שוין פאר קרוב צו פינף און זיבעציג יאר נאכן צווייטן וועלט קריג איז שגור בפי כל, אז דער רבי איז געקומען קיין אמעריקע בארץ לא זרועה אין טריפה'נעם אמעריקע וואס די צדיקים האבן מעיד געווען אז אפילו די ערד איז טריפה. און צוריק אויפגעבויעט אידישקייט ווי אין דער אלטער היים און ווי אויך צוריק אויפגעבויעט די מלכות סאטמאר, אהן קיין שום שינוי אויפן אור אלטן וועג אהנע פשרות. און נישט סתם אויפגעבויעט נאר געבויעט פון גארנישט, און נאך לאזונגען וואס ווערט געזאגט ביי יעדן כ"א כסליו, כ"ו אב מיט ווען אימער ס'דא א געלעגענהייט ארויסצוברענגן די גרויסע כח און סיעתא דשמיא וואס דער רבי זי"ע האט פארמאגט.
איז די שאלה יעצט צו ס'טאקע אזוי ווי די סאטמארע חסידים לייגן עס אראפ, צו שטימט עס מיט היסטאריע? כדי אויסצוקלארן מוז מען צוריק גיין צו די יארן פון תיכף נאך די מלחמה און זעהן ווי אזוי האט סאטמאר און אויך אלע אנדערע חסידות און דינאסטיעס אויסגעזעהן, וויפיל מענטשן און משפחות האבן דורך געלעבט די קריג.
והנה, אלץ א סאטמערער אפשטאמיגער, ווייס איך פאר א פאקט און כ'האב פערזענליך געקענט אסאך פון די עלטערע דור וואס זענען געראטעוועט געווארן פון די נאצישע גיהנם און האבן ארויסגעוואנדערט צו די ד' רוחות העולם נאכן אפזיצן פאר א יאר צוויי אין לענדער ווי פראנקרייך וואס דארט איז געווען א גרויסע טרענספער פלאץ ווי אסאך פליטים זענען אנגעקומען און פון דארט געזוכט וואו אהין זיך צו באזעצן, ווייל אין אמעריקע האבן נאר געקענט אריינקומען וואס האבן געוויילט נאכן מלחמה אין די פי קעמפס, און אין ארץ ישראל האבן די בריטישע נישט אריין געלאזט, האט מען געמוזט פארן צו אנדערע לענדער וואס האבן געהאט לייכטערע אימיגראציע געזעצן.
מיט דעם אלעם איז געווען היפש וואס זענען יא געקומען קיין אמעריקע און זיך באזעצט אין ניו יארק, ספעציעל די חסידישע אידן וואס האבן זיך באזעצט אין וויליאמסבורג אדער אפילו לויער איסטסייד. און ווען דער רבי זי"ע איז געקומען קיין אמעריקע, צו ער איז געקומען שאפן געלט צו למעשה יא זיך צו באזעצן אין אמעריקע, וואס דאס איז א וויכוח פאר זיך, וואס כ'וויל נישט אריינקריכן אין דעם יעצט, האבן שוין למעשה געוואוינט א היפשע הייפעלע פון אמאליגע סאטמערער אידן, וואס זענען געווען דירעקטע חסידים פונעם רבין צו אזעלעכע וואס האבן למעשה געוויאוינט אין די שטאט סאטמאר צו אין אנדערע שטעיט ווי למשל קליינווערדיין, סעליש, סיגוט, אדער אנדערע שטעיט וואו דעם רבין'ס מלוכה האט דערגרייכט. און אפילו אנדערע חסידישע אידן וואס האבן לאו דוקא געהאט א דירעקטע שייכות נאר געקומען צו פארן פאר א ברכה צו פאר אן עצה און במילא האבן זיי רעספעקטירט דעם רבין.
אין אן אנדערע אשכול האט שוין @ר' בערל מעורר געווען אז דער ערשטער שבת ווען דער רבי איז אנגעקומען איז ער איינגעשטאנן ביי איינעם ר' פליישמאן ז"ל און מ'האט געברויכט שלעפן פון דער גאס פאר מנין, איז אזוי, כ'האב נישט חוקר געווען צו די מעשה איז טאקע אזוי געווען, ווייל די מעשה לייגט זיך נישט אויפן שכל, ווייל ס'האבן שוין געוואוינט מער ווי איין מנין סאטמארע אידן דא, ס'מן הסתם אן איבערגעטריבענע מעשה ווי אסאך אנדערע מעשיות ווי מ'האט געברויכט אויפבויען דעם כח פונעם צדיק און כאילו ס'געווען עפעס חוץ לדרך הטבע, אזוי ווי די אלע לאזונגען וואס מיט וואס מ'האט געוואשן אינזערע מוחות, אז אמעריקע איז געווען אן ארץ לא זרועה, און פאר דער רבי איז געקומען האט מען נאר געגעסן אין די סוכה די ערשטע נאכט, און כשרות איז געווען א יקר המציאות ווי אויך חלב ישראל איז נישט געווען צו באקומען, און דער יוגענט איז ממש אינטערגעגאנגן ועוד ועוד פי. אר. וואס האט אויסגעפעהלט גרויס צו מאכן דעם רבין זי"ע.
