דער פאסט איז אראפגענומען געווארן
אשכול אן א טיטל #10382
84 פאסטס אין ארכיוו · אשכול #10382
בלאט: 1 2
איך האב געקלערט אראפצוברענגן א שטיקל פון רבי צדוק, אבער נאכדעם האב איך מיר געכאפט אז ער איז א לינקע.
איצטער מאך אן אשכול פאר רעכטע שטיקלעך אין לינקע ספרים.
הוגהאיך האב געקלערט אראפצוברענגן א שטיקל פון רבי צדוק, אבער נאכדעם האב איך מיר געכאפט אז ער איז א לינקע.
אדער האט מען עס שוין צענזערירט פון דארט (רק בקריאת שם ישראל די).
מאור ושמש איז נישט אזוי רעכט און דער שטיקעל איז נישט אזוי לינק פונעם קעפל האב איך שוין געמיינט אז דו רעדסט פון עבולוציא אין ויואל משה...
איך ווייס נישט קען זיין אז איך בין זיך טועה, אבער איך ווייס נישט וואס איז די גרויסע חידוש דערביי. דאס זיין באוויסטזיניג איבער א פראבלעם פון לשונות האומות איז א רעאקציע צו די השכלה באוועגונג, וואס האט געלייגט גרויס דגוש אויף רעדן א פערפעקט דעם לאנדס-שפראך און נישט אין זשארגאן, אין אסאך חסידישע צענטערן האט מען אבער נישט געטראגן די דאגות, יא אסאך גאליציאנע רעביס זענען געווען נאנט פארבונדן מיטן אונגארישן יודענטום, וואס האט זיי געמאכט פאר לוחמים אויף די סארט ענינים, אבער די מאור ושמש איז מסתבר אז ער האט נישט געהאט די מילהאוויצער דאגות, אדרבה, געפינט מען אין נועם אלימלך און נאך אזעלעכע סארט ספרים א דגוש אנטקעגן לשונות העמים?
ולעצם הענין פון א היסטארישן שטאנדפונקט איז קיינמאל נישט געווען אזא קפידא ( איך ווייס ס'דא א ירושלמי, און איך ווייס פונעם פשטל פון חתם סופר) אידן אין אלכסנדריא של מצרים האבן גערעדט יווניש, אידן אין בבל האבן גערעדט אראמיש, אידן אין אראביע האבן גערעדט אראביש, אידן אין אשכנז האבן גערעדט אידיש, אידן אין שפאניע האבן גערעדט לאדינו. אידן האבן זיך קיינמאל נישט צוריקגעהאלטן צו רעדן די לאנדס-שפראך, נאר דאס אז זיי זענען פאקטיש געווען אפגעטיילט פון זייערע גואישע שכנים סאציעלי, צוגאב צו דעם וואס אסאך הייליגע מושגים איז געווען באקוועמער צו רעדן אויף לשון הקודש, און למעשה איז דאך נישט געווען קיין קפידא צו רעדן פערפעקט דעם לאנדס-שפראך, איז עס געווארן אן פאראידישטן זשארגאן.
דאס זעלבע איז מיט לבוש, איז קיינמאל קיין קפידא געווען, הגם מיט דעם איז די מאור ושמש שוין אוודאי יא באוויסטזיניג. נאר די קפידא איז נישט צו גיין בחוקות הגוי, ווי אויך קליינע שינויים פון צניעות ווי ערקתא דמסאנא.
דאס זעלבע מיט שם. איר האט יוונישע נעמען, ווי אבטולמס, אנטיגנוס, סומכוס. אראמישע נעמען ווי פפא חייא חסדא, ספאנישע נעמען ווי ווידאל, דייטשע נעמען ווי אייזיק זלמן.
ס'דא א תשובה אין אגרות משה, וואס זאגט אז די שם לשון מלבוש איז געווען א ספעציעלע זכות דעמאלטס פאר קבלת התורה, ווייל דאס איז געווען די איינציגע חילוק בין ישראל לעמים, אבער נאך קבלת התורה פעלט דאס מער נישט אויס.
ולעצם הענין פון א היסטארישן שטאנדפונקט איז קיינמאל נישט געווען אזא קפידא ( איך ווייס ס'דא א ירושלמי, און איך ווייס פונעם פשטל פון חתם סופר) אידן אין אלכסנדריא של מצרים האבן גערעדט יווניש, אידן אין בבל האבן גערעדט אראמיש, אידן אין אראביע האבן גערעדט אראביש, אידן אין אשכנז האבן גערעדט אידיש, אידן אין שפאניע האבן גערעדט לאדינו. אידן האבן זיך קיינמאל נישט צוריקגעהאלטן צו רעדן די לאנדס-שפראך, נאר דאס אז זיי זענען פאקטיש געווען אפגעטיילט פון זייערע גואישע שכנים סאציעלי, צוגאב צו דעם וואס אסאך הייליגע מושגים איז געווען באקוועמער צו רעדן אויף לשון הקודש, און למעשה איז דאך נישט געווען קיין קפידא צו רעדן פערפעקט דעם לאנדס-שפראך, איז עס געווארן אן פאראידישטן זשארגאן.
דאס זעלבע איז מיט לבוש, איז קיינמאל קיין קפידא געווען, הגם מיט דעם איז די מאור ושמש שוין אוודאי יא באוויסטזיניג. נאר די קפידא איז נישט צו גיין בחוקות הגוי, ווי אויך קליינע שינויים פון צניעות ווי ערקתא דמסאנא.
דאס זעלבע מיט שם. איר האט יוונישע נעמען, ווי אבטולמס, אנטיגנוס, סומכוס. אראמישע נעמען ווי פפא חייא חסדא, ספאנישע נעמען ווי ווידאל, דייטשע נעמען ווי אייזיק זלמן.
ס'דא א תשובה אין אגרות משה, וואס זאגט אז די שם לשון מלבוש איז געווען א ספעציעלע זכות דעמאלטס פאר קבלת התורה, ווייל דאס איז געווען די איינציגע חילוק בין ישראל לעמים, אבער נאך קבלת התורה פעלט דאס מער נישט אויס.
שש דו פארלויפסט מיך מיין ארטיקל אינעם פה-סח 🙂
עס אויך גענומען ווערן אין באטראכט אז דער מאור ושמש איז געווען א 'געווארענער' חסיד...
