן מיט ירידת הדורות נאר מיט דער ענין מיוחד פון נבואת ותורת משה.
איך האב אויך א הערכה צו דזארדזש וואשינגטאן וחבריו, ווייל איך האב געליינט אמעריקאנער היסטארי וואס מאכט זיי פאר גרויסע גיבורים. בפועל אבער איז דא אסאך שמוץ צו פארציילען אויף זיי, פרעג זיך נאר נאך וועגן בען פרענקלין'ס ממזרים למשל, און פארשטייט זיך רוב וואס איז געווען צווישען זיי איז געווען ריין פאליטיק כאז כן היום. ספעלט נישט היינט קיין גרויסע מענטשען אין די גויישע וועלט, וואס פארמעסטן זיך בקלות בחכמה ובמעשים מיט אלע פריערדיגע. לאוו דווקא אז זיי טוהן אין פאליטיק, אבער דאס האט שוין פאליטישע סיבות.
לעיקוואדאון אפשר בלייבט אלעס מער ווייניגער די זעלבע. די פאר דורות וואס איך קען זעה איך נישט בכלל זאל זיין א ירידה אין קיין שום הינזיכט. גלייבען וואס איז געווען אמאל ווייס איך נישט. אין יעדער דור זענען פארהאן חכמים און טיפשים, צדיקים און רשעים, דערהויבענע און גרעבערע. איך זעה נישט קיין ערנסטע סיבה צו גלייבען אז עס קומט פאר דראסטישע טוישונגען אין א פעטערן פון דורות לגבי די יסודישע טבע פון מענטשהייט.
נאסטאלגיע איז א נאטורליכע געפיהל פון מענטשען צו רעדן וועגן דער גלארייכער אמאל קעגן דער פראסטער היינט. דאס נעמט זיך פון א פשוטע פסיכאלאגישע בייעס אז דער זכרון פון א מענטש איז נוטה צו געדענקן די גוטע חלקים און די שוואכערע פארגעסט ער. מען פרעגט ווי איז דא היינט א רמב''ם און מען פארגעסט אז אויך בזמן הרמב''ם איז נישט געווען קיין רמב''ם נאר איינס ,און עס איז פונקט אזוי געווען מיליאנע פשוטי עם רשעים און סתם טיפשים. די געציילטע מאמרים וואס מען טרעפט אין חז''ל אדער אנדערע גדולי ישראל איז מסתבר אז דאס איז דער פשט פון זיי, נישט אז זיי זענען עפעס מחדש א כלל אין מציאות א חוק ירידת הדורות, נאר זיי רעדן נארמאל ווי מענטשען רעדען. פונקט אזוי זענען פארהאן מאמרים וואס שרייבען פארקערט, לויט די נטייה אמאל צו זעהן ווי זאכען ווערען בעסער.
איז שוין געווען אמאל א חכם וואס האט געטענה'ט אל תאמר שהימים הראשונים היו טובים מאלה כי לא מחכמה שאלת על זאת. מאנכע טענה'ן ער איז גאר געווען דער חכם מכל אדם.
לעיקוואדשמעקעדיג, איך האב נישט באמערקט אז עס זאל זיין עפעס א ירידה באופן כללי אין די ענינים וואס איר האט דערמאנט. אוודאי אין די לעצטע דריי דורות למשל וואס מיר געדענקען זענען ענטשטאנען פארשידענע שינויים אין דער קולטור ווי מיר לעבן, עס איז אבער א וויכוח צו די שינוי איז לטובה אדער נישט, און אפילו אויב זאל זיין מוסכם אז נישט, איז אלעמאל זענען דא שינויים. אמאל ווערען זאכען בעסער אמאל ערגער. למשל ביי אונזער עולם איז מיר נישט קיין ספק אז מיר זענען פיל פרומער און ערליכער בדרך כלל ווי אונזערע טאטעס און זיידעס, סיי כמדובר באשכול אכשר דרא און סיי בענינים וואס איז באמת ריכטיג זאל אזוי זיין, צו בויען פון איינצענע פעלער א כלל פון "ירידת הדורות" איז נישט לאגיש. אמאל איז דא א ירידה אמאל א עליה און אמאל בלייבט שטיין.
וועגן די מאמרים האב איך און אנדערע שוין גענטפערט.
מוטי, מיר איז דאס טאקע אויך אינטרעסאנט, שוין לאנג מוטשע איך זיך, וואס איז פשט אין דעם וואס למשל א ליבעראלער צייטונג ווי דער ניו יארק טיימסאדער הארץ אין ישראל, טשעקט אלעמאל בעסער זיינע פאקטען און ברענגט בדרך כלל ארויס מער צוויי צדדים פון א זאך ווי דער מער רעכטער סארט צייטונג, למשל דער פאוסט, אדער מעריב. קען דאס זיין אז ליבערעליזם מיט זיין ווייניגער איינזייטיג און מער מדוייק האבען עפעס א שייכות?
לעיקוואד@איש עברי שלום עליכם. כ'האב טאקע לעצטנס נישט אזוי דא באזוכט, עס איז מיר א כבוד אייך צו טרעפן..
איז על ראשון ראשון. אזויווי איך האב געשריבען פאר שמעקעדיג אין א פריערדיגע תגובה, אוודאי זענען דא שינויים צווישען דורות אין פארשידענע הינזיכטען. איך האב נישט דאס מכחיש געווען. איך האב נאר געזאגט אז באופן מהותי איז שווער צו בויען פון דעם א כלל, אז דאס זאל האבען עפעס צו טוהן מיט עליית הדורות צו ירידת הדורות. עס איז אנעקדאטעל. אין היסטאריע ווי עס איז אנגענומען צו לערנען זענען געווען תקופות פון פראגרעס און עס זענען געווען תקופות פון רעגרעסיע. קען מען מאכען א כלל אדער א הסבר אז עס איז דא עפעס א סדר הדורות וואס איז דאס קובע?
די שאלה צו מען איז דאס מחוייב צו גלייבען מצד השקפה פארשטיי איך נישט. אויף וויפיל איך ווייס איז מען מחוייב צו גלייבען אין די ריכטיגע אמונה וויבאלד עס איז ריכטיג און אמת. אמאל זענען דא זאכען וואס מען קען נישט אליינס מברר זיין גלייבט מען זיי מכוח המסורה, כל זמן עס איז נישט קלאר מופרך ונגד השכל. איז פרעגן א שאלה אויב מען איז מחוייב עפעס צו גלייבען האט נישט קיין פשט. ווילסט וויסען צו מיר האבען א מסורה אז עס איז דא ירידת הדורות? כאמור, אין חומש, גמרא, ראשונים, און אחרונים, איז נישטא ערגעץ א עיקר אמונה וואס איז אזוי מכריז. פארהאן מאמרים וואס מען קען פון זיי ארויסדרינגען לכאן ולכאן. כדרכה של תורה. ממילא בלייבט צוריק די עיקר שאלה צו דאס איז אמת, די אמת איז די איינציגסטע ריכטיגע השקפה וואס איך ווייס פון.
אביסעל מער טיף און קלאר אין דער נושא, לאמיר זעהן וואס זענען די פאקטען און וואס איז די היפאטעזא וואס דארף זי מסביר צו זיין (@מוטי הער צו..). לאמיר זאגען:
(1) מיר קוקען ארום אויף היסטאריע, און ווייסען קלאר וואס איז געווען לאורך אפאר טויזנט יאר. [על פי רוב איז היסטאריע גאר ווייט פון א פונקטליכע סייענס, קוים וואס מיר ווייסען ווער האט באקומען מער וואוטס בוש אדער גאר, קל וחומר לאורך אלפי שנים]
(2) מיר האבען א קלארער מעסטער זאל אונז זאגען וואס הייסט אן עלייה און וואס הייסט א ירידה [דאס וואס איר רופט א עלייה אין מאראל למשל רופט שמעקעדיג אפשר הפקרות, מענטשען זענען נישט בדעה אחת וואס הייסט א עלייה אדער ירידה אלעמעל].