אבער דער אמת איז אז מ'קוקט אן די כ' יארן זעהט מען גאנץ אנאנדערן בילד, לאמיר נעמען די ישיבה גדולה וואו ס'האבן געלערנט די בחורים פונעם עלטער פון פערצן ביז די אכצן-צוואנציג, וויפיל בחורים אין צאל האבן געלערענט אין ישיבה? פון ווי האבן די בחורים געשטאמט? פון חב"ד'סקר וואס האבן פשוט אימיגרירט קיין סאטמער אדער פון אידן וואס זענען פשוט אנטלאפן פון גער, בעלז פאפא, צעהלים, וויזניץ, אדער פון סתם מאדערנע משפחות וואס האבן דאן געוואוינט אין וויליאמסבורג וואס האבן זיך פשוט געוואלט מיסתופף זיין בצלא דמהימינותא און הערן דעם רבינס סוגיא פארלערנן? אדער זענען זיי געקומען פון סאטמאערע חסידים וואס האבן גלייך נאכן קריג אימיגרירט קיין אמעריקע, די נייטרא תלמידים זענען עפ"י רוב געפארן לערנען צו ר' מיכאל בער ז"ל און אלע אנדערע אינגלעך און בחורים האבן זיך מסדר געווען איש איש למשפחותם לבית רבותיו.
און די וואס האבן געלערענט אין סאטמארע ישיבה זענען עפ"י רוב געווען סאטמערע ס'האט געקענט זיין דא און דארט אפאר יוצא מן הכלל'ס. עכ"פ די אלע בחורים וואס זענען די היינטיגע בעבי בומערס זענען אייגענע פירות וואס זענען געבוירן געווארן צו עלטערן וואס זענען אהער געקומען תיכף נאכן קריג צו פארן רבין צו נאכן רבין'ס קומען קיין אמעריקע.
כ'האב געהאט די זכי' צו קענען אסאך פון די מסירות נפש'דיגע אידן וואס זענען געקומען אהער נאכן קריג און זיי האבן זיך בכלל נישט געהאלטן ביים שמד'ן און אפילו נישט געוואלט מ'זאל זיי בטעות רופן וויזניצע, בעלזע גורע, פאפע, צעהלים, במקום סאטמאר, זיי האבן זיך שטארק געהאלטן און אנגעקערט מיט אלעס וואס סאטמאר האט געהאט צו פארקויפן פון קנאות ביזן חסידישן לבוש און אלעס אינדערמיט, און האבן זיך בכלל נישט געשעמט מיט זייער אינדענטיטעיט און ווי געזאגט ביי חסידים, "זיי וואלטן געגאנגן אין פייער פארן זייער רבין און פאר סיי וואס דער רבי האט נאר ג'חלום'ט".
נאכמער, כ'האב פערזענליך געקענט פוילישע און גאליציאנע אידן וואס האבן זיך אויך שטארק אנגעקערט מיטן רבין וואס פארן קריג האבן זיי נישט געהאט ספעציעלע פארבינדונגן מיט סאטמאר נאר וויבאלד זיי האבן געוואוינט אין וויליאמסבורג און דער רבי איז געווען דער מלך און דער מושל בכיפה אין אונגארן פארן קריג און ער האט געשטאמט פונעם גרעסטן אונגארישן חסידישן דינאסטיע איז ער במילא געווארן דער פירער פונעם חסידישן אידענטום אפגעזעהן צו מ'איז געווען א פולישער אדער גאליציאנער אפשטאמיגער, א חוץ אויב איינער האט זיך אנגעקערט צו א געוויסע חסידות פון פארן קריג.
און אט די אידן האבן מיט די אנווייזונגן פונעם רבין געבויעט סאטמאר, און נישט אז דער רבי האט געבויעט סאטמער פון גארנישט. גענוג מיט די לגיונות, שניידס די קניידלך איינמאל פאר אלעמאל!!
וכ"ה לעניינינו. יארען לאנג איז אמעריקא געווען א וויסטע מדבר, וואס נאר געציילטע בעלי מסירות נפש האבען עס דורכגעשווערצט. ווען עס האט זיך פארזאמלט גענוג אזעלכע בעלי מסירות נפש, האט מען שוין געקענט עפענן א חדר, א מקוה, און נאכדעם האבען אנדערע געקענט געניסן דערפון. הרב שרגא פייביל מנדלוויץ האט טאקע אסאך אויפגעטון, אבער די כלים מיט וואס ער האט זיך באנוצט זענען געמאכט געווארען פון הונדרעטע נאמענלאזע בעלי מסירות נפש. ר׳ אהרן קוטלר האט צוגעלייגט א שפיצל צום לאנגען קייט פון שטילע טעטיגקייטן למען התורה אין אמעריקא.
סאטמאר רב איז נישט אנגעקומן צו א מדבר שממה. יא, עס איז נישט געווען אויפגעוואקסען, אבער געאקערט איז עס שוין געווען, און מסתמא איינגעפלאנצן. טאקע צעהלימער רב האט שוין עפעס אריינגעלייגט, און אויך נאר נאך די אלע שטילע פעולות פון אלע וואס האבן שפעטער געשיקט קיין צעהלים, ועוד ועוד.
