צוואת הרה"ג ר' דוד פריזנהויזן ז"ל

הרה"ג ר' דוד פריזנהויזן ז"ל (תקט"ז-תקפ"ח) איז געווען א גאון עולם אין תורה ווי אויך אין וועלטליכע חכמות. ער האט מחבר געווען ספר כליל החשבון אויף מאטעמאטיק, אויך ספר מוסדות תבל אויף אסטראנאמיע לויט די מאדעל פון קופערניקוס.

ער האט סוף ימיו געוואוינט אין אוהעל אין איין צייט מיט דעם ישמח משה ז"ל. אנפאנג איז ער געווען בידידות מיט אים, על אף וואס ער איז נישט געווען קיין חסיד. שפעטער איז ער געווארן אנטוישט אין אים. אין דעם מוסדות תבל איז געדריקט א צוואה פאר זיינע קינדער וואו ער שרייבט זיינע איינדרוקן איבער דעם ישמח משה און חסידות בכלל.

ב

ג

ד

ה

ו

ז

ח

ט

זייער אינטערסאנט איז דא ערגעץ נאך אינפארמאציע איבער דעם?

ער איז געווען פון די משכילים ??
ביוגרפיה[עריכת קוד מקור | עריכה]
דוד בן מאיר הכהן נולד בכפר פריזנהאוזן שבבוואריה בשנת 1756. למד תורה בעיר פירת (פיורדא) שבקרבת נירנברג עד גיל 30, אז החל ללמוד מדעים במשך כ-10 שנים נוספות. בשנת 1788 עבר לברלין, ובהּ פרסם את הספר "כליל החשבון" – ספר חשבון וגאומטריה ומבוא לאלגברה בעברית.‏‏‏[1] בשנת 1796 הוא יצא למסע ברחבי אירופה כדי למכור את ספרו ולאסוף מנויים לספר נוסף שלו, "מוסדות תבל", המתאר את מבנה היקום על פי קופרניקוס.

בעקבות אכזבתו מהרדיקליות של תנועת ההשכלה בברלין,‏‏‏[2] עבר פריזנהאוזן לעיירה אונסדורף שבהונגריה בסביבות שנת 1800, ונתמנה בה לדיין. במקביל עסק במסחר. בשנת 1806 עבר לתקופה קצרה לפשט, אך בהיעדר מקור פרנסה שם, שב במהרה לאונסדרף. באותה תקופה הגיש לקיסר האימפריה האוסטרו הונגרית הצעה להקמת שלושה בתי מדרש לרבנים, בהונגריה, בגליציה ובמורביה. תוכנית הלימודים המוצעת כללה בנוסף ללימודי תלמוד גם תנ"ך ולימודים כלליים. ההצעה נדחתה על ידי השלטונות, אך עוררה עליו רוגז רב מצד רבני הונגריה.‏‏‏[3]

בין השנים 1808–1816 כיהן פריזהאוזן כדיין בעיירה אוהלי (בהונגרית: Sátoraljaújhely), ונודע כמתנגד לחסידות. בשנת 1816 יצא למסע שני באירופה, לשם גיוס מנויים לספרו "מוסדות תבל"; בעקבות הצלחתו לגייס מספיק מנויים, ובהם הרב משה סופר ואהרן חורין, יצא הספר לאור בווינה בשנת 1820. בנוסף לחלק האסטרונומי, כולל הספר הוכחה לפתרון הבעיה ה-11 של אוקלידס, וכן צוואה רוחנית, שבה מספר פריזנהאוזן על תוכניתו לייסוד בית מדרש לרבנים. סוגיית מידת תמיכתו בשינויים דתיים הייתה לסלע מחלוקת בין היסטוריונים שחקרו את כתביו.