(3) מיר באמערקען אז במשך א לאנגע תקופה זעהט מען קלאר ווי די דורות גיין אראפ פאלען די מענטשען.
וואלטן מיר געהאט דא אן ערשיינונג וואס ברויך אן ערקלערונג. וואלט מען געקענט קלערען פארשידענע זאכען ואס זאלען דאס מסביר זיין. יעצט לאמיר זאגען איינער וועט קומען מיט א סברא אז עס איז דא א יסוד וואס הייסט "ירידת הדורות", און וועט צוגעבען עפעס א הסבר פאר די מעכאניזם וויאזוי דאס ארבעט, [למשל אז ווי ווייטער פון מתן תורה/אדם הראשון איז מען ווייטער פון מקור און מען פאלט] וואלטען מיר געהאט א התחלה פון אן ערנסטער דיון איבער דער געדאנק.
איז וואס זענען די פאקטן? איר ברענגט צוויי דוגמאות. אז די טעכנאלאגיע און סייענס איז געווארען פארגעשריטען מער לעצטנס, דהיינו די לעצטע פאר הונדרעט יאר. דאס ווייזט אבער נישט אויף א מהות'דיגער "עלייה", נאר וויבאלד די וועג ווי חכמה, עכ"פ די סארט חכמה, ארבעט איז אז יעדער איינער לייגט צו א טראפ ביז עס ווערט א גאנצער בנין. דער היינטיגער קאמפיאטער טעכניקאן איז נישט קלוגער ווי זיין זיידע דער בעל עגלה, נאר ער בויט אויף רעיונות און חכמות וואס יעדער דור האט צוגעלייגט א טראפ. (דאס ארבעט exponentialy פשוט מאטעמאטיש און דאס איז די סיבה פארוואס עס זעהט אויס צו ווערן שנעלער און שנעלער). בקיצור: די מאשינען ווערען קלוגער, נישט די מענטשען. לגבי מאראל האב איך שוין מרמז געווען פריער און איך בין שוין פויל מסביר זיין פארוואס דאס איז נישט קאנקלאסיוו.
(לגבי דע ווינטשי, מען מיינט צו זאגען אז ער איז געווען בקי בכל החכמות, א רענעסאנס מען, משא"כ אנדעער זענען מער ספעציעל, צו איז ער געווען חכם מכל אדם? ווייט פון דעם)
לעיקוואדכתבתי תגובה בבקר אבער די ירידת הדורות פון מיין בראוזער האט עס פארמעקט, מאך איך דא חזרת השיעור..
קודם כל, הרב איש עברי, איך האב דווקא נישט געמיינט וואס איר האט געשריבען לגבי מאראל, דאס מיינט אבער נישט דאס איז נישט קיין ריכטיגע סברא. נאר כאמור נלאיתי אביסעל אריינגיין אין די גאנצע נושא פון מאראל, בקיצור סתם צו ענטפערן וואס איר האט געשריבען, עס איז נישט געווארען קלארער און קלארער דער מאראל, נאר דווקא ווייניגער קלאר, וואס דאס איז דער יסוד פון דער היינטיגער ליבעראלער מאראל. אבער דער נושא פון היסטאריע פון מאראל איז פארצווייגט און אכמ"ל. אין עצכח איז דא א שיינער אשכול פון מיכאל אברהם וועגן דעם
האם ישנה מגמת התקדמות מוסרית בעולם ומה משמעותה עיי"ש.
איך האב הנאה געהאט פון אייער הגדרה "כננס על גבי הרבה ננסים". אין אנדערע ווערטער, דער ענק אין דער משל איז דער צירוף פון די ערגרייכונג פון אלע אנדערע דורות, נישט איין געוויסער דור אדער מענטש. דאכציך דאס איז (קרוב צו) דער אריגענעלער כוונה.
----
איך וויל קלאר מאכען נאך א נקודה/חידוש. מען רעדט דא אויב איז דא, במציאות אדער בהשקפה, "ירידת הדורות", און מען ברענגט ראיות לכאן ולכאן פון פארשידענע לשונות און ביטויים. אסאך מאל אבער אז מען פארשטייט די אריגענעלער קאנטעקסט און כוונה פון די לשונות, זעהט מען אז עס מיינט בכלל נישט די יסוד פון ירידת הדורות. איין זאך האב איך פריער מסביר געווען און דאס איז נאסטאלגיע. איך וועל צולייגען נאך א זאך.
רוב פון די לשונות וואס מען רעדט דא וועגן וואסארא דור שפל עס איז היינט, וכדומה, קומען פון מוסר דרשות און תוכחה וואס מנהיגים, מוכיחים, אדער דרשנים, זאגען. ברויך מען ארויסהאבען וויאזוי די סארט מציאות פון תוכחה ארבעט. אין יעדער מצב אין יעדער ציבור אין יעדער דור איז פארהאן אסאך וואס מענטשען האבען צו מתקן זיין צו זיין בעסער ריכטיגער און ערליכער. און דער תפקיד און פלאץ פון דער מוכיח איז דאס צו זאגען. מען דארף פארשטיין אז צו זיין אין אז מצב פון זאגען מוסר איז גאר שווער און קאמפליצירט, וויאזוי שטעלט זיך איינער אויף און זאגט פאר מענטשען, פאר א ציבור, איר זענט נישט גוט איר דארפט זיין אנדערש.
די צוויי עיקר טשעלענדזשעס זענען אז מען דארף א שטארקער מקור אז דער מוכיח איז גערעכט, ווי למשל אז דאס שטייט אין די תורה וכדומה, און צווייטענס דארף מען אן אופן ווי מענטשען זאלן קענען הערען אז זיי זענען נישט גוט. עס איז דא אסאך נאטורליכע הגנות וואס מענטשען שיצען זיך פסיכאלאגיש פון אזא זאך. איינע פון די אפט גענוצטע מעטאדען איז נוצען די שפראך פון דור שפל, להחזיר עטרה ליושנה, וכו'. דער וועג ענפערט די צוויי זאכען, סיי עס איז אסאך גרינגער פאר מענטשען צו הערען. סיי נוצט מען זייער נאטורליכע נאסטאלגיע וועגן דער עבר און זייערע עלטערן, און סיי שרייט עס נישט דירעקט איר זענט נישט בסדר, נאר מער פון די זייט ווי דער דור פאלט מען מוז עפעס טוהן וכו'.
נאך מער איז אין א רעליגיעזער/קאנסערוועטיווער געזעהלשאפט, ווי איינער פון די ערשטער טענות אויף יעדער וואס קומט מתקן זיין /בעסער מאכען איז "דו ווילסט זיין בעסער פון אונזערע זיידעס?" דו מחוצף וכו', אסאך מאל איז אפילו אמת אז די זיידעס זענען גאר געוון ערגער. אבער אויב וויל מען מתקן זיין מוז מען זאגען אז אמאל איז געווען בעסער, און דא איז מען נאר מחזיר עטרה ליושנה. אז ידידי הרב
@הוגה וויל שרייבען א מוסר דרשה איבער זאכען וואס שטערען עם, נוצט ער ירידת התורה אלץ א שפרונג ברעט ארויסברענגען זיין פוינט. אזוי איז עס סיי זיך תולה אין שטארקע מקורות און סיי רופט נישט ארויס קיין קריטיק פארן זיין א מחדש אדער מחוצף.
ווען ירמיה הנביא האט געשריגען אויף די אידען זיי זאלן קוקן אויף די אבות, אויף דור המדבר, און זיך פארבעסערען, האט ער געוואוסט אז ווען ער וועלט געווען אין דור המדבר וואלט ער אויך געהאט מוסר זיי צו זאגען, והא ראיה, משה רבינו אין יענער דור איז אויך נישט צופרידען געווען. דאס איז א כלל אין טבע כמעט, אז אלעמאל איז דא וואס מוסר צו זאגען. אבער ווען מען זאגט מוסר זאגט מען אזוי. די זעלבע ווען חז"ל זאגען חייב אדם לומר מתי יגיעו מעשי למעשי אבותי. מיינט עס נישט זיי האלטען דווקא די אבות גערעכט אין אלעס, אין חז"ל טרעפט מען פיל ביקורת אויף מעשי האבות, אבער דאס איז גאר א שטארקע טעכניק און דעווייס צו מאכען א מענטש וועלען בעסער ווערן, פיל בעסער פון סתם שרייען דו ביסט נישט גוט דו דארפסט זיין אנדערש.