יעדער פארטיי וויל נעמן קרעדיט פאר די זאך, נישט פארשטייענדיג אז די פעולות זענען נאר רינגלעך אין א לאנגע קייט
האט מיך פארציילט א עלטערע יוד אז נאכן קריג עז ער אנגעקומען צום די פי קעמפ ביים קלויזנבורגן רב. ער איז דעמאלטס געגאנגען אנע קאפל נעבעך אזוי ווי רוב היימישע יודן יענע צייט ווען ער האט געטראפן קלויזנבורגע רב האט ער עם אנגעהויבן אויפקלערן אז פאר א סיבה האט ער פין זיין גאנצע משפחה איבערגעלעבט און ער מיז בלייבן יודיש בקיצור ער האט אים מקרב געוועהן דארטן ברוחניות ובגשמיות זאגט ער מיר אז ער האט צי פארדאנקען קלויזנבורגן רב זיין יודישקייט מיט זיין גאנצע לעבן.
איך האב געוויסט אז ער האט מיט קלויזנבורג גארנישט האב איך אים געפרעגט וואס איז פשט אז ער האט נישט אנגעהאלטן קשר מיט אים פארציילט ער מיר אז ווען ער איז געקומען די ערשטע מאל אויף אמעריקע איז ער אריין צי אים אין ער האט אים אנגעשריגן און געטשעפעט איז ער אוועקגעגאנגען און קיינמאל נישט געגאנגען צי אים נאכאמאל.
דעם עפיזאד ווייזט אביסל וואס די מצב איז געוועהן דעמאלטס בעצם וואלט קלויזנבורגע רב געדארפט זיין פין די גערעסטע רביס געראטעוועט הונדערטע יודן אין יענע צייט. נאר וואסקיינער זיכט נישט אזעלכע רביס משא"כ סאקמער רב מיט זיין שמייכל אין פרייליכקייט האט ער אגעקויפט די האלבע וועלט אן גארנישט
האט מיך פארציילט א עלטערע יוד אז נאכן קריג עז ער אנגעקומען צום די פי קעמפ ביים קלויזנבורגן רב. ער איז דעמאלטס געגאנגען אנע קאפל נעבעך אזוי ווי רוב היימישע יודן יענע צייט ווען ער האט געטראפן קלויזנבורגע רב האט ער עם אנגעהויבן אויפקלערן אז פאר א סיבה האט ער פין זיין גאנצע משפחה איבערגעלעבט און ער מיז בלייבן יודיש בקיצור ער האט אים מקרב געוועהן דארטן ברוחניות ובגשמיות זאגט ער מיר אז ער האט צי פארדאנקען קלויזנבורגן רב זיין יודישקייט מיט זיין גאנצע לעבן.
איך האב געוויסט אז ער האט מיט קלויזנבורג גארנישט האב איך אים געפרעגט וואס איז פשט אז ער האט נישט אנגעהאלטן קשר מיט אים פארציילט ער מיר אז ווען ער איז געקומען די ערשטע מאל אויף אמעריקע איז ער אריין צי אים אין ער האט אים אנגעשריגן און געטשעפעט איז ער אוועקגעגאנגען און קיינמאל נישט געגאנגען צי אים נאכאמאל.
דעם עפיזאד ווייזט אביסל וואס די מצב איז געוועהן דעמאלטס בעצם וואלט קלויזנבורגע רב געדארפט זיין פין די גערעסטע רביס געראטעוועט הונדערטע יודן אין יענע צייט. נאר וואסקיינער זיכט נישט אזעלכע רביס משא"כ סאקמער רב מיט זיין שמייכל אין פרייליכקייט האט ער אגעקויפט די האלבע וועלט אן גארנישט
מיר האבן דאס געהערט פון היפשע פאר פארציילן, ס'איז ווערט צו אבזערווירן פון וואו איז געקומען דאס צום קלויזנבורגע רב אז ער האט אזוי פארטריבן דעם עולם, ס'קען זיין ער האט נישט געקענט דערהייבן דאס אז נאך אזא קריג גייט די עולם צוריק צום אלטן כאילו לא היה, דאס נעמט ארויס א יעדע בר דעת פון די גלייזן, די אייבישטער שיקט אזוינס, און די אייבערשטערס נענסטע מענטשן ראו ולא לקחו מוסר. אויך האט די קלוינברגע רב גענומען א מער כלל ישראל וועג נאך די מלחמה, ווען איינער האט אים געפרעגט פון ווי נעמט ער זיין גאנצע בויען אין ארץ ישראל וכו', האט ער אויפגעמאכט זיין שופלאד און געוויזן די ספר פון הגה"ק נורא רבי עקיבא יוסף שלעזינגער זי"עבעל לב העברידי ספר חברה מחזירי עטרת ליושנה אדער שמרו משפט אדער די אנדערע ספר... ווער עס האט עס אמאל דורכגעליינט וועט פארשטיין אסאך
אז מ'רעדט שוין פון הרה"ק ר' עקיבה יוסף שלעזינגער. רביה"ק מסאטמאר איז אמאל געפארן אויף קברי צדיקים אין גליל ראיאן, אינעם קאר איז אויך געווען ר' עקיבה יוסף השני - אן אייניקל פונעם ערשטן ר' עקיבה יוסף. אינמיטן וועג האט מען געדארפט ארויספארן פון די גבולות עולי בבל, האט ר' עקיבה יוסף געבעטן אז מ'זאל פארן דורך אן אנדערן וועג וואו מ'וועט נישט דארפן עובר זיין אויפ'ן איסור ארויסצופארן פון א"י. האט זיך סאטמאר רב אנגערופן "גיבטס איהם נאך דער פרומער ציוני...".