[ציטאט אראפגענומען]
געווענליך זענען תורות געבויט אויף דעם אויפן אז כדי צו מסביר די חידוש דארף מען קודם פרעגן א קשיא. ד.ה. אז נישט די קשיא האט עם געשטערט, נאר ער האט שוין געהאט די חידוש, און נאכדעם לייגט מען צו א קושיא. און אזוי איז אויך בכלל, למשל ביי חידושים על הש"ס. דו"ק
הדברים פשוטים כדברי נהורא, וכבר האריכו בזה בכמה מקומות דא אין שטיבל.
גאליציאנער רבי'ס (באוואוסט אויפן שינאווער רב) האבן גראדע יא געהאט א קפידא דערביי, אבער גארנישט מיט אונגארן. קיינעם אין אונגארן האט נישט געבאדערט דער פאקט אז אונגארן איז געווען די איינציגסטע מזרח אייראפעאישע מדינה וואו אידן האבן גערעדט בלשון המדינה. היינט צוטאגס ווען אלעס איז אזא מישמאש'דיגע אכשר דרא, זענען מיר משועבד צו יעדע מימרא פון יעדן ערליכן איד בכל מושבותיהם וזמניהם, אבער דאס איז בכלל נישט געווען אזוי אמאל.
גאליציאנער רבי'ס (באוואוסט אויפן שינאווער רב) האבן גראדע יא געהאט א קפידא דערביי, אבער גארנישט מיט אונגארן. קיינעם אין אונגארן האט נישט געבאדערט דער פאקט אז אונגארן איז געווען די איינציגסטע מזרח אייראפעאישע מדינה וואו אידן האבן גערעדט בלשון המדינה. היינט צוטאגס ווען אלעס איז אזא מישמאש'דיגע אכשר דרא, זענען מיר משועבד צו יעדע מימרא פון יעדן ערליכן איד בכל מושבותיהם וזמניהם, אבער דאס איז בכלל נישט געווען אזוי אמאל.
אין אונגארן'ס ארטאדאקסיע איז הפנים געווען א קפידא נישט צו דרש'נן אויף גויאיש.
דאס איז געווען - ווי דו האסט עס מגדיר געווען - משום חוקת הגוי, ולאפוקי פון די שינויים בצורת בית הכנסת פון די רעפארמער. (פארשטייט זיך אז די מצדדים לטובת די - טעקטיקעל - מהלך, האבן זיך שוין געבויט אויף דעם ירושלמי / חת"ס אויך, אבער דאס איז נישט געווען זייער שטופ דערצו, און זייער מערכה איז טאקע נאר געווען באגרעניצט צו די שול).
כפארשטיי נישט פארוואס שמם ולבושם פארשטייט ער און לשונם נישט.
לאו דווקא לינקס אבער דאך נישט על דרך רבוה''ק,
ר' אליהו רגולר/קאלישר א תלמיד פון ר' חיים וולוז'נער האט א תשובה ווי ער פסק'נט אז מקען מצרף זיין נשים צו מנין לגבי די מעלה פון תפלה בציבור
סימן ז'
<a class="postlink" href="http://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=854&st=&pgnum=12&hilite=">http://www.hebrewbooks.org/pdfpager.asp ... 12&hilite=</a>
ר' אליהו רגולר/קאלישר א תלמיד פון ר' חיים וולוז'נער האט א תשובה ווי ער פסק'נט אז מקען מצרף זיין נשים צו מנין לגבי די מעלה פון תפלה בציבור
סימן ז'
<a class="postlink" href="http://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=854&st=&pgnum=12&hilite=">http://www.hebrewbooks.org/pdfpager.asp ... 12&hilite=</a>
מור וקציעהלאו דווקא לינקס אבער דאך נישט על דרך רבוה''ק,
ר' אליהו רגולר/קאלישר א תלמיד פון ר' חיים וולוז'נער האט א תשובה ווי ער פסק'נט אז מקען מצרף זיין נשים צו מנין לגבי די מעלה פון תפלה בציבור
סימן ז'
<a class="postlink" href="http://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=854&st=&pgnum=12&hilite=">http://www.hebrewbooks.org/pdfpager.asp ... 12&hilite=</a>
אינטערסאנט וואס ער שרייבט אז ששה מתפללים איז נאר פאר קדיש און קדישה ליוט ווי עס ליגט מיר אין קאפ קען מען עס זאגן אפילו פאר איינע (פורס על קר"ש)
(דארף מען נאכקוקן)
ס'דוכט זיך אז די קפידא נישט צו דרשנ'ן בלשונות העמים איז נישט געווען אז מ'זאל נישט דרשנ'ן אונגאריש, נאר נישט קיין פערפעקטע אונגאריש. פונקט ווי רעדענער'ס ווי פסח קראהן רעדען נישט עפעס אן אויסגעצייכענטע ענגליש, און הרב יונתן סאקס רעדט יא. דער חרם איז אז מ'זאל פלוידערען די רעדעכץ נישט די אנדערע. ס'איז קיינמאל נישט געווען קיין קפידא אויף אידיש, ובפרט אז אין אונגארען האט מען נישט גערעדט אידיש אלס אן ערשטע שפראך.
און לאדינו איז פונקט ווי אידיש, נישט קיין לאנד'ס שפראך.
און לאדינו איז פונקט ווי אידיש, נישט קיין לאנד'ס שפראך.
צום פותח האשכול:
אגב פון דער שטיקל מאור ושמש זעהט זיך יא אן זיין רעכט'יגקייט.
וויבאלד דער מדרש איבראל שטייט: בזכות ארבעה דברים נגאלו, דער נאר שרייבען דריי זאכן איז אן עם הארצות, שם, לשון, לבוש, עריות אדער לא היה בו דלטורין.
און וויבאלד ער לאזט אויס עריות, עכ"ח איז ער פון דו רעכטע חדר...
אגב פון דער שטיקל מאור ושמש זעהט זיך יא אן זיין רעכט'יגקייט.
וויבאלד דער מדרש איבראל שטייט: בזכות ארבעה דברים נגאלו, דער נאר שרייבען דריי זאכן איז אן עם הארצות, שם, לשון, לבוש, עריות אדער לא היה בו דלטורין.
און וויבאלד ער לאזט אויס עריות, עכ"ח איז ער פון דו רעכטע חדר...
תרנגולצום פותח האשכול:
אגב פון דער שטיקל מאור ושמש זעהט זיך יא אן זיין רעכט'יגקייט.