לעיקוואדאז מיר האבען נישט געברענגט א גמרא, מילא, דא זענען דאך א באנדע עמארצים. און גמרות ומאמרי חז"ל קען מען פארטייטשען לכאן ולכאן אלעמאל. אבער אז
@ברסלבער פארזעהט אן אפענער שטיקל שיחות הר"ן שאינו משתמע לשני פנים, איז שוין יא א פלא.
שיחות הר"ן שז
לְעִנְיַן מַה שֶּׁדֶּרֶךְ הָעוֹלָם לוֹמַר בְּכָל שָׁנָה וּבְכָל עֵת שֶׁעַכְשָׁו אֵינָם עִתִּים טוֹבוֹת וּבַשָּׁנִים הַקּוֹדְמִים הָיָה טוֹב יוֹתֵר וְכוּ' כַּיָּדוּעַ שִׂיחוֹת כָּאֵלּוּ בֵּין רב הָעוֹלָם דִּבַּרְנוּ עִמּוֹ מִזֶּה הַרְבֵּה וְרב. הַשִּׂיחָה הָיָה שֶׁסִּפְּרוּ לְפָנָיו הַרְבֵּה שֶׁבַּיָּמִים הָרִאשׁוֹנִים הַטּוֹבִים הָיָה הַכּל בְּזוֹל גָּדוֹל הַרְבֵּה יוֹתֵר מִשֶּׁל עַכְשָׁו כִּי לא הָיָה אָז נְגִידִים וַעֲשִׁירִים גְּדוֹלִים כְּמוֹ עַכְשָׁו וּמַה שֶּׁמּוֹצִיא עַכְשָׁו בַּעַל הַבַּיִת פָּשׁוּט וַאֲפִילּוּ מְקַבֵּל חָשׁוּב הוּא יוֹתֵר מֵהַהוֹצָאוֹת שֶׁל הַנְּגִידִים, שֶׁבַּשָּׁנִים הַקּוֹדְמִים כַּיָּדוּעַ וּמְפֻרְסָם כָּל זֶה עָנָה וְאָמַר הֲלא אַדְּרַבָּא, הַשֵּׁם יִתְבָּרַךְ מַנְהִיג עַתָּה הָעוֹלָם יָפֶה יוֹתֵר מִקּדֶם !
הגם ער רעדט לכאורה לגבי גשמיות, מען דארף מעיין זיין מער וואס ער האט געהאלטען לגבי רוחניות.
אן אריינגיין בפרטיות און לעיקוואדס נקודות.
אן אריינגיין און די נעמען וואס לעיקוואד האט דא צאמגעווארפען.
די עיקר נקודה,
א יעדער וואס האט ריכטיג געלערענט (נישט געבליקט און ספרים נאר געלערענט סוגיות)
פארשטייט די חילוק צווישען אן היינטיגען גדול און אמאליגע גדולי תורה,
סאיז נישט דא קיין ״ארעגינעל היינט״ סאיז אלעס תמצית און סיכומים.
די קצות און נתיבות זענען ארעגינעלע זאכען,און אזעלכע חיבורים קומען נאר פון משיג זיין תורה,און לאו דווקא א גוטע קאפ.
און זייט זיי איז נאך אזא אראגינעל נישט ארויס געקומען.
א דובב מישרים צו זיין מהלך געפעלט יא צו נישט אבער סאיז א ארגינעל מיט משונהדיגע חידושים,וואס איעדער וואס איז דבוק און תורה פארשטייט אז דאס איז געמאכט פון אז ריז.
די זעלבע זאך מיט דיע נערישע צושטעל פון משה שפיראס מערכות וואס איז אלעס מלוקט און מזעעט נישט קיין טיפקייט.
ווער רעדט נאך פון די לייכטע דרוש פון ר׳ מאטעל זילבער וואס חוץ שיינע דרוש,האט עס נישט קיין שום קראנטקייט און served נישט קיין שום purpuse.
איך קען נישט לעיקוואד,אבער זיך צו ווארפען מיט דיע לשונות אויף ר׳ משה,מוז קומען פון א גרויסע מאס פון אויבערפלעכליקייט.
איך ווייס נישט פארוואס איך שרייב דאס.
ממ״נ האט איינער עכט געלערענט, ווייסט ער אז א דא רעדט אן אויבערפעליכע ע״ה.
האט איינער נישט געלערענט פארשטייט ער עניוועיס נישט וואס איך רעד.
אבער אמאל מוז מען שרייבען.
אן אריינגיין אין די פרטים, אן אריינגיין אין די נעמען, אן אריינגיין אין די פאקטן, סתם ווייל אני מאמין באמונה שלימה אז סאיז געפערליך שוואכע דורות.
נישט אזוי שטעלט מען אוועק אן ארגומענט...
און וואס פאר א פורפוס סערווד די דרוש פונעם פנים יפות, חתם סופר אדער דער כסף נבחר וואס קומען נישט צו צו די יצירה, קריעטיוויטי און יא, אריגינעלקייט פון דעם אויבנדערמאנטן בעל דרוש.
נעבעך.
א שטיקל מחוצף דער לעיקוואד אזוי צו שרייבען אז ר' משה פיינשטיין רעדט שטותים דער טשעבינער רב האט קוים געקענט לערנען וכדומה. מילא אז אין א שמועס רעדט מען זיך אזוי אקעי, מ'האט געהערט אזאנס, אבער וואס דארף מען דאס גיין נאך מלקט זיין און איבערשרייבען? אלנפאלס, א פוינט האט ער. ויש לעיין ולהרחיב.
איידער מען רעדט איבער היינט VS אמאל. לאמיר רעדן אמאל VS אמאל. קען מיר אפשר איינער ברענגען א הוכחה אז דער שאגת אריה איז געווען א קלענערער למדן ווי דער רשב"א? אדער אז דער ערוך השולחן האט געקענט ווייניגער לערנען ווי דעם בית יוסף? אדער אז דער גר"א האט בעסער פארשטאנען א שטיקל גמרא ווי דער טשעבינער רב?
אויב עס איז טאקע נישטא קיין הוכחות, איז דאך פשוט נישט מסתבר אז פאר צוויי טויזנט יאר זענען כסדר געווען עילויים, און פלוצלינג פאר זיבעציג יאר צוריק האט זיך דאס אפגעשטעלט.
אייגנטליך, אפשר איז דאס יא מסתבר. די היינטיגע אידישע עילויים זענען פשוט עוסק אין אנדערע מקצועות, ווי למשל פיזיקס אדער מעדיצין. דארטן זעט מען טאקע קלאר אז ירידת הדורות לא היה ולא נברא. נעם למשל אזא עילוי ווי ר' אברהמ'עלע איינשטיין, וועלכער פאקט איין דעם ראגאטשאווער מיט'ן גר"א מיט'ן רמב"ם צוזאמען.
אספקלריהאן אריינגיין בפרטיות און לעיקוואדס נקודות.
אן אריינגיין און די נעמען וואס לעיקוואד האט דא צאמגעווארפען.
די עיקר נקודה,
א יעדער וואס האט ריכטיג געלערענט (נישט געבליקט און ספרים נאר געלערענט סוגיות)
פארשטייט די חילוק צווישען אן היינטיגען גדול און אמאליגע גדולי תורה,
סאיז נישט דא קיין ״ארעגינעל היינט״ סאיז אלעס תמצית און סיכומים.
די קצות און נתיבות זענען ארעגינעלע זאכען,און אזעלכע חיבורים קומען נאר פון משיג זיין תורה,און לאו דווקא א גוטע קאפ.
און זייט זיי איז נאך אזא אראגינעל נישט ארויס געקומען.
א דובב מישרים צו זיין מהלך געפעלט יא צו נישט אבער סאיז א ארגינעל מיט משונהדיגע חידושים,וואס איעדער וואס איז דבוק און תורה פארשטייט אז דאס איז געמאכט פון אז ריז.