האט מיך פארציילט א עלטערע יוד אז נאכן קריג עז ער אנגעקומען צום די פי קעמפ ביים קלויזנבורגן רב. ער איז דעמאלטס געגאנגען אנע קאפל נעבעך אזוי ווי רוב היימישע יודן יענע צייט ווען ער האט געטראפן קלויזנבורגע רב האט ער עם אנגעהויבן אויפקלערן אז פאר א סיבה האט ער פין זיין גאנצע משפחה איבערגעלעבט און ער מיז בלייבן יודיש בקיצור ער האט אים מקרב געוועהן דארטן ברוחניות ובגשמיות זאגט ער מיר אז ער האט צי פארדאנקען קלויזנבורגן רב זיין יודישקייט מיט זיין גאנצע לעבן.
איך האב געוויסט אז ער האט מיט קלויזנבורג גארנישט האב איך אים געפרעגט וואס איז פשט אז ער האט נישט אנגעהאלטן קשר מיט אים פארציילט ער מיר אז ווען ער איז געקומען די ערשטע מאל אויף אמעריקע איז ער אריין צי אים אין ער האט אים אנגעשריגן און געטשעפעט איז ער אוועקגעגאנגען און קיינמאל נישט געגאנגען צי אים נאכאמאל.
דעם עפיזאד ווייזט אביסל וואס די מצב איז געוועהן דעמאלטס בעצם וואלט קלויזנבורגע רב געדארפט זיין פין די גערעסטע רביס געראטעוועט הונדערטע יודן אין יענע צייט. נאר וואסקיינער זיכט נישט אזעלכע רביס משא"כ סאקמער רב מיט זיין שמייכל אין פרייליכקייט האט ער אגעקויפט די האלבע וועלט אן גארנישט
מיר האבן דאס געהערט פון היפשע פאר פארציילן, ס'איז ווערט צו אבזערווירן פון וואו איז געקומען דאס צום קלויזנבורגע רב אז ער האט אזוי פארטריבן דעם עולם, ס'קען זיין ער האט נישט געקענט דערהייבן דאס אז נאך אזא קריג גייט די עולם צוריק צום אלטן כאילו לא היה, דאס נעמט ארויס א יעדע בר דעת פון די גלייזן, די אייבישטער שיקט אזוינס, און די אייבערשטערס נענסטע מענטשן ראו ולא לקחו מוסר. אויך האט די קלוינברגע רב גענומען א מער כלל ישראל וועג נאך די מלחמה, ווען איינער האט אים געפרעגט פון ווי נעמט ער זיין גאנצע בויען אין ארץ ישראל וכו', האט ער אויפגעמאכט זיין שופלאד און געוויזן די ספר פון הגה"ק נורא רבי עקיבא יוסף שלעזינגער זי"עבעל לב העברידי ספר חברה מחזירי עטרת ליושנה אדער שמרו משפט אדער די אנדערע ספר... ווער עס האט עס אמאל דורכגעליינט וועט פארשטיין אסאך
מאכסט צו א גרויסע פילאסאפישע קוגל. ס'איז גאנץ פשוט פון אויסהערן וואס זיינע תלמידים פון די שארית הפליטה תקופה און שפעטער האבן געהאט צו זאגען איבער דעם, אז בעסיקלי האט ער געהאט א שארפע און שטעכעדיגע עטיטוד און פערזענליכע נאטור. אפגעזען פון זיין גדלות אין תורה, עבודה, וגמ"ח, האט ער פשוט נישט געהאט קיין גוטע באנעמונג מיט מענטשען קיינמאל. לייג אין א זייט חיבת הארץ מיט השקפה און חינוך, ער איז פשוט נישט געווען א פיפעלס פערסאן, ולעומת זה, סאטמארער רב איז געווען א בא'טעמ'טער מענטש זיך צו דרייען אין זיין סביבה, מיט א סענס אוו הומאר און א ווייך הארטץ.
אבער אחרי ככלות הכל האט ער אויפגעבויט א אימפעריע אין ארץ ישראל וואס זיינע אנטלויפערס קענען זיך באגראבן...
זיי וועלן אלץ בלייבן מיט פוטער אויפן קאפ, זיך פארענטפערן בוידעם קאסטנער... געבליבן און אנגעזעצט א פרישן גלות אויף כלל ישראל נאכן קריג, נישט האבנדיג קיין חלק אין די צוריקבליה פון כלל ישראל אויף איר הייליג לאנד נאך צוויי טויזענט יאר, זיי וועלן בלייבן לדראון עולם צו זיין א ביין און אמעסער אין די מהלך פון די גאולה אנשטאט זיין א חלק דערפון!
אבער אחרי ככלות הכל האט ער אויפגעבויט א אימפעריע אין ארץ ישראל וואס זיינע אנטלויפערס קענען זיך באגראבן...
זיי וועלן אלץ בלייבן מיט פוטער אויפן קאפ, זיך פארענטפערן בוידעם קאסטנער... געבליבן און אנגעזעצט א פרישן גלות אויף כלל ישראל נאכן קריג, נישט האבנדיג קיין חלק אין די צוריקבליה פון כלל ישראל אויף איר הייליג לאנד נאך צוויי טויזענט יאר, זיי וועלן בלייבן לדראון עולם צו זיין א ביין און אמעסער אין די מהלך פון די גאולה אנשטאט זיין א חלק דערפון!
