וואון און יודן

ס'איז דא אין אידיש היינט א היפשע ערבוביא צווישן וואון און יודן וואס ווערן אויפגעטוישט ביי אסאך ווערטער. נו, ווער איז דער נחשון?

געווינען, געוואונען.

ווינטש, געוואונטשן.

געפינען, געפונען.

ווי, וואו.

ניץ, נוץ.

שמיץ, שמוץ.

שטימע, שטומע.

שטיל, שטול.

די, דו (דאכט זיך אז די איז the און דו איז you, פליז קארעקט מי איף איים ראנג.)

געזיכט, געזוכט.

פיל, פול.

שליס, שלוס.

וויסן, געוואוסט.

ווינקען, געוואונקען.

זין, זון.

קלינג, געקלונגען.

בינד, בונד.

בינד, געבונדן.

און, אין.

צו, צי.

מיט, מוט.

געפילטע פיש

די, דו (דאכט זיך אז די איז the און דו איז you, פליז קארעקט מי איף איים ראנג.)

זייער גוט! אויסגעצייכנט אאאא+

פוס, פיס.

שוך, שיך.

שטוב, שטיבער.

ברודער, ברידער.

הונט, הינט.

בוך, ביכער.

פיטער, פוטער.

אה, א נחת! זייט ממשיך.

ווי/וואו ניצט/נוצט מען יעדע ווארט?

איך קען נישט די אלע חילוקים. איך שרייב געווענליך לויט וויזוי כ׳געדענק.און וויזוי סע שרייבט זיך...

ווי = ווי אזוי
וואו = באיזה מקום
שטימע = וואויס
שטומע = אלם
די = די זאך
דו = לשון נוכח
געזיכט = פנים
געזוכט = מחפש
פיל = אסאך
פול = מלא
זון = בן (מאנכע שרייבן "זוהן" מיט א ה"א אונטערצושיידן פון זון = חמה)
זין = שכל (אראפ פון זינען)
און = וא"ו המוסיף (און ער איז געגאנגען)
אין = תוך
פיטער = די פיטער פון א מאנטל\פעלץ (פ"א רפה)
פוטער = חמאה

אסאך מאל איז דער חילוק פשוט אז איינס איז א לשון יחיד און די אנדערע לשון רבים.

ותן לחכם ויחכם עוד

א דאנק פינטאו און קרעמער 1.

2 הערות:

זין איז אויך ל' רבים פון זון.

פיטער מיינט נאר פיטערן/קארמען.
פוטער מיט א פינטל אין פא איז חמאה.
פוטער אן א פינטל איז דער פוטערנער מאנטל, דער פעלץ (ווי פעטער עשיו האט אויסגעזען, כאדרת שער).

פיל האט אויך נאך באדייטן. פיל עס אן, איך פיל דיין ווייטאג.

פינטאו

איך פיל דיין ווייטאג.

דאס איז בכלל אידיש? איז עס נישט די ענגלישע feel שפיר?

יא, פילן מיט'ן באדייט פון רגש און געפיל איז אויך אידיש.

גוט פאר'ן דערמאנען שפיר
ס'איז אויך דא שפור מיט א וואו - א שפור פון עפעס, קומען אויף די שפורן.
אבער אויסשפירן און נאכשפירן זענען מיט א יוד.

אזוי אויך זענען דא נאך ווערטער וואס זענען מיט א וואו, און ביים ווערן גענוצט אלס ווערב האבן זיי א יוד.
קרום, קרומער
אבער זיך קרימען, אויסקרימען, פארקרימען, נאכקרימען.
רום, רימען

אויך זענען דא ווערטער וואס זענען מיט א וואו, אבער אלס פארקלענער-ווערטער זענען זיי מיט א יוד.
הוט, היטל
פוס, פיסל
בוך, ביכל
שטוב, שטיבל
קוכן, קיכל

אייגנטום
אבער דער אייגנטימער

שוך - ל' יחיד
שיך - ל' רבים

פוס - ל' יחיד
פיס - ל' רבים

צו - אל (מיט א סגול)
צי - קען מיינען ציען (שלעפן), אדער ל' קשיא (אזוי צי אזוי, צי זאל איך שרייבן)

רוב ווערטער מיט י' און וא' איז לשון עבר אדער עתיד

קויף דעם גורל, קענסט געווינען... כ'האב טאקע געוואונען! וכן השאר.