דו ברענגסט דאך נאר ארויס דעם חורבן. די סיבה פארוואס אלע היינטיגע מחברים זענען עוסק אין ליקוטים איז ווייל זיי זענען פארכאפט אין דעם מיתוס פון שוואכע דורות. און די פאר אידן וואס שרייבן אריגינעלע טיפע ספרים קוקט זיי קיינער נישט אן. היינט האט מען נאר ליב אזא "ומיראי הוראה אנכי ויש להחמיר ומי אנכי להכניס ראשי" פון הרב וואזנער.
יאיר
אייגנטליך, אפשר איז דאס יא מסתבר. די היינטיגע אידישע עילויים זענען פשוט עוסק אין אנדערע מקצועות, ווי למשל פיזיקס אדער מעדיצין. דארטן זעט מען טאקע קלאר אז ירידת הדורות לא היה ולא נברא. נעם למשל אזא עילוי ווי ר' אברהמ'עלע איינשטיין, וועלכער פאקט איין דעם ראגאטשאווער מיט'ן גר"א מיט'ן רמב"ם צוזאמען.
עס איז א שוואכע סברא,עכ"פ באופן וואס איר לייגט עס אראפ, וויבאלד די בחירה אויב דער עילוי זאל לערנען אין ישיבה אדער אין אוניברסיטה, הענגט על פי רוב נישט בבחירתו נאר אין וואספארא עלטערן אדער סביבה ער האט, ממילא איז ווייטער די סברא אז וויפיל פראצענט עילויים זענען היינט דא אין יעדער חברה איז אזויווי אלעמאל. אויך אמאל זענען געווען עילויים וואס האבען עוסק געווען אין אנדערע מקצועות.
אגב, אויב וויל מען רעדן סייענטיפיש, איז אויסגעפארשט אז אין די לעצטע הונדרעט יאר האט דער ממוצע'דיגע איי קיו געשטיגען מיט צענדליגע פראצענט, הגם שיש לחקור בזה כמובן ראה <a class="postlink" href="http://en.wikipedia.org/wiki/Flynn_effect">http://en.wikipedia.org/wiki/Flynn_effect</a>
יאיראספקלריהאן אריינגיין בפרטיות און לעיקוואדס נקודות.
אן אריינגיין און די נעמען וואס לעיקוואד האט דא צאמגעווארפען.
די עיקר נקודה,
א יעדער וואס האט ריכטיג געלערענט (נישט געבליקט און ספרים נאר געלערענט סוגיות)
פארשטייט די חילוק צווישען אן היינטיגען גדול און אמאליגע גדולי תורה,
סאיז נישט דא קיין ״ארעגינעל היינט״ סאיז אלעס תמצית און סיכומים.
די קצות און נתיבות זענען ארעגינעלע זאכען,און אזעלכע חיבורים קומען נאר פון משיג זיין תורה,און לאו דווקא א גוטע קאפ.
און זייט זיי איז נאך אזא אראגינעל נישט ארויס געקומען.
א דובב מישרים צו זיין מהלך געפעלט יא צו נישט אבער סאיז א ארגינעל מיט משונהדיגע חידושים,וואס איעדער וואס איז דבוק און תורה פארשטייט אז דאס איז געמאכט פון אז ריז.
דו ברענגסט דאך נאר ארויס דעם חורבן. די סיבה פארוואס אלע היינטיגע מחברים זענען עוסק אין ליקוטים איז ווייל זיי זענען פארכאפט אין דעם מיתוס פון שוואכע דורות. און די פאר אידן וואס שרייבן אריגינעלע טיפע ספרים קוקט זיי קיינער נישט אן. היינט האט מען נאר ליב אזא "ומיראי הוראה אנכי ויש להחמיר ומי אנכי להכניס ראשי" פון הרב וואזנער.
דאס איז אבער אויך נישט מדויק. אין אלע דורות איז ביי די המון געווען מער פאפולער מער שטחיות'דיגע ספרים ווי ליקוטים אדער סתם שטותים. אויך דער קצות און נתיבות וואס לויט הרב אספקלריה עפעס באופן יסודי טיפער פון ר' אשר אריאלי'ס שיעורים איז נישט געווען דער פאפולערער ספר פון זיין טאג, פונקט ווי הרב אריאלי איז היינט ווייניגער פאפולער פון דער פסקי תשובות.
און ווייטער די היינטיגע תלמידי חכמים וואס נעמען יא ערנסט אלע פריערדיגע דורות, גיט דאס נאר צו צו דער טיפקיייט און דורכגעטראכטקייט פון זייערע ספרים, אז א תלמיד חכם היינט קען אלע סברות און צדדים וואס מען האט אמאל גערעדט אין א סוגיה קומט ער אויף מיט א סברא וואס איז פיל מער אויסגעקאכט און מסודר ומיושב באופן שיטתי ווי דער קצות וואס האט דאס נישט געהאט (אמת דאס איז שוין מער כננס על גבי הקודמים). אפילו די יחידים וואס טראכטען גאנץ אריגענעל גיט דאס שטארק צו זי זאלן נישט מאכען טעותים אדער פארזעהן זאכען דורך קענען טאקע די אלע ליקוטים.
לעיקוואדיאיר
אייגנטליך, אפשר איז דאס יא מסתבר. די היינטיגע אידישע עילויים זענען פשוט עוסק אין אנדערע מקצועות, ווי למשל פיזיקס אדער מעדיצין. דארטן זעט מען טאקע קלאר אז ירידת הדורות לא היה ולא נברא. נעם למשל אזא עילוי ווי ר' אברהמ'עלע איינשטיין, וועלכער פאקט איין דעם ראגאטשאווער מיט'ן גר"א מיט'ן רמב"ם צוזאמען.
עס איז א שוואכע סברא,עכ"פ באופן וואס איר לייגט עס אראפ, וויבאלד די בחירה אויב דער עילוי זאל לערנען אין ישיבה אדער אין אוניברסיטה, הענגט על פי רוב נישט בבחירתו נאר אין וואספארא עלטערן אדער סביבה ער האט, ממילא איז ווייטער די סברא אז וויפיל פראצענט עילויים זענען היינט דא אין יעדער חברה איז אזויווי אלעמאל. אויך אמאל זענען געווען עילויים וואס האבען עוסק געווען אין אנדערע מקצועות.
ס'איז פשוט. רוב קלוגע מענטשן אין די לעצטע הונדערט פופציג יאר זענען געקומען צום שכל אז ש"ס ופוסקים זענען לאו דוקא די בעסטע וועגן צו אויסנוצן כשרונות (אדער דעם לעבן בכלל), און זיי זענען אוועקגעפאלן למחצה לשליש ולרביע. די היינטיגע חרדים זענען די זיבורית שבזיבורית, ע"פ חוקי נאטורליכע סעלעקציע, ווי איך האב אמאל גע'מטבע'ט א טערמין אויף די חרדים: Survival of the stupidest.
דער הנחה אז מער קלוגע מענטשען (=העכערע איי קיו, מער כשרונות) האבען מער שאנסען צו קומען צו דער א"ג הכרה אז שס ופוסקים איז נישט קיין תכלית האט נישט קיין ריכטיגע סימוכין מן המציאות. איך זעה נישט למשל בדורנו אז די וואס קומען צו די הכרה זענען אויף עוורידזש מער מוכשר אדער קלוג פון די אנדערע. און די זעלבע אויף וויפיל מ'קען משער זיין אויף וואס מ'זעהט פון פריערדיגע דורות. הגם איך האב נישט קיין סטאטיסטיק.
פארשטייט זיך אויב ביי דיר איז מוגדר אז עוסק זיין בש"ס ופוסקים איז נאריש ליגט שוין אין דעם אז די מער פרומערע זענען די מער נארישע, דאס איז אבער סתם א טאוטולוגיה.