גאולה **my a
איך בין א שטארקע חובב הארץ, אבער מאך דיך נישט נער'יש זיינע אנטלויפערס האבן זיך נאך "קיינמאל" נישט באגראבן פאר קיינעם. Never. פאר א יעדע פארציע פון רוחניות וואס קלויזענבורגער רב האט פארקויפט, האט סאטמער דעליווערט דאבעל דאסעס פון קאנפידענס און פראספעריטי. און סוף טאג דאס איז דער עיקר, סאטמארער רב האט סאקסידעד מיט די רוח און עטיטוד.
דאכצעך מיר אז אבאמע זיבעציג יאר שפעטער האט אפי' גע'גנב'עט די hope and change פון סאטמארער רב און געריטען דערמיט צו וויקטארי....
און דער עולם וואס איז אנטלאפען זענען געווען אונגארישע....
לאו דוקא. ס'געווען גענוג גאליציאנע אום-פארביסענע ערליכע אידן צו וועם צו גיין, פאר א סיבה האט באבובער רב דער מערסטער מצליח געווען... אבער ס'שטארק מסתבר אז די נאר די עכט פארביסענע גאליציאנע זענען געבליבן, מ'קען עס נאכגיין.
און דער עולם וואס איז אנטלאפען זענען געווען אונגארישע....
לאו דוקא. ס'געווען גענוג גאליציאנע אום-פארביסענע ערליכע אידן צו וועם צו גיין, פאר א סיבה האט באבובער רב דער מערסטער מצליח געווען... אבער ס'שטארק מסתבר אז די נאר די עכט פארביסענע גאליציאנע זענען געבליבן, מ'קען עס נאכגיין.
נישט אזוי זיכער אז ס'פארבליבן דארט בכלל גאליציאנער. קיינער איז נישט אין קלויזענבורג אלטס קלויזענבורגער חסיד פון דערהיים, העק, ס'האט בכלל נישט עקסעסטירט אזא זאך אינדערהיים. עקטועלי, ס'איז א שארית הפליטה פון די שארית הפליטה...
די איינסיגסטע עכט גאליציאנע קהילה מיט רוב גאליציאנע משפחות אויף א סעריעס פארנעם איז נאר באבוב וועמען די תלמידים האבן ליעב געהאט זייער רבי אהבת נפש.
און דער עולם וואס איז אנטלאפען זענען געווען אונגארישע....
לאו דוקא. ס'געווען גענוג גאליציאנע אום-פארביסענע ערליכע אידן צו וועם צו גיין, פאר א סיבה האט באבובער רב דער מערסטער מצליח געווען... אבער ס'שטארק מסתבר אז די נאר די עכט פארביסענע גאליציאנע זענען געבליבן, מ'קען עס נאכגיין.
און דער עולם וואס איז אנטלאפען זענען געווען אונגארישע....
לאו דוקא. ס'געווען גענוג גאליציאנע אום-פארביסענע ערליכע אידן צו וועם צו גיין, פאר א סיבה האט באבובער רב דער מערסטער מצליח געווען... אבער ס'שטארק מסתבר אז די נאר די עכט פארביסענע גאליציאנע זענען געבליבן, מ'קען עס נאכגיין.
רבי יהושע ווייצנבלום ז"ל?
מען קען דיר נישט אפרעגען, מילא איז עס עדות שאי אתה יכול להזימה. אבער די ברענגט א "סינגל" נאמען צו פראווען א ציבור. קענסט ברענגען 10-15 נעמען?...
The Satmar group grew rapidly, attracting many new followers. A 1961 survey established that its Williamsburg community included 4,500 people. From the 860 household heads, about 40 percent were neither Satmar nor Sighet Hasidim in the pre-war years - Wikipedia.
The Satmar group grew rapidly, attracting many new followers. A 1961 survey established that its Williamsburg community included 4,500 people. From the 860 household heads, about 40 percent were neither Satmar nor Sighet Hasidim in the pre-war years - Wikipedia.
דעם זאגט אסאך. ווייל אויב 60 פערצענט איז סיגוט-סאטמאר, מיינט עס אז האלב פון די איבעריגע זענען מן הסתם געווען סאטמארע געשטימט אדער האלבע מעריצים נאך אינדערהיים, ווייל סיי וויי זענען געווען אסאך א זעלעכע אינדערהיים חוץ פונ'ם חשבון פון 60% די עכטע היימישע, פארשטייט זיך אז די סוג זענען אויך געווען אינדערהיים חצי בעלזא כנהוג. עכ"פ ס'איז געווען א סיגניפיקענט היימישע סאטמארער קראוד.
געהערט פון א סאטמער תלמיד אז אין ישיבה האבן געלערנט פערציג בחורים ביז 1956 ווען די אונגארישע יודן זענען געקומען בהמוניהם דעמאלטס איז סאטמער געווארן גרויס - אויפגעשטעלט יודישקייט אין אמעריקא וכו', תשי"ז מיט בעלז וכן הלאה
אז דו ווילסט דן זיין וועמענס פירות זענען שענער ארויס, קען איך דיר ברענגען יוטיובס כהנה וכהנה איבער די פארשטינקענע מדינה וואס די ציונים האבן אויפגעשטעלט, ממש א חרפה און א בושה פאר כלל ישראל און פאר'ן מין האנושי.