ואולי גם עצת אשתו היה בעכרו [emoji2] He's not telling us all

די גאנצע מעשה מיט די משכילים איז נישט שווארץ און ווייס. עס זענען געווען גענוג ערליכע רבנים מדקדקים בקלה כבחמורה וואס האבן געשטיצט לימודים כלליים. און דערפאר זענען זיי - אין אונזער ווערסיע פון היסטאריע - אפגעסטעמפלט געווארן אלס משכילים. כאטש וואס זיי האבן זיך געשלאגן קעגן די פורקי עול פון די משכיל'ישן חדר פונקט אזוי.

ווי איז דאס אז אזוינע צוויי פארקערטע עקסטרימען ווי אהרן חורין און דער חתם סופר האבן ביידע געזען א תועלת אין זיין ספר?

די אשכול איז מיר זייער נישט צום הארצן וחוששני משום כל המספר אחר מיטתן של תלמידי כש''כ חירוף וגידוף אויף א רבן של ישראל.
ס'איז כדאי צו געדענקען אז אויף משה רבינו האט מען גערעדט ערגערס, און וואס איז שוין נאמן א מענטש וואס ווידמעט זיין '' ספר'' צו באשמוצן א צווייטן, און ס'איז כדאי נאכצוקוקן די בריוון פונעם חתם סופר צום ישמח משה הין און צוריק ווי מזעט דאס חשיבות פונעם ישמח משה בעיניו כאטש זיי האבן געהערט צו אנדערע חדרים.

און אז מ'רעדט שוין


<a class="postlink" href="https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%91%D7%A8%D7%95%D7%9A_%D7%9E%D7%A9%D7%A7%D7%9C%D7%95%D7%91">https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%91%D7 ... 7%95%D7%91</a>

<a class="postlink" href="https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%99%D7%A7%D7%95%D7%AA%D7%99%D7%90%D7%9C_%D7%92%D7%95%D7%A8%D7%93%D7%95%D7%9F">https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%99%D7 ... 7%95%D7%9F</a>

<a class="postlink" href="https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%99%D7%A6%D7%97%D7%A7_%D7%91%D7%9F_%D7%99%D7%95%D7%A1%D7%A3_%D7%94%D7%99%D7%A9%D7%A8%D7%90%D7%9C%D7%99">https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%99%D7 ... 7%9C%D7%99</a>

<a class="postlink" href="https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A0%D7%97%D7%9E%D7%9F_%D7%A7%D7%A8%D7%95%D7%9B%D7%9E%D7%9C">https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A0%D7 ... 7%9E%D7%9C</a>



<a class="postlink" href="https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A9%D7%9C%D7%9E%D7%94_%D7%99%D7%94%D7%95%D7%93%D7%94_%D7%A8%D7%A4%D7%A4%D7%95%D7%A8%D7%98">https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A9%D7 ... 7%A8%D7%98</a>

יעדער וואס האט געשטיצט וועלטליכע לימודים איז געווען פאררעכנט ווי א משכיל?

The way a lot of hasidim look at the early Hasidic Rebbes like they were somehow Angeles and everyone who came in contact with them were on the spot persuaded that they are people with supernatural abilities, now when they see a report of someone who claims to have known him well and if he indeed wasn't persuaded, there is reason to assume that this rabbi was indeed a phony, but of course it's more complicated than that, we know that the Yismach Mosha had his shortcomings, because we know he was human, we actually know that he was very sensitive and demended a lot of respect as the Chasm Sofer clearly writes in his responsa, now we also see that Friedenshon is a Maskil who obviously had an ageda against the fanatic hasidim, now let's say this, the same description could be written and is actually written about his grandson Reb yolish who also had a lot of baggage especially the battles he fought to gain the Rabbinate pre ww2

אין איטאליע דאכט זיך איז געווען שטארק איינגעפירט צו שטודירן

אים האב איך אראפגעברענגט איינס צוליב זיין ערליכקייט און השפעה אויף השכלה בכלל און כ'האב אינזינען געהאט זיין זוהן אויכעט וואס האט מיט זיינע ווערק שטארק קאנטריביוטעט צו נייערע היינטצייטיגע עקספרעשאנס אין אידישקייט כדוגמה Louis Jacobs

ווען איינער שרייבט וועגן איינעם וועגן שלעכטע מדות אז איינער איז א כעסן צי א בעל גאוה צי א אוהב ממון וכדו׳ איז א שוואכע ראי׳ פאר מיר ווייל די זאכן זענען זאכן וואס איז ניתן לישפט ולהחליט.