לעיקוואוד, אלעס איז פראפארציאנעל. מסתם זענען אמאל אויך געווען ליקוטים, אבער רוב ספרים זענען נישט געווען קיין ליקוטים, און האבן נישט געלייגט דעם דגוש דערויף. היינט איז די וויכטיגסטע ארבעט פון יעדן מחבר ספר צו וויסן וועלכע תשובות אין מנחת יצחק און שבט הלוי רעדן וועגן יעדע שאלה.
לעיקוואדדער הנחה אז מער קלוגע מענטשען (=העכערע איי קיו, מער כשרונות) האבען מער שאנסען צו קומען צו דער א"ג הכרה אז שס ופוסקים איז נישט קיין תכלית האט נישט קיין ריכטיגע סימוכין מן המציאות. איך זעה נישט למשל בדורנו אז די וואס קומען צו די הכרה זענען אויף עוורידזש מער מוכשר אדער קלוג פון די אנדערע. און די זעלבע אויף וויפיל מ'קען משער זיין אויף וואס מ'זעהט פון פריערדיגע דורות. הגם איך האב נישט קיין סטאטיסטיק.
פארשטייט זיך אויב ביי דיר איז מוגדר אז עוסק זיין בש"ס ופוסקים איז נאריש ליגט שוין אין דעם אז די מער פרומערע זענען די מער נארישע, דאס איז אבער סתם א טאוטולוגיה.
דו נעמסט מיין טעאריע צו ערנסט...
פארט האלט איך אז עס ליגט אין דעם שורש דערפון עפעס אן אמת. דהיינו, כדי צו אנהאלטן מיט אזא עקסקלוסיוויטי אויף די חכמה פון ש"ס ופוסקים פעלט זיך אויס צו עוואלוון א געוויסע ארטיפישעל סטופידיטי וואס ערלויבט נישט דעם מענטש צו טראכטן אליין און אפרישיעיטן חידושים. דאס איז מער א קולטורישע זאך. ויש להרחיב בזה.
רוב ספרים פון וואס מיר רופען 'ראשונים' זענען העתקות פון וואס אנדערע האבען שוין געזאגט, אפילו זיי פירען זיך נישט צו שרייבען פון וועם זיי נעמען די חידושים.
לעיקוואדרוב ספרים פון וואס מיר רופען 'ראשונים' זענען העתקות פון וואס אנדערע האבען שוין געזאגט, אפילו זיי פירען זיך נישט צו שרייבען פון וועם זיי נעמען די חידושים.
איך רעד נישט פון ראשונים.
יאירלעיקוואדדער הנחה אז מער קלוגע מענטשען (=העכערע איי קיו, מער כשרונות) האבען מער שאנסען צו קומען צו דער א"ג הכרה אז שס ופוסקים איז נישט קיין תכלית האט נישט קיין ריכטיגע סימוכין מן המציאות. איך זעה נישט למשל בדורנו אז די וואס קומען צו די הכרה זענען אויף עוורידזש מער מוכשר אדער קלוג פון די אנדערע. און די זעלבע אויף וויפיל מ'קען משער זיין אויף וואס מ'זעהט פון פריערדיגע דורות. הגם איך האב נישט קיין סטאטיסטיק.
פארשטייט זיך אויב ביי דיר איז מוגדר אז עוסק זיין בש"ס ופוסקים איז נאריש ליגט שוין אין דעם אז די מער פרומערע זענען די מער נארישע, דאס איז אבער סתם א טאוטולוגיה.
דו נעמסט מיין טעאריע צו ערנסט...
פארט האלט איך אז עס ליגט אין דעם שורש דערפון עפעס אן אמת. דהיינו, כדי צו אנהאלטן מיט אזא עקסקלוסיוויטי אויף די חכמה פון ש"ס ופוסקים פעלט זיך אויס צו עוואלוון א געוויסע ארטיפישעל סטופידיטי וואס ערלויבט נישט דעם מענטש צו טראכטן אליין און אפרישיעיטן חידושים. דאס איז מער א קולטורישע זאך. ויש להרחיב בזה.
לכשתרחיב.. אבער דער קולטורישע סטאפידיטי איז דאך נישט מער ווי דיין הגדרה אז דאס איז נאריש. דאס איז וואס איך האב געזאגט אין צווייטער טייל פון מיין תגובה.
אבער אייער הנחה נעמט אן אז די אלע וואס לערנען נאר ש"ס ופוסקים האבען בכלל געהערט פון אנדערע חכמות, וואס באופן כללי איז דאס נישט דער מציאות.
ווי אויך די הנחה אז זיי שעצן נישט קיין חידושים איז נישט זייער אנדערש ווי אין א שום אנדערע סאסייעטי. רוב עולם פארט מיט'ן שטראם און יחידים שעצן קריעיטיוויטי און אריגענעלקייט.
ווען איינער פון ענק וואלט געלעגען און לערנען,און דורכגעטוהן סוגיות הש״ס לעומקה אזוי ווי דיע גדולים וואס מרעדט דא,וואלט געווען אינטראסאנט צו ארומשמועסן וועגען דיע גדולי תורה.
איך זעע אבער נישט קיין תועלת צו זיצען און אנאלאזירען גדולי תורה מיט שרייבערס וואס זיצען און פוסטעווען טויזענטע שעות,צו שרייבען און א אנינימע פארום.
איך זיי נישט פארוואס א שרייבער,וואס שרייבעט הונדרעטע צו טויזענטע תגובות און פאזיעס,רובם בדברים של מה בכך,זאל מיינען אז ער האט וואס אריינצורעדן און א נושא וואס ער ליגט נישט לארכו ולרחבו.
סאיז מיר זייער געשמאק אריינצוקומען דא מפעם לפעם און בלעטערען דא וואו מאנאלאזירט סאישעל אישוס,אבער תורה אנאלאזין זאל איך אויסהערן פון וועמען ? פון שרייבערס וואס פוסטעווען גוזמאותדיגע שעות אויף א פארום give me a break.
עס איז נישט ריכטיג אז רוב ספרים היינט זענען ליקוטים. אפשר רוב ספרי הלכה למעשה. וואס דאס איז פשוט ווייל מיר ארבעטען אין הלכה מיט א סיסטעם פון case law און נעמען זייער ערנסט די פרעצעדענט פון די פארשידענע פוסקים. אבער רוב ספרים אין יעדער אנדערע תחום זענען נישט ליקוטים. (כמובן יש להתווכח כאן על הגדרות עד אין סוף).
.
לעיקוואדעס איז נישט ריכטיג אז רוב ספרים היינט זענען ליקוטים. אפשר רוב ספרי הלכה למעשה. וואס דאס איז פשוט ווייל מיר ארבעטען אין הלכה מיט א סיסטעם פון case law און נעמען זייער ערנסט די פרעצעדענט פון די פארשידענע פוסקים. אבער רוב ספרים אין יעדער אנדערע תחום זענען נישט ליקוטים. (כמובן יש להתווכח כאן על הגדרות עד אין סוף).
למשל וועלכע תחומים? ספרים על התורה?
ביי די וועי, רוב ספרים זענען היינט הלכה ספרים.
פון וואו נעמט זיך די נומערן און הנחות וועגן וואסארא ספרים מען דרוקט היינט?
רוב ערנסטע ספרים וואס מען שרייבט הערט מען בכלל נישט ווייל עס אינטרעסירט ווייניג אז עפעס א ראש ישיבה האט א נייע מהלך אין מיגו. עס מיינט נישט אז ער האט נישט א בעסערע פשט ווי אלע אנדערע און ער האט געשריבען א ספר דערויף.
לעיקוואדפון וואו נעמט זיך די נומערן און הנחות וועגן וואסארא ספרים מען דרוקט היינט?
כווייס? אפשר פון ספרים געשעפט?
וועלכער געשעפט? אפשר ברענגט ער לכתחילה נאר מער פאפולערע ספרים.
נו, הוא הדבר אשר דיברנו. די עילויים האבן זיך נישט געטוישט, דער דימענד האט זיך געטוישט.
האמיר שוין מסכים געווען אז מאז ומעולם איז די דימענד געווען פאר מער שטחיותדיגע ספרים. איינער רעדט זיך איין אז בזמן הקצות איז זיין ספר געווען דער בעסטעסעלער? דער ספרים געשעפט איז נישט מוכיח גארנישט ניי.