וויבאלד דער מדרש איבראל שטייט: בזכות ארבעה דברים נגאלו, דער נאר שרייבען דריי זאכן איז אן עם הארצות, שם, לשון, לבוש, עריות אדער לא היה בו דלטורין.
און וויבאלד ער לאזט אויס עריות, עכ"ח איז ער פון דו רעכטע חדר...
עס איז דא אפאר מדרשים מיט אנדערע דריי אדער פיר זאכן קוק אין מדרש רבה פרשת בא
אנאנים: איך פרעג נאר (מיט גרויס דרך ארץ...) איבער דעם מאמר אין דיין פתיחת האשכול.
אפשר איז עס א רעטארישע שאלה. און דער מאור ושמש וויל עפעס דרשנ'עון פון דעם. און ער זאגט ערגעץ א תירוץ...?
אפשר איז עס א רעטארישע שאלה. און דער מאור ושמש וויל עפעס דרשנ'עון פון דעם. און ער זאגט ערגעץ א תירוץ...?
קל וחומראיצטער מאך אן אשכול פאר רעכטע שטיקלעך אין לינקע ספרים.
אין די ספרים פון הרב ראי"ה קוק קענסטו עס א סאך טרעפן. אבער ער איז דאך שר"י עפ"ל ימ"ש כידוע במקומותינו...!
אנאנים: איך האב מיך טאקע געוואונדערט וויאזוי דער אשכול איז אריינגעפאללן אין מאחורי. אפשר כדי דער "אנאנים" זאלל זיך אנרופן מיט זיינע אויפגעטראכטע מעשיות, וועלכע קומען פון א קריעטיוו מח, אבער א ליצנות'דיגן כאראקטער, וועלכער האט א ספעציעלע הנאה אנוצדרייען דעם תמימות'דיגן עולם.
אגב, פון די רלב"ח איז נישט אזא שטארקע ראיה, ווייל מ'זעט עס אסאך אין די ראשונים ווי זיי מאכן אוועק דעם בר פלוגתא'ס שיטה טייל מאל מיט לצנות ממש. עי' ערך רמב"ן, בעל המאור, ואבן עזרא וכדו'.
דיס פיסעס מי אףף!
ער לייענט זיך אן מיט ספרים חיצוניים אויפן חשבון פון די קהילה'ס קאסע, די זעלבע קהילה וועמענס מענטשן ער לאזט נישט זיי לייענען. ווען ער האט זיך ארויסגעכאפט, פארווישט ער עס בלבוש קנאי.
Sent from my SM-G903F using Tapatalk
ער לייענט זיך אן מיט ספרים חיצוניים אויפן חשבון פון די קהילה'ס קאסע, די זעלבע קהילה וועמענס מענטשן ער לאזט נישט זיי לייענען. ווען ער האט זיך ארויסגעכאפט, פארווישט ער עס בלבוש קנאי.
Sent from my SM-G903F using Tapatalk
א מענטש מאכט נישט קיין ווערטל פון א זאך וואס ער שעמט זיך ער האט געטוהן. ספעציעל אזא איינער וואס יעדעס ווארט זיינער ווערט געמאסטן. אפשר וואלט בעסער געווען אז ער לאזט יא זיינע קינדער לכהפ עס לייענען.
Sent from my SM-G903F using Tapatalk
Sent from my SM-G903F using Tapatalk
טאמבל סאס: בארואיג דיך. יא. ווער מיר נישט אזא קנאי. א רבי איז נישט מער ווי א בשר ודם. אפשר האט ער עס געליינט ווען ס'איז געווען בין יום ולילה. איך בין דא נישט סארקאסטיש. ס'מעגליך ער האט עס געליינט אין ביהכ"ס. אלס יחיד. אלס פריוואטער מענטש. און ער איז געווען צופרידן אז דער עולם איז נישט געווען באהאוונט אין די עניינים...!
בדוו. פרעג סיי וועלכן טיפיקל וויליאמסבורג'ער ווער ס'האט געשריבן די פראטאקאלן פון די זקני ציון... נאך וואס ר'עט דיך אנקוקן ווי א האן אין בני אדם וועט ער זיכער זאגן אז די פארשאלטענע ציונים,ימ"ש, שר"י, עפ"ל... 😂 🙄
בדוו. פרעג סיי וועלכן טיפיקל וויליאמסבורג'ער ווער ס'האט געשריבן די פראטאקאלן פון די זקני ציון... נאך וואס ר'עט דיך אנקוקן ווי א האן אין בני אדם וועט ער זיכער זאגן אז די פארשאלטענע ציונים,ימ"ש, שר"י, עפ"ל... 😂 🙄
[ציטאט אראפגענומען]
איבערהויפט ווען מהר"ש מבאבוב האט געהאט אביסל אן אנדערע היסטאריע בעפאר די קריג.
פרייוויליג" ביטע זיי מרחיב את הדיבור א ביסל. איך ווייס וואס דו מיינסט. אבער פאר'ן עולם. נאר ער איז נישט געווען קיין בן יחיד. דאס האטציך אפגעשפיעלט אין א סאך רעבישע הויפן...!
טאמבל סאסדיס פיסעס מי אףף!
ער לייענט זיך אן מיט ספרים חיצוניים אויפן חשבון פון די קהילה'ס קאסע, די זעלבע קהילה וועמענס מענטשן ער לאזט נישט זיי לייענען. ווען ער האט זיך ארויסגעכאפט, פארווישט ער עס בלבוש קנאי.
Sent from my SM-G903F using Tapatalk
אדרבה, כ'געב איהם קרעדיט ער בי עסט נישט ארום און זאגט אפילו זאכען וואס ער האט אליינס געליינט צי עס פאסט יא אדער עס פאסט נישט מיט אן אויפריכטיגקייט. אבער נאך אלעס איז ער א מנהיג פאר א חסידישע עדה דארף ער אויפמערקזאם מאכן אז ס'איז אייביג בעסער אז מ'לייענט בכלל נישט די זאכן. און בכלל ווער זאגט אז ער האט זיך "אנגעלייענט" ער האט סאך הכל דערמאנט א מעשה.
דער תוא"י רבי פארציילט, אמאהל האט מען געשפילט אין טיאטער "דער בעטלער", האט זיך א בעטלער געזעצט אינדערויסען, און געבעטען האלב פין דער איינטריט געלט, און געטענה'ט וואס דארף מען גיין אינעווייניג און באצאלען צו זעהן א פאלשע בעטלער, דא אינדערויסען קען מען מיר באצאלען און זעהן א אמת'ע בעטלער!!!