האט מיך פארציילט א עלטערע יוד אז נאכן קריג עז ער אנגעקומען צום די פי קעמפ ביים קלויזנבורגן רב. ער איז דעמאלטס געגאנגען אנע קאפל נעבעך אזוי ווי רוב היימישע יודן יענע צייט ווען ער האט געטראפן קלויזנבורגע רב האט ער עם אנגעהויבן אויפקלערן אז פאר א סיבה האט ער פין זיין גאנצע משפחה איבערגעלעבט און ער מיז בלייבן יודיש בקיצור ער האט אים מקרב געוועהן דארטן ברוחניות ובגשמיות זאגט ער מיר אז ער האט צי פארדאנקען קלויזנבורגן רב זיין יודישקייט מיט זיין גאנצע לעבן.
איך האב געוויסט אז ער האט מיט קלויזנבורג גארנישט האב איך אים געפרעגט וואס איז פשט אז ער האט נישט אנגעהאלטן קשר מיט אים פארציילט ער מיר אז ווען ער איז געקומען די ערשטע מאל אויף אמעריקע איז ער אריין צי אים אין ער האט אים אנגעשריגן און געטשעפעט איז ער אוועקגעגאנגען און קיינמאל נישט געגאנגען צי אים נאכאמאל.
דעם עפיזאד ווייזט אביסל וואס די מצב איז געוועהן דעמאלטס בעצם וואלט קלויזנבורגע רב געדארפט זיין פין די גערעסטע רביס געראטעוועט הונדערטע יודן אין יענע צייט. נאר וואסקיינער זיכט נישט אזעלכע רביס משא"כ סאקמער רב מיט זיין שמייכל אין פרייליכקייט האט ער אגעקויפט די האלבע וועלט אן גארנישט
אדמו"ר מ'קרייניץ: דארט ליגט דער סוד פארוואס דער קלויזנבורגער עולם האט איבערגעלאזט זייער רבי'ן און אריבערגעגאנגען קיין סאטמאר.און ס'איז טאקע א שאד. בכל אופן. א סאך מענטשן פרובירן צו לייגן די שולד פארוואס דער קלויזנבורגער רב זצ"ל האט פארלוירן זיין עולם אויף סאטמאר. נאר דא איז סאטמאר גארנישט שולדיג. ווייל דער קלויזנבורגער רב, נאכ'ן פארשאפן גרויסע געלטער און ארבעטן שווער מחזיר בתשובה צו זיין זייער א סאך פון די נאך מלחמה יתומים און יתומות. האט ער דאהי זיך ארומגעווארפן מיט זיין עולם. און ווען דער סאטמאר'ע רב איז אנגעקומען. און דער עולם האט געזעהן און געהערט דעם חילוק וויאזוי ער נעמט אויף דעם עולם.איז פארשטענדליך אז זיי האבן איבערגעלאזט און געגאנגען קיין סאטמאר. מעגליך אז דאס בייזערן זיך און אומ-פריינטליכקייט פון קלויזנבורגער רב איז געווען א רעזולטאט פון זיינע מיטמאכענישן אין לאגער אונטער די נאציס. אבער דער עולם האט נישט געוואלט וויסן פון קיין תירוצים...!
אז דו ווילסט דן זיין וועמענס פירות זענען שענער ארויס, קען איך דיר ברענגען יוטיובס כהנה וכהנה איבער די פארשטינקענע מדינה וואס די ציונים האבן אויפגעשטעלט, ממש א חרפה און א בושה פאר כלל ישראל און פאר'ן מין האנושי.
אויב עפעס טויג נישט אין ארץ ישראל, איז נאר דא איינעם צו באשולדיגן, און דאס איז די אנשי התורה אין חוץ לארץ!! די גאנצע רפיון וואס איז דא אין ארץ ישראל קומט דירעקט פון אונז דא אין חוץ לארץ! זיי זעהן ווי אונז טובל'ן זיך אין סטעיק, מהאקט א לעבן מיט אשיינע קאר הויז און גוטע קינדער, פארלירן זיי די חשק צו זיך שמוציג מאכן און ארויסגיין העלפן דאס לאנד זאל זיך אנטוויקלן, די אויסדערוועלטע פון פאלק ווערן כסדר געסטראשעט פון די אמעריקאנע טייקונים זיי זאלן אפלאזן דף היומי אהבת הארץ.
אבער ב"ה מגעטזיך פיין אנעצה אן זיי... די קמעא קמעא לויפט גאנץ שנעל יחסית...
יצא עיני המרגלים!! אינדזשוי די ארץ זבת חלב ודבש אשר הוציאנו משם - אמעריקטשקע ולאנדאן הבירה, גיי געפעפטע הויזן, ס'עט דיר גארנישט העלפן 😂
ס'קומט זיך קרעדיט פאר זייער אסאך מסי"נ אידן וואס האבן פאראידישט אמעריקע, די שיין'ס און גערטנער'ס פשרהלאזער קאמף האט נישט ווייניג צוגעגעבן. דער צעהלימער רב'ס כשרות האט אוודאי געלייגט יסודות אין דעם בנין.
אבער מ'דארף פארשטיין אז אהערברענגן 'חסידישע' און 'היימישע' חינוך כבשנים קדמוניות האט למעשה קיינער נישט באוויזן אויסער דער רבי זי"ע (ס'מיינט נישט אז קיינער וואלט דאס נישט געקענט באווייזן, איך בין נישט קיין נביא).