און אויך ליטוויש אידיש.

אין אידיש ווערטער אוצר שרייבן זיי יא אז רוב ניצן 'צי' אין דעם פאל.

צי איז נישט נאר אלס א פראגע, נאר אויך בניחותא, מיט'ן באדייט פון "אויב" און "אדער".

ביי ווערטער וואס זענען בל' הוה/עתיד מיט א יוד און בל' עבר מיט א וואו, זענען געווענליך די כללים אזוי:

ווען מ'רעדט פונעם ווערב אלס א זאכווארט איז עס מיט א וואו.
דער/דעם קלונג, א קלונג, און אויך מיט הילפס-ווערבן "טון" און "געבן": א קלונג טון.

ווען מ'רעדט פונעם ווערב אלס שם-דבר, אדער מיט "דאס", אדער "צו", אדער מיט "טון" און "געבן" (הילפס-ווערבן), איז עס מיט א יוד.
קלינגען
דאס קלינגען
צו קלינגען

ווען מ'רעדט פון א באפעל איז עס מיט א יוד.
קלינג!

ווען מ'רעדט בל' הוה/עתיד איז עס מיט א יוד.
מיר/זיי קלינגען
איך קלינג
דו קלינגסט
ער/זי/איר קלינגט
קלינגענדיג

ווען מ'רעדט בל' עבר איז עס מיט א וואו.
געקלונגען


נאך א כלל:
ווען בל' עבר ענדיגט זיך דער ווערב מיט א טית, איז געווענליך (ס'זענען דא אויסנאמען) נישטא קיין חילוק צווישן הוה/עתיד/עבר און ס'איז אלעמאל מיט א יוד אדער וואו.

פוצן, געפוצט
צופן, געצופט
רוקן, גערוקט
פירן, געפירט
שיקן, געשיקט

אפשר קומט דאס אין א באזונדערע אשכול, אבער נאך עפעס וואו עס איז דא א שטיקל ערבוביא און ווערן אומריכטיג פארמישט, איז דער ו' מיט'ן ע', ביי אזעלכע ווערטער ווי:
צולייגן (א פלייצע; אויפ'ן בעט), צעלייגן (דעם ענין)
צולויפן (צום חבר), צעלויפן (אויף אלע עקן)
צוטרעטן (צום עמוד), צעטרעטן (די מוראשקע)
צוטיילן (אן אויסצייכענונג), צעטיילן (פונעם ווייב ל"ע)
צולאזן (אזא עולה?), צעלאזן (די אייז)
צעפארן (אומארגאניזירט), צופארן (צום כינוס)

בקיצור, איר כאפט? ביים צוזאמברענגען איז "צו", ביים צעשפרייטן אדער פונאנדערטיילן איז "צע".
"צי" שטימט?

א גרויסן דאנק פאר'ן שרייבן דאס און מסביר זיין אזוי ריכטיג.
אויף דייטש, דוכט זיך, זאגט מען "צער-" אנשטאט "צע-", און דאס ווייזט ווידער אז ס'איז אן אנדער סארט צוגאב.
עס זענען דא נאך פארשידענע חילוקים. צום ביישפיל, אז די ווערטער פון "צו-" קען מען צעטיילן: (פארן צו, ער לייגט זיך צו, וכדו') און אריינלייגן אפילו א ווארט אינצווישן (פארן שנעל צו...), אדער עפעס אינמיטן ווארט בל' עבר: "צוגעפארן". אויך קען מען צוגעבן נאך א "צו" אין זעלבן ווארט (צוצולייגן). דאס אלץ איז נישט שייך ביי "צע". נאך א חילוק: ביי "צו-" איז דער קוועטש אויפ'ן "צו", בעת ביי "צע-" איז דער אקצענט אויפ'ן איבעריגן טייל ווארט.