You probably mean Reb Abisel Frankfurter

רימון

די אשכול איז מיר זייער נישט צום הארצן וחוששני משום כל המספר אחר מיטתן של תלמידי כש''כ חירוף וגידוף אויף א רבן של ישראל.
ס'איז כדאי צו געדענקען אז אויף משה רבינו האט מען גערעדט ערגערס, און וואס איז שוין נאמן א מענטש וואס ווידמעט זיין '' ספר'' צו באשמוצן א צווייטן, און ס'איז כדאי נאכצוקוקן די בריוון פונעם חתם סופר צום ישמח משה הין און צוריק ווי מזעט דאס חשיבות פונעם ישמח משה בעיניו כאטש זיי האבן געהערט צו אנדערע חדרים.

ווי פאסיג זענען אצינדער די ווערטער פון רב וואויל-טוע"ר:

"We should be considerate to the living; to the dead we owe only the truth."

מהו הקופה של שרצים?

Probably about the famous kliever divorce, what does the Nodah Beyahuda write about Reb Itzikel Hamburger?
Btw. Reb Boruch shekluver mentioned above who was a semi maskil had two grandsons who were of the biggest poskim. , the two brothers the Keren Oirah. And Mishknos yaakov

נהורא פליז פליז טרעף דיין אידיש קיעבארד ווייל עס איז שוין נערווירענד צו ליינען אזעלכע תוכנ'דיגע הודעות אין ענגליש

שמעקעדיג

נהורא פליז פליז טרעף דיין אידיש קיעבארד ווייל עס איז שוין נערווירענד צו ליינען אזעלכע תוכנ'דיגע הודעות אין ענגליש

און ווער רעדט נאך פון די ספעללינג און גראממאר מיסטעיקס...! אבער מ'פרשטייט דאך די נקודות וואס ער וויל ארויסברענגען...!

נישט נאר א קוגל, נאר אבי געהאקט, אויסגעמישט רעכטע און לינקע, פריערדיגע און שפעטערדיגע.

רא"נ איז בימי הישמח משה אויפגענומען געווארן אלס רב אין סיגעט, א גרויסע אידישע שטאט אין מאראמאראש,
דער ישמח משה האט זיך דעמאלטס געשלעפט א מרחק רב פון איהעל ביז סיגעט צו בייוואוינען זיין הכתרה, ווי ער האט געהאט א היסטארישע קבלת פנים, כידוע,
למעשה האבן די קוסעבער חסידים איהם נישט געגליכן,
ער איז ווייט נישט געווען דער זעלבער כאראקטער ווי זיין טאטע, (ווי איך פארשטיי),
ער איז אגאנצען טאג געזעסין אין שול מיט די טלית ותפילין, און געהאט א קנאפע פארקער מיט די המון,
דער קלימאקס פון די מחלוקה האט אויסגעקלאפט - ווי זייער אפט בימים ההם - איבער די שחיטה פון די שוחטים וואס האבן זיך אריינגעפיפן אינעם רב,
רא"נ האט זיך ארומגעריסן מיט זיי, ס'דא א תשובה אין מראה יחזקאל ווי ער נעמט זיך אן פאר רא"נ בכל תוקף,
למעשה האט דער רביצין רויזא בלימא ז"ל וואס איז געווען א מלומדת, (אמאל איז דאס געווען מער ווי היינט, איך ווייס נישט פארוואס),
זי האט נישט געהאט קיין אפעטיט צו די גאנצע עסק, זי האט בכלל נישט געקענט דילדן די פארגרעבטע מאראמאראשע המון,
און געמיטשעט איר מאן צו אפ-פיצן און זיך גיין קיין גאליציע דרוביטש,
דאס איז אין די גלילות ווי איר פאטער ר' אהרן הורוויץ איז געווען רב אין חודרוב,
און דארט אינעם שטילן דערפל האט ער אויסגעלעבט ימיו עד פטירות, ערב יוה"ק תרט"ו,