מסתם א בעסערע מקור איז א לייברערי.
אין אוצר החכמה זעך איך אן ערך פון 19,000 ספרים אונטער'ן קאטאגאריע "אחרוני זמננו" (דהיינו ספרים שנכתבו אחר שנת ת"ש), איך ווייס נישט וויאזוי בכלל אנהייבן מעסטען אזא ריזיגע ליסטע און מחליט זיין וואס רוב היינטיגע ספרים זענען (איך בין נישט מצליח דארט מסדר זיין לויט נושאים). מ'קען נאר זיכער זיין אז עס איז דא גענוג פון אלע סארט.
לעיקוואדהאמיר שוין מסכים געווען אז מאז ומעולם איז די דימענד געווען פאר מער שטחיותדיגע ספרים. איינער רעדט זיך איין אז בזמן הקצות איז זיין ספר געווען דער בעסטעסעלער?
יא, איך רעד מיך איין. וויקי דערציילט מיר אז דער קצות "עורר רושם רב בין הלומדים", און מען האט עס איבערגעדרוקט בלויז עלף יאר נאכדעם וואס עס איז ארויסגעקומען צום ערשטן מאל.
שוין, עס זעט מיר נישט אויס ווי עס גייט ארויסקומען עפעס זאכליך פון אונזער ויכוח.
דער אשכול איז א בחינה פון Alice in wonderland.
איך ווייס נישט פון ירידת הדורות, אבער צו זאגען אז ס'איז היינט דא דברות משה'ס איז נעריש. איך קען גרויסע תלמידי חכמים, אבער דורכגע'ארבעט א סוגיא און פאר'ענטפערט אלע קושיות, האב איך אזאנס נישט געזען. ווען
@לעיקוואוד וויל מיר ווייזען אז יא, זאל ער צייגען איין ספר פון היינט, מיט'ן נאמען און מ'וועלען קענען קוקען. אבער אזוי האלט איך נישט ביים גלויבען. בפרט פון אזא מענטש וואס זאגט אז דער טשעבינער רב קען אזוי לערנען ווי הרב מלכיאל קוטלר 😂 😂 😂 . בכלל האב איך נישט געזען קיין ספר פון היינט וואס מ'קען דערמיט נתפעל ווערין אזוי פיל. אהלי ישועה פון הרב ישרל יצחק קאלמאנאוויטש איז אפשר א זאך, אפשר נאך א פאר, אבער ספרים אויף א הויכע סטאנדארד האב איך קיין סאך נישט געזען.
דאס יא, אז דער מחלה פונ'ם אמונה שלמה אין ירידת הדורות שלעפט אראפ אסאך מענטשען פון זייער תכלית. מ'מיינט אז הלכה איז מברר זיין שיטת הגר"ש וואזנער און הגר"נ קרליץ, און מ'קען נישט אפלערנען א סוגיא פון אנהייב ביז'ן סוף, און דורכלערנען און קריטיקירען א גאנצע תומים קצות נתיבות איז נישט פאר היינטיגע דורות, על אף אז ס'איז נישט אמת און אז איינער לייגט צו קאפ קען ער היינט אויך. איך קוק אן הגאון ר' אליהו לוין שליט"א ווי ער לייגט זיך אריין אין זאכען, זוכט ראיות פאר נייע שאלות פון גמרות און סוגיות, שטעלט צו פון שווערע סוגיות צו פארשטייען היינטיגע שאלות, זעט מען אז אפילו בדורינו קען מען נאך לערנען גרעסער ווי מ'טוט. אבער דאס איז נישט אין די ערך פון אנדערע פריערדיגע ספרים.
אפילו הרב שך, וואס מ'הערט פון מענטשען מורא'דיגע מעשות פון זיין הארעוואניא און זיין אחריות פאר א סברא און א גלאטע הבנה, זעט מען נישט היינט, על אף אז זיין ספר איז נישט אזוי אנגענומען.
צוזאמשטעלן דער טשעבינער רב מיט ר' מלכיאל קאטלער איז טאקע עפעס גאר א מאדנע זאך. מען וועט מוזן זאגן אגב חורפיה לא דק.
אבער דאס וואס ליטוואק זאגט אז אזוינס ווי דעם דברות משה איז נישטא היינט איז מיר אביסל אומפארשטענדליך, ווייל כמעט קיינער וואלט נישט געוואוסט פון דעם דברות משה ווען נישט דעם אגרות משה. מעגליך אז היינט דרייען זיך ארום דברות משה'ס און קיינער ווייסט נישט פון זיי צו זאגן. אויב עפעס קען מען צושטעלן אגרות משה קעגן אנדערע שאלות ותשובות.
נאך א נקודה, ווען איז דער "היינט" און ווען איז דער "אמאל". ר' משה פיינשטיין איז בסך הכל אוועק מיט א דרייסיג יאר צוריק, און איך זע נישט מיט וואס ער איז שוואכער ווי די בעפאר אים, למשל דער מהר"ם שיק אדער חתם סופר. איז ווען האט זיך אנגעהויבן ירידת הדורות, מיט פערציג יאר צוריק?
מ'מיינט יעצט נאר אז ר' משה איז אויפגעהאדעוועט אין גענצליך אנדערע מושגים ווי מ'וואקסט אויף היינט, און פאר דערפאר איז ער טאקע אנדעריש ארויסגעקומען.
איך ווייס נישט וואס דו זאגסט וועגען דער דברות משה. באמת איז פארקערט. איינער ווא קען גארנישט און נעמט ארויס אן אגרות משה, קען מיינען אז ער נעמט צו פיל רעכטען צו שטעלען א סוגיא אויפ'ן קאפ. די באקאנטע תשובות זיינע זענען גאנץ פארשטענדליך, על אף אז אנדערע האבען זיך געהאלטען ביי דינגען מיט איהם. אבער די ווייניגער באקאנטע תשובות זיינע, אין הלכות גיטין וכדו', איז זייער מחודש'דיג. נאר ווייל מ'זעט ווי ער קען אחריות נעמען פאר זיין תורה אין דברות משה, ווי ער לאזט נישט אפ קיין קושיא אדער הערה. אויף אלס איז ער מקפיד צו ברענגען א ראיה און אויפבויען פונ'ם סוגיא, (דערפאר איז דא א כבידות פאר איינע וואס לערנט איהם, ווייל ער צווינגט דער מענטש צו גייען מיט איהם) דערפאר קען מען אננעמען זיין פסקים, על אף די חידושים דארט.
דאס איז ריכטיג אז די חילוקים פון די דורות פון אמאל ביז אמאל איז שווערער. מ'קען באמערקען די דורות און זייערע חילוקים, אבער ווער איז גרעסער איז אוממעגליך.
לויט ווי איך פארשטיי זאגסטו אז היינטיגע צייטן האט מען אנדערע מושגים אין מהלך הלימוד וכדו' דערפאר גיבט מען ארויס שוואכערע ספרים. אבער נישט אז עס זענען מער נישטא די אמאליגע עילויים. עס זעט מיר אויס אז דו טיילסט עס איין צווישן די פעריאדן פון פאר'ן מלחמה און נאכ'ן מלחמה. ריכטיג?
נישט ממש, ווייל כפי הנראה לי איז אונגאר'ן פאר'ן קריג אויך שוין שטארק געפאלען אין דער הינזיכט. אין ליטא רוסלאנד, הגם אז אסאך זענען געפאלען אין גאנצען פון אידישקייט, אבער די וואס האבען געלערנט (ובפרט נישט אין ישיבות) האבען געלערנט אויפ'ן אלטע שטייגער. אין אונגאר'ן, ווי ישיבות זענען נישט געצילט פאר ריזיגע תלמידי חכמים, און רוב פרומע אידען זענען געגאנגען אין ישיבות, איז נישט געבליבען קיין מקום פאר אויסנאמליכע מושגים פון אמאל.