ודברי פי חכם חריין.
פין א אמת'ע בעטלער....
ודברי פי חכם חריין.
פין א אמת'ע בעטלער....
אפשר דאס האט דער מהרש געמיינט. וואס דארף מען גיין זעהן 'דער סוחר פון ווענוס' וכו'
Sent from my SM-G903F using Tapatalk
Sent from my SM-G903F using Tapatalk
אז מ'רעדט שוין: לאמיר דערציילן די גרויסע מיסטעריע פון די מעשה פון דעם סוחר פון ווענעציע. אויס פאנטאזירט דורך דעם בארימטן גרויסן ענגלישן שרייבער און אנטיסעמיט, וויליאם שעיקספיער. (לפי זיכרוני)..והנה: ס'איז אמאל געווען אן אנשטענדיגער סוחר אין די שטאט ווענעציע אין איטאליע, וועלכער האט געהאט א שוואכן יאר מיט ווייניג פארדינסט. איז ער אוועקגעגאנגען צו דעם אידישן (דגוש אויף אידישן) פראצענטניק/געלט פארלייער. און ר'האט איהם געבעטן אז ער זאלל איהם פארלייען א סכום פון געלט. פארשטייצעך מיט הויעכע פראצענטן. און ער האט געשריבן מיט איהם א קאנטראקט. איין תנאי איז געשטאנען אין קאנטראקט, אז אויב דער סוחר געט נישט צוריק דעם גאנצן סכום ביז א געוויסע צייט, מוז ער אויך געבן א פונט פון זיין אייגן פלייש פאר דעם איד, דעם באנקיר.
אבער דער ווענעציער סוחר האט געהאט זייער א שוואכע יאר. און ער האט נישט געקענט צוריקגעבן דעם גאנצן סכום ביז דעם באשטימטן דאטום. נאר ערשט נאכדעם. אבער ער האט באצאלט דעם גאנצן סכום.דער אידישער באנקיר, דער אכזר, איז אבער נישט געווען צופרידן. און ער האט גערופן דעם סוחר אין קאורט אריין. דער סוחר האט זיך געבעטן צו איהם בתחנונים אז ער האט שוין זיין געלט. אן ער זאלל איהם אפלאזן אבער דער הארטנעקיגער איד האט בשום אופן נישט געוואלט נאכגעבן. און דער דזשאדזש האט געפסקנ'ט לטובת דעם אידישן באנקיר. אז דער סוחר דארף איהם אפגעבן א פונט פון זיין אייגן פלייש. מיט די טענה אז אויב מ'וועט נישט איינהאלטן דעם תנאי וועלכע שטייט אין קאנטראקט, וועט קיין איין באנקיר מער נישט וועללן לייען געלט. אבער ווער גייט טון דעם דזשאב...? קיין איין דאקטער האט זיך נישט געוואלט אונטערנעמען. ביז ס'האטציך געטראפן א דאקטער וואס איז געווען גרייט ארויסצושניידן א פונט פלייש פון דעם סוחר. אבער אינצווישן איז אנטשטאנען א לאנגער וויכוח/דיאלאג צווישן דעם סוחר און דעם אידישן באנקיר. דער שמועס איז אדורכגעווייקט מיט שנאת ישראל ווי ער שילדערט דעם איד אלס אכזר. און פארגלייכט איהם צו א שלאנג...איך געדענק נישט דעם סוף פון די מעשה ....אבער דער גאנצער דיאלאג , געשריבן דורך שעיקספיער און געשפיעלט אין די ענגלישע טעאטערס און געדרוקט אין אלע לערן ביכער פון די גוי'אישע שולעס האט איינגעפלאנצט אנטי סעמיטיזם און שנאת ישראל אין די הערצער פון די גוי'אישע קינדער...!
דאס דארף זיין א לימוד אז אידן וועלכע זענען די מערסטע באנקירן און עשירים, זענען גרויסע אכזרים אויף די ארעמע גוי'אישע באפעלקערונג...!
אבער דער ווענעציער סוחר האט געהאט זייער א שוואכע יאר. און ער האט נישט געקענט צוריקגעבן דעם גאנצן סכום ביז דעם באשטימטן דאטום. נאר ערשט נאכדעם. אבער ער האט באצאלט דעם גאנצן סכום.דער אידישער באנקיר, דער אכזר, איז אבער נישט געווען צופרידן. און ער האט גערופן דעם סוחר אין קאורט אריין. דער סוחר האט זיך געבעטן צו איהם בתחנונים אז ער האט שוין זיין געלט. אן ער זאלל איהם אפלאזן אבער דער הארטנעקיגער איד האט בשום אופן נישט געוואלט נאכגעבן. און דער דזשאדזש האט געפסקנ'ט לטובת דעם אידישן באנקיר. אז דער סוחר דארף איהם אפגעבן א פונט פון זיין אייגן פלייש. מיט די טענה אז אויב מ'וועט נישט איינהאלטן דעם תנאי וועלכע שטייט אין קאנטראקט, וועט קיין איין באנקיר מער נישט וועללן לייען געלט. אבער ווער גייט טון דעם דזשאב...? קיין איין דאקטער האט זיך נישט געוואלט אונטערנעמען. ביז ס'האטציך געטראפן א דאקטער וואס איז געווען גרייט ארויסצושניידן א פונט פלייש פון דעם סוחר. אבער אינצווישן איז אנטשטאנען א לאנגער וויכוח/דיאלאג צווישן דעם סוחר און דעם אידישן באנקיר. דער שמועס איז אדורכגעווייקט מיט שנאת ישראל ווי ער שילדערט דעם איד אלס אכזר. און פארגלייכט איהם צו א שלאנג...איך געדענק נישט דעם סוף פון די מעשה ....אבער דער גאנצער דיאלאג , געשריבן דורך שעיקספיער און געשפיעלט אין די ענגלישע טעאטערס און געדרוקט אין אלע לערן ביכער פון די גוי'אישע שולעס האט איינגעפלאנצט אנטי סעמיטיזם און שנאת ישראל אין די הערצער פון די גוי'אישע קינדער...!
דאס דארף זיין א לימוד אז אידן וועלכע זענען די מערסטע באנקירן און עשירים, זענען גרויסע אכזרים אויף די ארעמע גוי'אישע באפעלקערונג...!