קיין איין רב האט נישט מלחמה געהאלטן מיט די איינגעפירטע מאדערנע מנהגים וואס האט דא געהערשט אין אמעריקע, און ס'איז זייער יתכן אז מ'וואלט מיר אלע געגאנגען שטריימעללאז ווען נישט דעם רבי'ן (איך מיין אוודאי נישט משבח צו זיין דעם האריגן קאפ צודעק, איך מיין נאר ארויסצוברענגן א נקודה וואס דאס שטרייכט אונטער).
זייער אסאך מענטשען האבן 'געבויעט' אידישקייט, אבער דער רבי האט געמאכט א 'רעוואלוציע'.
ס'קומט זיך קרעדיט פאר זייער אסאך מסי"נ אידן וואס האבן פאראידישט אמעריקע, די שיין'ס און גערטנער'ס פשרהלאזער קאמף האט נישט ווייניג צוגעגעבן. דער צעהלימער רב'ס כשרות האט אוודאי געלייגט יסודות אין דעם בנין.
אבער מ'דארף פארשטיין אז אהערברענגן 'חסידישע' און 'היימישע' חינוך כבשנים קדמוניות האט למעשה קיינער נישט באוויזן אויסער דער רבי זי"ע (ס'מיינט נישט אז קיינער וואלט דאס נישט געקענט באווייזן, איך בין נישט קיין נביא).
קיין איין רב האט נישט מלחמה געהאלטן מיט די איינגעפירטע מאדערנע מנהגים וואס האט דא געהערשט אין אמעריקע, און ס'איז זייער יתכן אז מ'וואלט מיר אלע געגאנגען שטריימעללאז ווען נישט דעם רבי'ן (איך מיין אוודאי נישט משבח צו זיין דעם האריגן קאפ צודעק, איך מיין נאר ארויסצוברענגן א נקודה וואס דאס שטרייכט אונטער).
זייער אסאך מענטשען האבן 'געבויעט' אידישקייט, אבער דער רבי האט געמאכט א 'רעוואלוציע'.
דו רעדסט אזוי ווייל מען האט דיך געברעינד וואשד אז די שטריימל איז די זאך!! און ס'איז יתכן אז מ'וואלט מיר אלע געווען צוגעלאזענע אידן וואס וואלטן ווייטער געלאזט די אלגעמיינע אידישע וועלט צוריקקומען צו זיין ערליכע אידן ווען נישט... איך מיין אוודאי נישט צו מבזה זיין דעם האריגן קאפ צודעק קרי:שטריימל שייטל בלע"ז,איך מיין נאר ארויסצוברענגן א נקודה וואס דאס שטרייכט אונטער).
און וואס איז שלעכט געווען פון די אגודת הרבנים בראשות הגה"ק רבי אליהו הענקין זצוקללה"ה זיעוכי"א?? זיי זענען געווען א חברה צדיקים ותלמידי חכמים נאך אזוי ווי זייער איבערגעזעצטערס דורך א מאנכע חברה...
און ס'איז געווען חוצמזה די גאנצע היימישע עולם נאכ'ן קריג, וואס איז קיין דמיון וואס איז פארגעקומען פאר'ן קריג.
שטריימל שטריימל ווי איז דיין חסיד, נישט חסיד וצדיק וואו איז דיין שכל...
לדעתי קען מען ארויס נעמן א וויכטיגע נקודה פון די שמועס.
מענטשן רעדען זיך אפ, אז די שיטה"ק קעגן ציונות איז שולדיג פאר די ווילדקייט וואס סאטמאר האט געברענגט צו חרדיטום. דא זעט מען אז א מענטש קען זיין א ציונישע פונדאמענטאליסט, און די זעלבע פרא אדם ווי יואלי פון סענדז סט. אלזא, נישט די שיטה איז שולדיג, נאר עפעס אנדערש.
טשאוזן פיעפל: ייש"כ. דו ברענגסט א שטארקע נקודה למחשבה. ווייל איך ווייס פאר א פאקט אז דער קלויזנבורגער רב זצוק"ל איז געווען זייער א ליעבליכער מענטש. איך האב געהערט א סאך פון זיינע חומש רש"י שיעורים (לייוו). און ער האט עס ארויסגעברענגט מיט אזא מתיקות און איידלקייט אז די נשמה איז ממש צוגאנגען. און איך ווייס פון א סאך פעלער וואס אידן זענען אריין צו איהם מיט א קוויטל. און ער האט זיי אנגעוואונטשן מיט הארץ און געפיהל. אבער לאידך גיסא איז געווען א סאך פעלער וואס זיינע מתפללים האבן באקומען פון איהם א ..."קאלטן שויער"... און אן אנזידלונג. פונקט ווען זיי האבן געדארפט הערן א גוט ווארט פון חיזוק. איך האב גערעדט צו עטליכע אידן וועלכע האבן מיר פארציילט אז ווען זיי זענען אריבערגעגאנגען צו איהם זאגן גוט שבת, האט ער זיי אנגעזידלט...! ווער ווייסט? אפשר האט ער געהאט אן עניין דערביי. אבער דער עולם . די פשוטי עם האבן פון דעם נישט געוואלט וויסן. כמו שאמרנו...!