לגבי מיין אנדערע נקודה - איך מיין נאר אז איך בין מסכים צו די פראבלעם וואס אריינבאכען דער גלויבונג טוט אויף ביי מענטשען, אבער למעשה איז דער דור געפאלען. אפשר נאר אלס self fulfilling prophecy אבער איך זעה עס בחוש. אין לערנען בעיקר, אפשר נישט אין אנדערע זאכען.
עמעזאן האט לכאורה א שטיקל טענה. אויב למשל מען זאל מעסטן גאט'ס ספרים אפילו קעגן אזא שוואכער ספר ווי חידושי ר' חיים הלוי וועט לכאורה ר חיים ארויסגיין א געווינער. בעל כרחך מוז מען זאגן אז סאיז פשוט אזא דין אזא אז ווער סאיז פריער איז גרעסער, און דערפאר וויבאלד גאט איז געווען בטרם כל יצור נברא איז זיין ספר באטראכט אלס די געלונגנסטער.
(מיט דעם מסירות נפש סברא שטים איך נישט מיט, ווייל כווייס נישט פון וואו מען קען וויסן אז צימערמאן האט נישט ריינע כוונות)
נו, האט ער געהאט א ghost writer. למעשה איז עס זיינע סחורה.
דער הוויכוח דא איזה בכלל נישט לאגיש, נאר טאקע ווי ר ליטוואק זאגט אליס אין וואונדערלאנד. ער ווערט שטארק נתפעל פון דער דברות משה און זוכט א מער היינטיגע ספר זאל זיך משווה זיין מיט עם. נו דער התפעלות זיינע פון דער וואונדער איז עם קיינער נישט שולדיג. א צווייטער ווערט נישט פונקט אזוי נתפעל פון דער סגנון פון דברות משה. און טרעפט זיינע חסרונות. אזוי בויט זיך אפשר נאסטאלגיע און הרגשות שיינע מעשיות נישט קיין שכלדיגע הערכה. דערנאך ברענגט ער אליינס פארשידענע תלמידי חכמים בדורנו וואס ער קען פונקט וואס פארמעסטן זיך יא , אויף אזא סטייל צו אזא סטייל, נו און וויפיל ר משהס איז געווען בדורו, אויך נאר איינס, איז וואס פעלט דא?
בקיצור, דער סגנון הוויכוח דא אליינס איז מוכיח מיין פוינט, אז די ירידת הדורות טעזע בויט זיך אויף פילינגס און התפעלות וואס מענטשען האבען פון פארשידענע יחידים בדורות קודמים און זיי שטעלן דאס צו צו די פילינגס וואס זיי האבען כלפי דער המון עם היינט. הדא הוא דכתיב.
איך מיין אז ס'איז דא א שטארקע ירידת הדורות אינעם ענין פון הוז"ל, און יעצט מיט די פטירה פון הרב שיק, איז ערווארטעט זיך דאס צו פארערגערן.
דער
@לעיקוואוד איז עפעס אומבאשרייבליך. דער התפעלות פון דברות משה איז לאגיש, ווי איך האב מסביר געווען. אבער די היינטיגע זענען נישט קיין פארמעסט, ווי איך האב מסביר געווען. אז דו קענסט א ספר וואס קען יך פארמעסטען, ווייז אויף. דאס קען מען האנדלען לאגיש אז מ'וויל, נאר דו האסט מחליט געווען אזא מין בעלעבעתישקייט אויף לאגיק, און אלע אנדערע רעדען נאר הרגש. אפשר האסטו א הרגש פאר די יונגעלייט וואס דו קענסט וואס דו האסט נישט צו פריערדיגע און דעריבער ביסטו נישט מער נתפעל פון זיי ווי פון די היינטיגע? נאר האמת יורה דרכו אז לאגיש האסטו געהאט א גוטע שאלה, און לאגיש האב איך דיר פאר'ענטפערט.
טאמער מיר נעמען אן בפשיטות אז וואס פריער אין דורות וואס בעסער, קען מען לייכט פאר'ענטפערען דאס אז אויפ'ן ערשטע בליק זעט מען מער אין א ר' חיים ווי אין א מהרש"א. אחרי העיון דארף יעדער מענטש מודה זיין אז דער מהרש"א איז אסאך מער ווי דער ערשטע בליק, און אחרי העיון דארף יעדער איינער מודה זיין אז ס'ליגט נישט קיין סאך אין א שבט הלוי מעל ומעבר וואס מ'זעט ביים ערשטע בליק. דער כח פון פריערדיגע איז טאקע אין דער מועט המחזיק את המרובה, אבער פאר דער וואס עקשנ'ט זיך נישט צו גלויבען, קען מען נישט צווינגען, ווייל נאר דער ערשטע בליק איז איהם מחייב.
מהרש"א איז א פשט ספר. ס'איז בכלל נישט געאייגנט פאר טיפע עיונים. און שבט הלוי איז פונקט זייער א פשוט'ער ספר. קענסט אנשטאט דעם נעמען א מועדים וזמנים פון ר' משה שטערנבוך, און ווייז מיר אויף אז מהרש"א איז א טיפערע ספר.
בקיצור, דו באשטעטיגסט נאר לעיקוואד'ס פוינט, הגם איך בין טיילווייז מחולק מיט אים.
דאס אז דו מיינסט אז דער מהרש"א איז נאר א פשט ספר איז דער ערשטען בליק, וואס פאסט פאר לעיקוואוד. למעשה אבער קוק וואס א ש"ך קען טוהן מיט א מהרש"א, קוק אין א תומים אדער א רעק"א און זעה וויאזוי זיי האבען געדרייט און געחשבונ'ט מיט א מהרש"א, וועסטו זען אז דא ליגט ריזיגע לומדות, חידושים אין הלכה און ברייטקייט. דאס גילט נישט ביי הרב משה שטערנבוך און נישט ביי א סאך שפעטערע. דערפאר איז דער מהרש"א אזוי געשעצט ביים וועלט.
מ'זאגט נאך פון איינער פון די ראש ישיבות (איך האב עס געהערט בשם ר' אלחנן, אבער געדרוקט בשם א תלמיד זיינער הרב ישראל מנדל הכהן קאפלאן זצ"ל, און מ'זאגט עס פון אנדערע) א דערהער. שטעל זיך פאר נאך תחיית המתים. אוודאי וועט מען אויפשטעלען א ישיבה מיט אלע חכמי הדורות זאגען שיעורים פאר תלמידים. דער ערשטע שיעור פון יונגער בחורים אפרוחים שלא נפקחו עיניהם, וועט מען געבען פאר'ן מהר"ם אדער דער מהרש"א, וואס רעדען פשוט פשט, גע'אייגענט פאר יונגע בחורים.
העכער זיי וועט זיין דער קצות החשן און דער נתיבות מיט רעק"א, וואס ברענגען אריין א פלפול און א שטיקל לומדות פאר זיי אביסל צו לעקען דער פינגער.
אויף דעם וועט זיין ר' חיים בריסקער, און העכער איהם, דער אויבעשטער שיעור, וועט זיין ר' ברוך בער!
דאס קען דאך נישט זיין, אז די דורות זענען בעסער און בעסער געווארען?! אלא מאי, בהכרח מוז זיין אז עפעס ליגט טיפער אין די פריערדיגע ספרים. אוודאי ארט נישט לעיקוואוד דער גאנצע קשיא. אפשר טאקע קענען די שפעטערע דורות בעסער, אבער עכ"פ אזוי האט מען פאר'ענטפערט.
איך וויל אויך אפירברענגען וואס איך האב געהערט פון איינע פון די מגידי שיעור אין דער ישיבה ווי איך האב געלערנט. איך בין געווען יונג, אפשר פיפצען יאר אלט, און איך האב געפרעגט פארוואס דער גאנצע מוטשעניש. מ'רעדט זיך איין אז ס'ליגט עפעס דא באגראבען, און מ'מוטשעט זיך איהם צו זוכען. אפשר איז דאס גארנישט און מ'דארף נאר אליינס טראכטען. תהלה לקל ית' האב איך געהאט א מגי"ש וואס (א) קען דער תירוץ און (ב) שרעקט זיך נישט פון א בחור וואס פרעגט, און ער האט מיר גע'ענטפערט אז אפילו מיט א קליינע עיון קען מען זען א געוואלדיגע כשרון אין א רעק"א, און פון דעם אליינס אז ער מוטשעט זיך מיט פריערדיגע און נעמט אן אלס ערנסט דארף מען אננעמען א ס'ליגט דא עפעס דערין און ס'איז נישט סתם געזויגען פון ארבעל ארויס. פארשטייט זיך נאכ'ן עיון זעט מען עס אויף צענדליגע אופנים, אבער דער ערשט'ן בליק ווייזט עס שוין.