שעיקספיר איז געועהן א אנטיסעמיט?
יא. טאטעלע שיינער. וואדען... אן אוהב ישראל...? האסטו שוין אמאל אדורכגעליינט די מעשה. איך האב עס א דורך געליינט. און מיין בלוט פרעשור איז זייער שטארק ארויף...!
נישט אלעס וואס שמעקט מיט גוי'איש'קייט איז גוט און שיין. ס'איז שיין צו זיין קיהל און ליינען אדער זעהן די דראמא. אבער וועם פאטשט מען דא אויס...? דעם איד...! ווען איך וואלט געוון א פארטא ריקאנער, וואלט איך זיכער הנאה געהאט פון די דראמא. אבער וואס זאלל איך טון אז איך (און דו) זענען מיר אידן... 🙄
נישט אלעס וואס שמעקט מיט גוי'איש'קייט איז גוט און שיין. ס'איז שיין צו זיין קיהל און ליינען אדער זעהן די דראמא. אבער וועם פאטשט מען דא אויס...? דעם איד...! ווען איך וואלט געוון א פארטא ריקאנער, וואלט איך זיכער הנאה געהאט פון די דראמא. אבער וואס זאלל איך טון אז איך (און דו) זענען מיר אידן... 🙄
וועגן איין פלעי ווערט מען נאכנישט קיין שונא ישראל, איך זאג נישט אז נישט, איך פרעג א פשוטע קשיא. בארוהיג דיך זיידי, כהאב מיך קיינמאל נישט פארטיפט אין שעיקספיר און איך האב נישט קיין אהנונג, כ׳האב קיינמאל נישט געטעהנט אז עפעס איז גויאיש איז עס אויטמאטיש שיין, ביטע נישט אריינלייגן קיין ווערטער אין מיין מויל.
וויאזוי הייסט נאכאמאהל דער איד? אה יא, שיילאק, דאס איז א סימבאל פין א אידישע געלט רייסער.
אבער אזוי איז עס, די אידען זענען געבליבען די באנקירען עד היום הזה. די אידישע שיילאק'ס, און זיי רייסען געלט ביים עולם אהן רחמנות.
אוודאי איז שייקספיר נישט געוועהן א אוהב ישראל, אבער דער מציאות איז, אז דעמאלס האבען זיך אידען אויפגעפירט מיט אכזריות צו זייערע לווה'ס, סיי אידען סיי גוים. סא שייקספיר האט געקענט פשוט שולדערען די מציאות, לאו דוקא עס איבערטרייבען מחמת שנאת ישראל.
משל למה"ד? ווען היינט קומט ארויס א ווידיא וואס שילדערט די לעבען פין שווארצע פאמיליעס וואס וואוינען און א דירה וואס די אידישע רשעות'דיגע פריצים האבען געקויפט, וואלט עס לאו דוקא געקומען פין שנאת ישראל, נאר ארויס ברענגען נישט אזא באקאנטע מציאות, אז די שווארצע ליידען זיך אהן צרות צרורות פין אחב"י וואס ווילען מאכען אפאר דאלאר.
אבער אזוי איז עס, די אידען זענען געבליבען די באנקירען עד היום הזה. די אידישע שיילאק'ס, און זיי רייסען געלט ביים עולם אהן רחמנות.
אוודאי איז שייקספיר נישט געוועהן א אוהב ישראל, אבער דער מציאות איז, אז דעמאלס האבען זיך אידען אויפגעפירט מיט אכזריות צו זייערע לווה'ס, סיי אידען סיי גוים. סא שייקספיר האט געקענט פשוט שולדערען די מציאות, לאו דוקא עס איבערטרייבען מחמת שנאת ישראל.
משל למה"ד? ווען היינט קומט ארויס א ווידיא וואס שילדערט די לעבען פין שווארצע פאמיליעס וואס וואוינען און א דירה וואס די אידישע רשעות'דיגע פריצים האבען געקויפט, וואלט עס לאו דוקא געקומען פין שנאת ישראל, נאר ארויס ברענגען נישט אזא באקאנטע מציאות, אז די שווארצע ליידען זיך אהן צרות צרורות פין אחב"י וואס ווילען מאכען אפאר דאלאר.
שעיקספעיר האט לכאורה קיינמאל נישט געזען קיין איד, ווייל און זיינע צייטן האבן אידן נישט געמעגט וואוינען אין ענגלאנד. און די מעשה וואס ער שרייבט איז פשוט א השפעה פון אלגעמיינע פראפעגאנדע, אדער - לויט געוויסע - אז דעמאלטס איז פארגעקומען א משפט פון א געשמאד'טער אידישע דאקטער וואס האט אנגעבליך צוגעברענגט צו 'קווין עליזעבעט'ס' טויט, ועל זה יצא הקצף.
אישתישביוויאזוי הייסט נאכאמאהל דער איד? אה יא, שיילאק, דאס איז א סימבאל פין א אידישע געלט רייסער.
אבער אזוי איז עס, די אידען זענען געבליבען די באנקירען עד היום הזה. די אידישע שיילאק'ס, און זיי רייסען געלט ביים עולם אהן רחמנות.
אוודאי איז שייקספיר נישט געוועהן א אוהב ישראל, אבער דער מציאות איז, אז דעמאלס האבען זיך אידען אויפגעפירט מיט אכזריות צו זייערע לווה'ס, סיי אידען סיי גוים. סא שייקספיר האט געקענט פשוט שולדערען די מציאות, לאו דוקא עס איבערטרייבען מחמת שנאת ישראל.
משל למה"ד? ווען היינט קומט ארויס א ווידיא וואס שילדערט די לעבען פין שווארצע פאמיליעס וואס וואוינען און א דירה וואס די אידישע רשעות'דיגע פריצים האבען געקויפט, וואלט עס לאו דוקא געקומען פין שנאת ישראל, נאר ארויס ברענגען נישט אזא באקאנטע מציאות, אז די שווארצע ליידען זיך אהן צרות צרורות פין אחב"י וואס ווילען מאכען אפאר דאלאר.
זייער גיט זאגסטו, ער מאלענט אראפ די אמתע היסטאריע און מציאות, קען נאכאלץ זיין אז ער איז געועהן א אנטיסעמיט, אבער פון דעם קען מען קיין ראי נישט ברענגן.