חזקה על באדי צו פארפירן א שמועס איז לאמיר צוריק גיין טו בעיסיקס. דער גאלדענער אדלער (דג"א) איז אוודאי גערעכט און פון סאטמארער פראפאגאנדע און מעשה אגרוף קען מען פירן לאנגע שמועסן. איך וויל נאר אנרירן צוויי נקודות.
1. אויב איז עס אינגאנצן נישט אמת און למעשה איז יעדער איז געווען איש על מחנהו ואיש על דגלו ווי דג"א שרייבט, פארוואס און וויאזוי האט זיך ר' יואליש אזוי שנעל און שטארק אויפבגעבויט? אנהייב די 50'ער יארן איז ער שוין געווען מושל בכפה אין חסידישער אמעריקע. פון וואו האט ער גענומען אזויפיל מענטשן אזוי שנעל מיט אזא מאכט אז יעדער איז געווען על מכונו? דאס מיינט נאך נישט אז ער האט אויפגעבויעט אידישקייט, מדבר שממה וכו' נאר פונדעסטוועגן האט געמוזט זיין ערגעץ וואו א היפשער חלל וואס האט געווארט אויף אים דאס אנצופילן.
ב. דג"א שרייבט אז ער איז געווען דער מלך און דער מושל בכיפה אין אונגארן פארן קריג. דאס לייענט מען אפט נאר איז דאס למעשה אזוי און וואו שטעלט זיך עס אויס? איז עס כאילו ווי זאגן אויף נאכן קריג אז ער איז געווען מושל בכפה ביי דער התאחדות אדער איז עס געווען אויף א ברייטערן פארנעם? און וויפל דערפון איז געווען באמת מחמת גדלותו און וויפל פון זיינע טיטלען און שטעלעס זענען געווען פון זיינע און זיינע נאכפאלגער'ס אגרעסיווע מיטלען?
בנוגע דיינע צוויי נקודות
1) דאס וואס די באמערקסט די שנעלע הצלחה, דאס האט צו טוהן מיט די כח ההנהגה פון סאטמארער רב, דאס הייסט די "איכות" ההנהגה, ווייל למעשה איז ער געווען זייער א שטארקער מנהיג און זייער אן איפלוענטעל מענטש. וואס גאלדענע רעדט איז די שיעור אין "כמות" פון יודישקייט וואס דארט איז שוין אן איבער געבלוזענע מעשה כאילו ער האט געבויט יודישקייט אליינס. בקיצור, ס'איז פירערשאפט ווס. אויפטוהן. אזוי אויך די אלע פאקטען פון די גוט הארץ פון קלויזענבורגער רב נעמט נישט אוועק די חילוק פון לידערשיפ ווס. אויפטוהען. קען זיין אז בעצם איז קלויזענבורגער רב יא געווען א ווארימע מענטש, אבער אויב איז ער געווען שארף אין די ראנג מינוט איז דאס זייער א שוואכע לידערשיפ סקיל. ער האט געקענט זיין א גרעסערע בויער נאכ'ן קריג, אבער אויב האט ער געדריקט דעם נישט ריכטיגען קנעפל אין די נישט ריכטיגע צייט, האט עס געטראגען אזא פנים. ס'איז אויפטוהן לחוד, און הנהגה לחוד.
2) אפשר די טערם "מושל בכיפה" איז נישט אזוי אקוראט, אבער מ'דארף געדענקען היסטאריע פון די יארן תר"צ-ת"ש און נישט תר"ע-תר"פ. אמת אז ס'געווען נאך רבי'ס בימיו, אבער וואס מער די יארן האבן זיך גערוקט איז די השפעה פון סאטמארע רב געווארן שטערקער און שטערקער. טראכט אויף דעם גאנג, ווי אזוי וואלט אויס געזען די אידישע הנהגה אין אונגארין-טראנסילוואניע-מארמאראש שנת תש"י ווען נישט היטלער ימ"ש. אין תר"פ האט נאך געלעבט א מנחת אלעזר, עצי חיים, אהבת ישראל, חקל יצחק, רבנים פרעשבורג'ער תלמידים. אבער געב א קוק אין ת"ש וועסטו זעהן אז אפילו אז די קינדער פון אהבת ישראל האבן שוין געפירט און דער חקל יצחק האט נאך געלעבט מ"מ וויפיל מער רבנות שטעלעס בימים ההם זענען שוין יעצט געווען תלוי על פיו פון סאטמארער רב. אפי' אשכנז'ישע רבנים זענען געווארן ציביסלעך מער חסידיש געשטימט. מ'קען נישט קוקען א סנעפשאט פון תר"ע אדער תר"פ. מ'דארף קוקען א מאווינג אימעדזש פון 20 יאר ביז'ן קריג ווי ציבסלעך האט זיך געבויט טאג נאך טאג וואס מ'רופט דא אין אמעריקאנער פאליטישער וועלט אן עמערדזשינג לידער, עד כדי כך אז א סנעפשאט פון די ת"ש יארן קען דאס קאנפירמען. טראכט ווי אזוי דאס וואלט געווען אין תש"י ווען נישט די קריג.
אז דו ווילסט דן זיין וועמענס פירות זענען שענער ארויס, קען איך דיר ברענגען יוטיובס כהנה וכהנה איבער די פארשטינקענע מדינה וואס די ציונים האבן אויפגעשטעלט, ממש א חרפה און א בושה פאר כלל ישראל און פאר'ן מין האנושי.