שמעקעדיג

נהורא פליז פליז טרעף דיין אידיש קיעבארד ווייל עס איז שוין נערווירענד צו ליינען אזעלכע תוכנ'דיגע הודעות אין ענגליש

I had numerous complaints both openly and privately that somehow reading English is nerve wracking for them, so I will respect their request and not write in English as of now.
Btw thanks for finding my comments insightful

דער צודרייטער פריזנהוויזן (סארא נאמען?) איז נישט קיין בר פלוגתא מיט'ן ישמח משה. דער ישמח משה האט אגב איבערגעלאזט הערליכע דורות נאמנים לה' ולתורתו, אינדערצייט וואס דער פארפרוירענע הויזן האבן געהאט א מיאוסן ענדע אזוי ווי אלע משכילים בדורו, וואס זייערע קינדער האבן ארויסגעברענגט בפועל וואס עס איז ביי זייער טאטע געלעגן אינטערן באוואוסטזיין וד"ל.

א פרייליכן פורים

נהורא נפישא

שמעקעדיג

נהורא פליז פליז טרעף דיין אידיש קיעבארד ווייל עס איז שוין נערווירענד צו ליינען אזעלכע תוכנ'דיגע הודעות אין ענגליש

I had numerous complaints both openly and privately that somehow reading English is nerve wracking for them, so I will respect their request and not write in English as of now.
Btw thanks for finding my comments insightful

N.N....: For those of us/you who are not so well versed in the English vernacular, it does sound like a foreign language. For the rest of the crowd, however, your rants and commentary are quite easy to decipher and pleasant to read, in any language...!

אינטערסאנטער

דער צודרייטער פריזנהוויזן (סארא נאמען?) איז נישט קיין בר פלוגתא מיט'ן ישמח משה. דער ישמח משה האט אגב איבערגעלאזט הערליכע דורות נאמנים לה' ולתורתו, אינדערצייט וואס דער פארפרוירענע הויזן האבן געהאט א מיאוסן ענדע אזוי ווי אלע משכילים בדורו, וואס זייערע קינדער האבן ארויסגעברענגט בפועל וואס עס איז ביי זייער טאטע געלעגן אינטערן באוואוסטזיין וד"ל.

א פרייליכן פורים

אינטרעסאנטער: כ'ווייס נישט אויב ..."פריעדנהויזן"...איז געווען א צודרייטער. כ'האב איהם נישט אנאליזירט...אבער דיין טעות נעמט זיך ווייל דו מיינסט אז ..."הויזן" איז פון לשון ..."מכנסיים" נאר אויף יעקיש מיינט עס ..."הויז" מלשון ..."בית"...!

נהורא נפישא

we actually know that he was very sensitive and demended a lot of respect as the Chasm Sofer clearly writes in his response

כנראה כוונתך על תשובת מרן החת''ס הנדפס בקובץ תשובות (ברוב הדפוסים חלק ז ומקצתם חלק ח) חלק יו''ד סימן לו שכתב לתלמידו הרב איציק ראב''ד אוהעל בתאריך י"ג שבט תקע"ט

וז''ל
באתרי' דפר"מ שרוי רב וגאון אומן מופלא כפי הנשמע, אין אחריותם עלי, ובפרט כפי הנשמע אורייתא ארתחי' עלי וקפיד טובא על דבר פחות מזה, ובימים הנוראים שעברו נכנסתי מן הפיוסים ולפנים וערכתי לו אגרת בלול קצת בתורה [דאס איז די מערסטע באקאנטע תשובת חת''ס אין וויליאמסבורג, או''ח תשובה קצז שכתב בי"ב אלול תקע"ח] ובהכנעה ופיוס, ולא ענני דבר לאמר שמעתי דבריך, וא"כ אסתגר בקמיתא, ומה לי לצרה הזאת ואני שלום