הוילע שטותים, טויזענטער שווארצע זענען טענענטס ביי יודן, אלעס צוגעשטעלט נארמאל, איך זאג נישט, איבעראל מאכט די פארפוילטע עפעל, אבער צו געבן רעכט אראפצורייסן דעם גאנצן יודישע געמיינדע דערפאר, איז אבסורט.
שטיינערהוילע שטותים, טויזענטער שווארצע זענען טענענטס ביי יודן, אלעס צוגעשטעלט נארמאל, איך זאג נישט, איבעראל מאכט די פארפוילטע עפעל, אבער צו געבן רעכט אראפצורייסן דעם גאנצן יודישע געמיינדע דערפאר, איז אבסורט.
אפשר ליינסטו נישט גענוג וואס זיי זאגן אויף זייערע לענדלארס! אידן האבן שטארק ליב געלט און רוב פון היימישע אידן מרוב צומצם און נאאיווקייט קאונסידערן זיי ליידער גוים און שווארצע ווי סעקונד קלעיס סיטיזיאונס. נישט לאנג צוריק איז געוועהן אין די נייעס וועגן צוויי היימישע אידן פון ב״פ וויאזוי זיי האבן געטריט זייערע טענעטס, קוק עס נאך.
berlbalagulehקיין איין דאקטער האט זיך נישט געוואלט אונטערנעמען. ביז ס'האטציך געטראפן א דאקטער וואס איז געווען גרייט ארויסצושניידן א פונט פלייש פון דעם סוחר.
Nowadays there'd be no problem finding a Doctor as they're all Jewish 😂
אישתישבי:איך וויל נישט פארפארן מיט דעם אשכול. ר'איז שוין ממילא פארפארן. נאר איין קליינע קאמענט אויף דיין..."משל למה"ד"... אין דעם לעצטן פאראגראף פון דיין תגובה...
דער טעם פארוואס די שווארצע באפעלקערונג זענען אין די מערסטע פעלער די טענענטס און די אידן זענען די לענדלארדס, איז זייער פשוט. רוב פון די שווארצע (או.קעי. אפריקאנער-אמעריקאנער) באפעלקערונג האט אימיגרירט פון די סאוטה. און ווען זיי זענען געקומען האבן זיי די איירישע און איטאליענער נישט אריינגעלאזט. די איינציגע וועלכע האבן זיי געלאזט אריינקומען אין זייער געגנט זענען די אידן. אויב דו וועסט אויפפאסן, אז אלע (אן אויסנאם) געגנטן אין ניו יארק סיטי וואו די שווארצע באפעלקערונג איז קאנצענטרירט, זענען אמאל געווען אידישע געגנטן. נאר די שווארצע האבן מיט זייער בארבארישע אויפפיהרונג זיי פארטריבן פון דארט. ואטו כי רוכלא ליחשיב וליזיל...!
נאר איין קליינעם סעמפל. הארלעם. דאס איז דאך אן אלטע אידישע געגנט וואו ס'איז נאך פארהאן אלטע שולן. דער מאונט סיני האספיטאל איז דאך געבויעט געווארן דארט, ווייל דארט איז געווען א גרויסע אידישע געגנט. די זעלבע איז אין ברוקלין און קווינס. און אין בראנקס. נאר אין איין אידישע געגנט אין קווינס האט מען געזאגט פאר דעם מלאך המשחית, הרף...! אין פארעסט היללס. איך אליינס האב געזעהן אין סאוטה אוזאון פארק, אין קווינס, ווען איך בין אדורכגעפאהרן א לאמבער יארד. האביך באמערקט א גרויסן, פארברענטן בילדינג מיט א מגן דוד אויפ'ן שפיץ...!
דער טעם פארוואס די שווארצע באפעלקערונג זענען אין די מערסטע פעלער די טענענטס און די אידן זענען די לענדלארדס, איז זייער פשוט. רוב פון די שווארצע (או.קעי. אפריקאנער-אמעריקאנער) באפעלקערונג האט אימיגרירט פון די סאוטה. און ווען זיי זענען געקומען האבן זיי די איירישע און איטאליענער נישט אריינגעלאזט. די איינציגע וועלכע האבן זיי געלאזט אריינקומען אין זייער געגנט זענען די אידן. אויב דו וועסט אויפפאסן, אז אלע (אן אויסנאם) געגנטן אין ניו יארק סיטי וואו די שווארצע באפעלקערונג איז קאנצענטרירט, זענען אמאל געווען אידישע געגנטן. נאר די שווארצע האבן מיט זייער בארבארישע אויפפיהרונג זיי פארטריבן פון דארט. ואטו כי רוכלא ליחשיב וליזיל...!
נאר איין קליינעם סעמפל. הארלעם. דאס איז דאך אן אלטע אידישע געגנט וואו ס'איז נאך פארהאן אלטע שולן. דער מאונט סיני האספיטאל איז דאך געבויעט געווארן דארט, ווייל דארט איז געווען א גרויסע אידישע געגנט. די זעלבע איז אין ברוקלין און קווינס. און אין בראנקס. נאר אין איין אידישע געגנט אין קווינס האט מען געזאגט פאר דעם מלאך המשחית, הרף...! אין פארעסט היללס. איך אליינס האב געזעהן אין סאוטה אוזאון פארק, אין קווינס, ווען איך בין אדורכגעפאהרן א לאמבער יארד. האביך באמערקט א גרויסן, פארברענטן בילדינג מיט א מגן דוד אויפ'ן שפיץ...!
שבת אחיםשטיינערהוילע שטותים, טויזענטער שווארצע זענען טענענטס ביי יודן, אלעס צוגעשטעלט נארמאל, איך זאג נישט, איבעראל מאכט די פארפוילטע עפעל, אבער צו געבן רעכט אראפצורייסן דעם גאנצן יודישע געמיינדע דערפאר, איז אבסורט.
אפשר ליינסטו נישט גענוג וואס זיי זאגן אויף זייערע לענדלארס! אידן האבן שטארק ליב געלט און רוב פון היימישע אידן מרוב צומצם און נאאיווקייט קאונסידערן זיי ליידער גוים און שווארצע ווי סעקונד קלעיס סיטיזיאונס. נישט לאנג צוריק איז געוועהן אין די נייעס וועגן צוויי היימישע אידן פון ב״פ וויאזוי זיי האבן געטריט זייערע טענעטס, קוק עס נאך.