לאמיר מאכן א סיכום פון דיינע ווערטער. דו זאגסט אז די פריערדיגע דורות האבן געהאט עפעס געוואלדיגע כשרונות, ווייל מ'זעט דאך וואספארא טיפקייטן ליגט אין זייערע ווערטער. דערויף ברענגסטו זיך א ראיה פון ר' אלחנן וואסערמאן, אז הגם מ'זעט דאך קלאר נישט אזוי, און מהרש"א איז סאך ווייניגער טיף ווי קצות, אבער דאס קען דאך אודאי נישט זיין, ווייל דאס פרעגט אפ דעם ירידת הדורות. מוז מען זאגן אז ס'ליגט טיפקייטן אין זייערע ווערטער. מען גראבט און מען גראבט, ביז מען טרעפט עפעס א טיפקייט וואס אויב מען וויל זייער שטארק קען מען זאגן אז דאס ליגט ממש באהאלטן דארט. האט מען דאך ממש א מורא'דיגע ראיה אז אמאליגע דורות זענען געווען אסאך שטערקער, ווארום זיי האבן אין געציילטע ווערטער געקענט אריינשטיפן אזעלכע טיפע סודות.
אין אנדערע ווערטער, איינמאל מען מאכט אפ אז די פריערדיגע ספרים זענען גאר טיף, אויטאמאטיש וועט א מעיין "טרעפן" דארטן טיפע רייד. ווייל אז מ'זיצט וואכן לאנג אויף דעם זעלבן שטיקל מהרש"א איז לא ימלט אז ס'זאל זיך נישט טרעפן עפעס דארט.
מיט דעם האב איך אמאל געטייטשט, אם תבקשנה ככסף וכמטמונים תחפשנה, אז תבין יראת אלהים.
reductio ad absurdum
עס איז א מערקעוועדיגער זאך וועגן דער ישיבה'שער חינוך ווי עס גיט איבער אזוינע אבסורדישע, אדער לפחות גאר מפוקפק'דיגע, הנחות, און גלייכצייטיג דער שטאלץ און איינרעדעניש אז נאר זיי טראכטען קלאר לאגיש און טיף, און ווער עס איז מעיז מערער זיין איז פשוט אן אויבערפלעכליכער וואס כאפט נישט די טיפקייטן. עס ליגט אין דעם פשוט א גאונות. עס לערנט אויס זאכען וואס זענען פשוט סותר את השכל, ער מוז אבער זיין ראציאנאל, איז ער מסביר ווי מען דארף אריינקלערן טיפער פון דעם דאס איז סתם אויבערפלעכליך. דורך דעם קען ער זיך סיי האלטן צו אבסורדישע אמונות און סיי שפילען דער ראציאנלער וואס איז מעיין טיף יעדער זאך.
וואס האט דער ישיבה וועלט ממציא געווען? אז ס'ליגט עמקות אין א מהרש"א? דאס זעט מען שוין פון די גדולי האחרונים. נאר אז ס'איז ראציאנאליש אויך? דאס קען יעדער מענטש צייגען פאר זיך.
דו זעסט מיר אויס אלס איינער מיט באמבאסטישע דעות, געזאגט מיט א פעסטקייט כאילו ס'איז נישט דא קיין צוויטע וועג פון טראכטען. ווען ס'קומט אבער למעשה, בלייבסטו מיט די צונג אינדערויסען. האסט נאך נישט געברענגט קיין איין פאקט וואס קען אויפווייזען דיין מיינונג. זאג דער נאמען פון איין היינטיגע ספר, אפילו אן אומבאקאנטע, און מיר וועלין זען.
צו דיין התפעלות פון דברות משה איז אוממעגליך צוצושטעלן גארנישט וויבאלד דאס איז סובייעקטיו. דער גאנצער שמועס איז נישט איבער פאקטן.
ליטוואק פון בודאפעסטוואס האט דער ישיבה וועלט ממציא געווען? אז ס'ליגט עמקות אין א מהרש"א? דאס זעט מען שוין פון די גדולי האחרונים. נאר אז ס'איז ראציאנאליש אויך? דאס קען יעדער מענטש צייגען פאר זיך.
דו זעסט מיר אויס אלס איינער מיט באמבאסטישע דעות, געזאגט מיט א פעסטקייט כאילו ס'איז נישט דא קיין צוויטע וועג פון טראכטען. ווען ס'קומט אבער למעשה, בלייבסטו מיט די צונג אינדערויסען. האסט נאך נישט געברענגט קיין איין פאקט וואס קען אויפווייזען דיין מיינונג. זאג דער נאמען פון איין היינטיגע ספר, אפילו אן אומבאקאנטע, און מיר וועלין זען.
האלטסט באמת אויב מ'זאל געבן א מהרש"א און א אגרות משה פאר א פרעמדן מענטש וואס האט נאך קיינמאל נישט געהערט פון זיי ביידן און ער וועט זיי דורכלערנען בעיון, וועט ער פון זיך אליין קומען צו די מסקנא אז מהרש"א איז א טיפערער ספר?
@יאיר כ'האב געזעהן אויבן ווי די שרייבסט אז איינשטיין פאקט איין דעם ראגעשטאווער מיטן רמב"ם ? וויאזוי איז בכלל מעגליך צו וויסן אז איינשטיין איז געווען א גרעסערע בעל כשרון ווי דעם ראגעטשאווער, לדעתי איז דאס אוממעגליך צו וויסן.
יא אמת איינשטיין האט זיך באנומען מיט מדע מדויקים ממילא איז זיין גאונות געווען רעאליסטיש, משא"כ די ראגעטשאווער איז געווען פארנומען מיט טעארעטישע ענינים וואס מאכט אים אן עם הארץ אין מילי דעלמא, אבער ווער ס'איז געווען א גרעסערע גאון, וויאזוי קען מען דאס וויסן.
און אז דער רמב"ם איז געווען קלוגער ווי דעם ראגאטשאווער איז יא מעגליך צו וויסן?
ס'איז נישט מוכרח אז די רמב"ם איז געווען א שטורעמישער גאון ער איז בוודאי געווען אן אויסנאמליכע בעל כשרון מיט גאר אן אויסנאמליכע אינטעלעקט, כ'וועל נישט זיין סופרייזד צו הערען אז די ראגעטשאווער האט געהאט א שנעלערן מח.
בכלל דארף מען צו וויסן אפי' אין סייענס אז ס'מיינט נישט אז אויב פאר א געוויסע בעל כשרון איז געלונגען אז פונקט די טעאריע וואס האט אויפגעבליצט אין זיין געדאנק און האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין ריכטיג (און גראדע אין די קעיס פון איינשטיין איז ער לאו דוקא אויפצוקומען מיט די טעאריע, נאר דער ערשטער דאס צו סיסטעמאזירן און צום סוף באשטעטיגן) אז ער איז א גרעסערער בעל כשרון ווי דער וואס האלט נאך אינמיטן אפרוימען די נישט ריכטיגע טעאריעס דורך עקספירימענטן און דוקא די ריכטיגע טעאריעס בלייבט עפעס צום לעצט.
סוף דבר איינשטיין קען זיין די גרעסטער סייענטיסט בכל הזמנים און פונדעסטוועגן לאו דוקא די שטערקסטע גאון אין סייענס.
איינשטיין האט געליטן אויף א געוויסע אויטיסטיק ספעקטרום סינדראם. אויף וואס די ראגעטשאווער און זיכער די רמב"ם האבן נישט געליטן. דעריבער איז זייער שווער צו פאגלייכן ווער עס איז באמת געווען 'קלוגער'.