אפילו וועסט טרעפן 20 איזעס אויך זייער א קליינע פראצענט,
שטיינערשבת אחיםשטיינערהוילע שטותים, טויזענטער שווארצע זענען טענענטס ביי יודן, אלעס צוגעשטעלט נארמאל, איך זאג נישט, איבעראל מאכט די פארפוילטע עפעל, אבער צו געבן רעכט אראפצורייסן דעם גאנצן יודישע געמיינדע דערפאר, איז אבסורט.
אפשר ליינסטו נישט גענוג וואס זיי זאגן אויף זייערע לענדלארס! אידן האבן שטארק ליב געלט און רוב פון היימישע אידן מרוב צומצם און נאאיווקייט קאונסידערן זיי ליידער גוים און שווארצע ווי סעקונד קלעיס סיטיזיאונס. נישט לאנג צוריק איז געוועהן אין די נייעס וועגן צוויי היימישע אידן פון ב״פ וויאזוי זיי האבן געטריט זייערע טענעטס, קוק עס נאך.
אפילו וועסט טרעפן 20 איזעס אויך זייער א קליינע פראצענט,
הלואי ביסטו גערעכט.
בערעל,
איך האב קיינמאל נישט געזאגט אז די שווארצע זענען צדיקים וכו', עד כדי כך אז די זאגסט אז די אידען האבען "אריינגעלאזט" שווארצע ביז זיי האבען געמוזט אליין אוועקמופען.
לפי ידיעתי האט קיינער נישט געקענט איינטיילען ווי ווער זאל וואוינען, און אמת אידען האבען אמאהל געוואוינט אין פיל מער געגענטער אין ברוקלין, און האבען אלץ פארלאזט קיין ב"פ ווילי וכו'. אבער אידען זענען נישט געוועהן קיין צדיקים און אריינגעלאזט, מען האט קיין סאך נישט געקענט טוהן, אידען וואס האבען געוואוינט אין ביליגע געגענטער, האבען בעל כרחך באקומען ביליגע גוים זאלען דארט וואוינען.
אבער הנוגע לענייננו איז דאס אלץ נישט נוגע, ווייל כ'רעד פין דער תופעה פין די אידישע פריצים אין בעד סטיי און בושוויק, היימישע אינגעלייט קויפען הייזער טרייבען ארויס די שווארצע, קען זיין אז רוב מאהל איז עס געזעצליך, און נאר א מיעוט פירען זיך אויף ווי דער לעצטע באקאנטע קעיס, אבער סוף כל סוף איז דאס דער מציאות, ווייל מען קויפט דער הויז נאר אויף דעם חשבון פין ארייננעמען ארטיסטען און בעסערע גוים.
דער שווארצע באפעלקערונג איז פיל מיט אזעלכע מעשיות, איך אליין האב אמאהל געשמועסט מיט א פאליסמאן פין בעדסטיי ווי ער האט מיר אראפגעלייגט דער ביזנעס מאדעל פין די היימישע אידען אין דער געגענטער. כלומר, זיי ווייסען דערפין, און די אידען טוהן גארנישט קעגען דער געזעץ, אבער דער שנאה פין שווארצע צו חסידים איז גאר שטארק צוליב דעם, ווייל יעדער איינער האט אדער אליין אדער א קרוב אדער א חבר דאס מיט געמאכט.
פארוואס שרייב איך דאס? נישט ווייל חלילה איך האס אידען חלילה, אדער כ'וועל נישט אינגעלייט זאלען פארדינען, נאר פאר איינער קלערט פין גיין צו די ביליגע געגענטער און קויפען א הויז און אויפקלינען און פארקויפען, זאל ער מאכען א חשבון אויף צוויי זאכען,
איינס, דער שווארצע איז אויך א מענטש, ורחמיו על כל מעשיו, טריט אים ווי א מענטש, אפשר צאל אים ליבערשט ווי איידער ניצען דער סיסטעם.
צוויי, דער שנאה וואס די וועסט אנארבעטען אז גיא שווארצע משפחה זאל פיינט האבען א איד, און קען זיך שפעטער צוריק שפרינגען חלילה און חלילה וויי טוהן אן אנדערע איד עד כדי נפשות, וועט זיין דיין אחריות.
איך האב קיינמאל נישט געזאגט אז די שווארצע זענען צדיקים וכו', עד כדי כך אז די זאגסט אז די אידען האבען "אריינגעלאזט" שווארצע ביז זיי האבען געמוזט אליין אוועקמופען.
לפי ידיעתי האט קיינער נישט געקענט איינטיילען ווי ווער זאל וואוינען, און אמת אידען האבען אמאהל געוואוינט אין פיל מער געגענטער אין ברוקלין, און האבען אלץ פארלאזט קיין ב"פ ווילי וכו'. אבער אידען זענען נישט געוועהן קיין צדיקים און אריינגעלאזט, מען האט קיין סאך נישט געקענט טוהן, אידען וואס האבען געוואוינט אין ביליגע געגענטער, האבען בעל כרחך באקומען ביליגע גוים זאלען דארט וואוינען.
אבער הנוגע לענייננו איז דאס אלץ נישט נוגע, ווייל כ'רעד פין דער תופעה פין די אידישע פריצים אין בעד סטיי און בושוויק, היימישע אינגעלייט קויפען הייזער טרייבען ארויס די שווארצע, קען זיין אז רוב מאהל איז עס געזעצליך, און נאר א מיעוט פירען זיך אויף ווי דער לעצטע באקאנטע קעיס, אבער סוף כל סוף איז דאס דער מציאות, ווייל מען קויפט דער הויז נאר אויף דעם חשבון פין ארייננעמען ארטיסטען און בעסערע גוים.
דער שווארצע באפעלקערונג איז פיל מיט אזעלכע מעשיות, איך אליין האב אמאהל געשמועסט מיט א פאליסמאן פין בעדסטיי ווי ער האט מיר אראפגעלייגט דער ביזנעס מאדעל פין די היימישע אידען אין דער געגענטער. כלומר, זיי ווייסען דערפין, און די אידען טוהן גארנישט קעגען דער געזעץ, אבער דער שנאה פין שווארצע צו חסידים איז גאר שטארק צוליב דעם, ווייל יעדער איינער האט אדער אליין אדער א קרוב אדער א חבר דאס מיט געמאכט.
פארוואס שרייב איך דאס? נישט ווייל חלילה איך האס אידען חלילה, אדער כ'וועל נישט אינגעלייט זאלען פארדינען, נאר פאר איינער קלערט פין גיין צו די ביליגע געגענטער און קויפען א הויז און אויפקלינען און פארקויפען, זאל ער מאכען א חשבון אויף צוויי זאכען,
איינס, דער שווארצע איז אויך א מענטש, ורחמיו על כל מעשיו, טריט אים ווי א מענטש, אפשר צאל אים ליבערשט ווי איידער ניצען דער סיסטעם.
צוויי, דער שנאה וואס די וועסט אנארבעטען אז גיא שווארצע משפחה זאל פיינט האבען א איד, און קען זיך שפעטער צוריק שפרינגען חלילה און חלילה וויי טוהן אן אנדערע איד עד כדי נפשות, וועט זיין דיין אחריות.
די זעלבע מעשה איז ווען היימישע אינגעלייט האבן שווארצע און ספאנישע ארבעטאר, זיי פירן זיך אויף צו זיי אזויווי זיי וואלטן געוועהן חיות פון וואלד, איך האב יאהרן צוריק געארבעט פאר א היימישע קאמפני ווי דער מענדזשער א נערוועזע חסיד וואס האט נישט געהאט קיין שלום בית און ער האט זיי אויסגענוצט און אויסגעפייניקט ביזן לעצטען טראפ און זיי נישט געלאזט אטעמען פאר א רגע, די גוים פלעגן מיך פרעגן פארוואס היטלער האט נישט גענעדיגט די זשאב, די אידיאלגיע פון אתה בחרתנו מיינט נישט אז מ׳מעג זיך אויפפירן צו די שווארצע וויאזוי די גוים פלעגן זיך אמאל אויפפירן צו די אידן אין די מיטעל-אלטער.
היימישע יונגעלייט עפ״ר ווייסן נישט וויאזוי זיך אויפצופירן מיט גוים און דעס איז די גרעסטע חילול השם וואס מ׳קען מאכן, ס׳האט א דירעקטע שיכות מיט דעם וואס מ׳האט אונז געהאקט אין קאפ אריין פון קינדערגארטן אן אז גוים זענען נישט קיין מענטשען, מיר חרדישע אידן זענען די גרעסטע ראסיסטן וואס איז פארהאנען אין ניו יארק לדעתי.
איך זאג עס נישט ווייל איך האב פיינט חרדישע אידן חלילה, פארקערט איך זאג עס ווייל איך האב ליב חרדישע אידן און ס׳טוט מיר וויי וויאזוי זיי האבן א איינגעבאקנע שנאה צו א יעדען וואס איז נישט אזויווי זיי.
היימישע יונגעלייט עפ״ר ווייסן נישט וויאזוי זיך אויפצופירן מיט גוים און דעס איז די גרעסטע חילול השם וואס מ׳קען מאכן, ס׳האט א דירעקטע שיכות מיט דעם וואס מ׳האט אונז געהאקט אין קאפ אריין פון קינדערגארטן אן אז גוים זענען נישט קיין מענטשען, מיר חרדישע אידן זענען די גרעסטע ראסיסטן וואס איז פארהאנען אין ניו יארק לדעתי.
איך זאג עס נישט ווייל איך האב פיינט חרדישע אידן חלילה, פארקערט איך זאג עס ווייל איך האב ליב חרדישע אידן און ס׳טוט מיר וויי וויאזוי זיי האבן א איינגעבאקנע שנאה צו א יעדען וואס איז נישט אזויווי זיי.
[ציטאט אראפגענומען]
איך ווייס נישט אויב פון דא איז אזא גרויסע ראי'. איך וואלט געזאגט בדרך אפשר אז הרב שך האט אזוי געפסקנ'ט וויבאלד דער פאטער האט קלאר געמאכט זיין שטעלונג מיט א שארפקייט. קען זיין אז הרב שך האט פארשטאנען אז ס'איז א פארלוירענע קאמף, און סיי דער פאטער און סיי דער בחור וועלן מער דערלייגן אויב ער וועט אים הייסן לערנען אין א "נארמאלע" ישיבה.
איציק[ציטאט אראפגענומען]
איך ווייס נישט אויב פון דא איז אזא גרויסע ראי'. איך וואלט געזאגט בדרך אפשר אז הרב שך האט אזוי געפסקנ'ט וויבאלד דער פאטער האט קלאר געמאכט זיין שטעלונג מיט א שארפקייט. קען זיין אז הרב שך האט פארשטאנען אז ס'איז א פארלוירענע קאמף, און סיי דער פאטער און סיי דער בחור וועלן מער דערלייגן אויב ער וועט אים הייסן לערנען אין א "נארמאלע" ישיבה.
נאא! איך לערן עס אפ פשוט, עס איז א שווער שטיקל, נא! ס'איז א שךמאט...
[ציטאט אראפגענומען]
ווער זאגט אז ער האט עס בכלל געליינט? איך האב עס אויך נישט געליינט אבער דער נאמען פון די בוך איז מיר באקאנט, אויך די מעשה אין אלגעמיין.
פון וואו? טאקע פון די זעלבע מקור ווי דער באבובער רבי דערציילט, ווייל די צייטונגען האבן געשטורעמט דערוועגן אז ס'איז אנטיסעמיטיזם.
עטליכע יאר צוריק (פרעג מיר נישט פונקטליך וועלכע יאר) איז די מעשה ערשינען אין א האליוואד פילם, און ס'איז ווידעראמאל געווען אין די צייטונגען. זינט דאן ליגט מיר עס אין קאפ.
דער באבובער ז"ל, פריער אלס יונגער רב און שפעטער נאך די מלחמה, איז אוודאי געווען אויסגעקאכט אין עניני הכלל, ממילא האט ער געוואוסט אסאך זאכן וואס פשוטע יונגעלייט אין זיין קהלה האבן נישט געוואוסט. דאס מיינט דען אז ער האט געלערנט שעיקספיר שניים מקרא ואחד תרגום???
שבת אחים
אפשר ליינסטו נישט גענוג וואס זיי זאגן אויף זייערע לענדלארס! אידן האבן שטארק ליב געלט און רוב פון היימישע אידן מרוב צומצם און נאאיווקייט קאונסידערן זיי ליידער גוים און שווארצע ווי סעקונד קלעיס סיטיזיאונס.
א שאד דו ביזט נישט געווען אין מדבר. ווען יא וואלסטו געראטן משה רבינו זאל גיין זוכן שונאי בצע דוקא ביי די גוים, ווייל ביי אידן איז די דאזיגע אייגנשאפט ניט צום האבן...
בלאט: 1 2